Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
UMKD_bu_kaz_sillabus_2013.doc
Скачиваний:
2
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
426 Кб
Скачать
☆

Лекция 1. Бухгалтерлік есептің ғылым ретінде қалыптасу тарихы

Бухгалтерлік есеп өзінің бастауын сонау ХІІ ғасырдан алады. Бұл ғылым туралы алғашқы түсінік шамамен 1340 жылдары Генуе қаласында пайда болған. Есеп тарихына зор үлес қосқандардың алғашқыларына францискандық монах, әлемге белгілі математик – Лука Пачоли жатады. Ол бірінші болып бухгалтерия негізін жүйелендірді. Оның «Шоттар және жазулар туралы» трактаты 1494ж. Венецияда жарық көрді және есеп саласындағы теориялық зерттеулерге арналды. Бұл кітап – есеп жазуларының мәні мен мақсатын айқындайтын алғашқы басылымдардың бірі. Ал «бухгалтер» (неміс тілінен «buhhalter») термині ХV ғасырда Австрияда пайда болған, «есеп кітабын ұстаушы» деген мағынаны білдіреді.

1498 жылы Қасиетті Рим империясының императоры Максимилиан-1 бірінші бухгалтер етіп Христофор Штехерді тағайындады. Осы кезеңнен бастап біздің ғылымның және кәсібіміздің атауы есеп регистрінің негізгі түрі – кітаппен байланысты болды. Көпестер немесе жалдаушы бухгалтерлер бірнеше ғасырлар бойы есепті арнайы кітаптарда жүргізді.

Тарихта алғашқы рет бухгалтерлер қоғамы 1581 жылы Венецияда құрылды. Есеп жүйесі өзінің дамуында белгілі эволюциялық сатылардан өтті: сауда (1800ж. Дейін), кәсіпкерлік (1900ж. дейін), ұйымдастырушылық (1950ж. дейін), оңтайластырушылық (1950-1975ж.), стратегиялық (1975ж. бастап).

Біз бухгалтерлік есептің пайда болған кезінен бастап, оның қалыптасып даму тарихына қысқаша тоқталдық. Соның өзі есептің адамзат қоғамымен бірдей қалыптасып, дамып келгендігін ділелдейді. Ең бастысы – ол адам үшін өмірлік қажеттілік, әсіресе қазіргі жағдайда, онсыз нарықтың да, өндірістің де дамуы мүмкін емес.

Лекция 2. Бухгалтерлік есеп ақпараттық жүйе ретінде

Бухгалтерлік есеп- белгілі бір ұйым туралы қаржылық ақпараттарды өлшеуді, өңдеуді және тапсыруды жүзеге асырушы жүйе. Бұл ақпараттар оларды пайдаланушыларға ұйымның қызметіне басқару жүргізудің альтернативтік варианттарын таңдау кезінде негізді шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

Ұйымның қызметі туралы мәліметтер бухгалтерлік есеп жүйесіне кіру, ал шешім қабылдаушы тұлғалар үшін пайдалы ақпараттар одан шығу деп түсінуге болады.

Көптеген кәсіпорындар, сондай-ақ, қаржылық емес ақпараттарды пайдаланады. Сан түрлі ақпараттық қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін басқару ақпараттық жүйе құрылады. Бұл жүйе кәсіпорынды басқару үшін қажетті ақпараттарды беруші, өзара байланысты кіші жүйелерден тұрады.

Бухгалтерлік есеп - басқару ақпараттық жүйенің қаржылық орталығы. Ол басқару аппаратында да, сыртқы пайдаланушыларда да ұйымның шаруашылық қызметінің толық көрінісінің бар болуына мүмкіндік береді.

Бухгалтерлік есептің негізгі міндеттері:

  • ұйымның, сонымен бірге басқа да мүдделі тұлғаларды оның шаруашылық қызметі туралы толық және дұрыс ақпараттармен қамтамасыз ету;

  • ұйымның шаруашылық қызметін жүзеге асыру кезінде Қазақстан Республикасы заңдарының сақталуына бақылау жасаушы мемлекеттік органдарды қажетті ақпараттармен қамтамасыз ету.

Бухгалтерлік есепті зерттеу білім алуға және маңызды басқару шешімдерін қабылдай білуге мүмкіндік береді. Есептік ақпараттар кәсіпорын ішінде де, одан тыс жерде де сондай шешімдерді қабылдауға негіз болады. Ол үш бірдей міндетті қызметті (функцияны) – жоспарлауды, бақылауды, бағалауды – жүзеге асыру үшін басқару аппаратын сандық ақпараттармен қамтамасыз етеді.

Экономикалық ақпараттар қаржылық қортынды есеп нысандарында көрініс табады.

Ұйымның қаржылық қортынды есебі – оның өткен кезеңдегі жұмысының нәтижелері мен жағдайын сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі; ұйымның белгілі бір кезеңдегі қызметтің нәтижелері мен жағдайы жөніндегі жиынтық мәліметтер көрсетілген ағымдағы есептен алынған қысқаша үзінді болып табылатын есеп жазуларының ерекше түрі.

Қаржылық қорытынды есеп берудің мақсаты- ұйымның қаржылық жағдайы, қызметі және қаржылық жағдайындағы өзгерістер жөніндегі ақпараттарды дайындап тапсыру.

Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» заңы еліміздегі бухгалтерлік есепті жүргізу жүйесін анықтайды, қаржылық есеп беру мен оның пайдаланылуын және есепке алудың негізгі принциптері мен жалпы тәртібін, сондай-ақ ұйымдардың құқықтары мен міндеттерін белгілейді.

Кез келген ұйымда бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізу экономикалық мәселеның негізгі және басты қажеттілігі болып табылады.

Ұйымдарда бухгалтерлік есеп төрт деңгейлі реттеу жүргізу арқылы жүзеге асырылады.

Бірінші деңгей – Қазақстан Республикасы Президентінің Заң күші бар «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» жарлығы. Онда бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың және жүргізудің, қаржылық есеп беруді дайындап тапсырудың концептуалдық ережелері мен жалпы принциптері, бухгалтерлік ақпараттардың дұрыстығын қамтамасыз ететін шаралар, активтер мен міндеттемелерді бағалау тәртібі, бухгалтерлік есеп әдістері айқындалады.

Екінші деңгей - бухгалтерлік есеп стандарттары. Бухгалтерлік есеп стандарттары дегеніміз — ұйымдар бухгалтерлік есепті жүргізу және қаржылық қорытынды есепті дайындап тапсыру үшін пайдаланылатын ережелер мен процедуралардың жиынтығы.

Стандарттар бухгалтерлік есептің әр түрлі аспектілерін қамтиды. Олардың кейбіреулері бағалау мен танудың альтернативтік өдістерін ұсынады. Бұл әрбір басшы өз бизнесінің ерекшеліктеріне байланысты стандартта ұсынылған бағалау мен танудың барлық альтернативті әдістерінің ішінен өзінің кәсіпорыны үшін тиімділігін және кәсіпорын қызметінің нәтижесі мен оның қаржылық жағдайын нақты көрсетуге мүмкіндік беретіндерін тандап алуға тиісті екендігін көрсетеді.

Стандарт сөзі ағылшын тілінен аударғанда «үлгі», «норма» деген мағынаны білдіреді. Бүкіл әлемдегі елдерде қаржылық есеп беруде қолданылатын бухгалтерлік есеп принциптерін бір ізге салуға қол жеткізу үшін 1973 жылы 29 маусымда Қаржылық есеп беру стандартының Халықаралық комитеті құрылды. Бұл тәуелсіз үкіметтік емес ұйым.

Халықаралық қаржылық есеп беру стандартының (ХЕҚС) негізгі мақсаты – төмендегілерді орындай отырып, қаржылық есеп беруге қол жеткізу:

  • қаржылық ақпаратты құру барысында қажетті міндеттер;

  • ақпараттық жүйені құру принциптері;

  • ақпараттардың сапалық сипаттамалары;

  • қаржылық есеп берудің элементтері;

  • бағалау және тану принциптері.

Қазақстан Республикасында бухгалтерлік есепті стандартизациялауды іске асырушы негізгі ұйым – Қазақстан Республикасының Қаржы Министрлігі және оның қарамағынан құрылған Бухгалтерлік есеп және аудиттің методологиясы Департаменті болып табылады.

Үшінші деңгей – бухгалтерлік есеп стандарттарының мазмұнын ашып көрсететін, ұйымдардың қандай салаға жататындығына, көлеміне, типіне т.б. факторларға байланысты оларға бухгалтерлік есепті өздері ұйымдастырудың варианттарын ұсынатын әдістемелік ұсыныстар мен нұсқаулар.

Төртінші деңгей – бухгалтерлік есеп бойынша өкілетті органдар дайындап шығарған нормативтік актілердің негізінде дайындалған ұйымның бухгалтерлік есеп жөніндегі жарлықтары, бұйрықтары, есеп жүргізу саясатын құрайтын шешімдер.

Қазақстан аумағында бухгалтерлік есептің бірегейлігін Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі қамтамасыз етеді. Қазақстандық бухгалтерлік есептің өзіне тән ерекшелігі – алдымен құжаттар. Олар Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде тіркеуден өтуі қажет, сонан соң ғана нормативтік –құқықтық акт статусын алады.

Бухгалтерлік есеп — бизнес тілі. Ол кез-келген бизнеске тән қызметтің сан-алуан тұрлерін байланыстырушы буын болып табылады. Есеп мәліметтерінің негізінде салықтарды есептеу жүзеге асырылады, кең шеңберлі мүдделі пайдаланушыларға тапсыру үшін қаржылық қорытынды есеп құрылады. Басқаша айтқанда, бухгалтерлік есеп кез-келген қоғамның күнделікті өмірінің көптеген жактарына әсер етуші қызметтің ең бір пайдалы саласы болып табылады.

Бухгалтерлік есеп жүйесі әлемнің әртүрлі елдерінде бірдей емес. Себебі ақпараттарды дайындап тапсыру кезінде олар капитал нарығында әрекет етуші инвесторлардың шешім қабылдауы, мемлекеттік салық саясатының тиісті деңгейде орындалуына бақылау жасау және дұрыс ақпараттар дайындап беру, мемлекеттік статистикалық қорытынды есепті құру сияқты мақсаттарды көздейді.

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]