§ 42. Dziedziczenie gospodarstwa rolnego położonego w Polsce

275

ne z Konstytucją w odniesieniu do spadków otwartych, począwszy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw (to jest od 14 lutego 2001 r.). Pociągnęło to za sobą utratę przez te przepisy mocy obowiązującej (art. 190 ust. 1 Konstytucji). W tej chwili istnieje więc w naszym prawie jedynie szczątkowa szczególna regulacja dziedziczenia gospodarstw rolnych.

Skutki zastosowania przepisów szczególnych dotyczących dziedziczenia gospodarstwa rolnego koryguje art. XXIII § 1 przep. wprow. k.c. Przepis ten stanowi: „Spadkobiercom lub zapisobiercom będącym obywatelami państwa obcego, których prawa do gospodarstwa rolnego zostały wyłączone lub ograniczone na podstawie przepisu szczególnego, należy się od spadkobierców, na których rzecz to wyłączenie lub ograniczenie nastąpiło, równowartość pieniężna spadku lub zapisu w takim zakresie, w jakim spadek — po odliczeniu długów — lub zapis przypadałby spadkobiercom lub zapisobiercom będącym obywatelami państwa obcego, gdyby ich prawo do dziedziczenia lub otrzymania zapisu nie zostało wyłączone lub ograniczone. Przepis ten stosuje się pod warunkiem istnienia wzajemności w państwie, którego obywatelem jest spadkobierca lub zapisobierca uprawniony do otrzymania równowartości pieniężnej".

Norma z art. XXIII przep. wprow. k.c. może być traktowana jako norma merytoryczna naszego prawa prywatnego międzynarodowego. Normy tego rodzaju same wyznaczają zakres swego stosowania. Przepis ten należy stosować w każdym wypadku, gdy na podstawie polskich przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego doszło do wyłączenia lub ograniczenia praw spadkobierców lub zapisobierców, będących obywatelami państwa obcego, a więc także wtedy, gdy przepisy te były stosowane jako przepisy szczególne w stosunku do zasadniczo właściwego obcego prawa spadkowego.

Rozdział X

JURYSDYKCJA, UZNANIE

I WYKONYWANIE ORZECZEŃ SĄDOWYCH

Literatura:

1. Opracowania dotyczące całości międzynarodowego postępowania cywilnego lub zagadnień

ogólnych:

T. Grodyński: Pomoc prawna w obrocie międzynarodowym na tle konwencji haskich i austriackiego procesu cywilnego, PPiA 1912; Z. Fenichel: Das polnische Internationale Prozessrecht nach der neuen Zivilprozessordnung, ZfO 1932 (VI), s. 401^27; L. Babiński: Postanowienia procesowe w ustawie o prawie międzynarodowym prywatnym, PPC 1936; S. Nahlik: Sprawy polskie przed sądami zagranicznymi, PiP 1949, z. 3, s. 104-108; E. Trammer: Zarys problematyki międzynarodowego procesu cywilnego państw kapitalistycznych, Warszawa 1956, s. 128; rec. W. Siedlecki, PiP 1957, z. 4-5, s. 940-945; H. Trammer: W sprawie recenzji prof. Wl. Siedleckiego..., PiP 1957, z. 9, s. 442^43; J. Krajewski: Naruszenie prawa materialnego jako podstawa rewizyjna według k.p.c, NP 1959, nr 10, s. 3 i n.; J. Fabian: Stanowisko prawne cudzoziemca w procesie cywilnym, SC, t. 1, Kraków 1961, s. 225-280; J. Rajski: Niektóre zagadnienia kodyfikacji prawa międzynarodowego postępowania cywilnego, PiP 1961, z. 7-8, s. 297 i n.; tenże: O niektórych odrębnościach postępowania w sprawie o rozwód Polaków zamieszkałych za granicą, 1961, nr 11, s. 1406 i n.; tenże: Procesowe skutki wytoczenia powództwa za granicą (lis alibi pendens), Pal. 1961, nr 8; G. Geilke: Das polnische internationale Prozessrecht, „Die wichtigsten Gesetzgebungsakte in den Landem Ost — Siideuropas" 1962, s. 110-114; J. Jodłowski: Nowe przepisy k.p.c. z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego, NP 1962, nr 4, s. 451, nr 5, s. 641, nr 6, s. 751 i osobna odbitka z uzupełnieniami i streszczeniem francuskim; J. Rajski; Nowe przepisy k.p.c. w zakresie postępowania międzynarodowego, Pal. 1962, nr 3-4, s. 33 i n.; tenże: O zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych, Pal. 1962, nr 5; K. Lipiński: Zmiany w przepisach postępowania cywilnego, NP 1963, nr 7-8, s. 903 i n.; J. Rajski: Nouvelles dispositions du code de procedurę civile en matiere de procedurę civile internationale. Revue legislative, DPC 1963, nr 2; H. Trammer: Nowa konwencja haska o procedurze cywilnej, NP 1963, nr 9, s. 955 i n.; B. Walaszek: Powództwo prokuratora w niektórych sprawach o prawa stanu a polskie prawo międzynarodowe prywatne, RPEiS 1963, z. 1, s. 107 i n.; W. Skierkowska: Zwolnienie cudzoziemca od kosztów sądowych w sprawie alimentacyjnej, NP 1964, nr 10, s. 982; E. Wierzbowski: Z zagadnień obrotu prawnego z zagranicą, Pal. 1965, nr 1, s. 60 i n.; J. Jodłowski: Zasady przewodnie polskiego międzynarodowego prawa procesowego cywilnego, (w:) Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stejki, Warszawa-Wrocław 1967, s. 119-143; H Trammer- Haskie konwencje „alimentacyjne", (w:) Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stejki, Warszawa-Wrocław 1967, s. 345-358; B. Dobrzański, M. Lisiewski, Z. Resich, W. Siedlecki: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz (red. Z. Resich i W. Siedlecki), Warszawa 1969 (część III dotycząca międzynarodowego postępowania cywilnego w oprać. W. Siedleckiego); J. Jodłowski:

X. Jurysdykcja...

277

Konwencja polsko-francuska o prawie właściwym, jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń w zakresie prawa osobowego i rodzinnego, PiP 1970, z. 12, s. 872 i n.; tenże: Orzecznictwo Sądu Najwyższego z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego (1945-1969), NP 1970, nr 1, 4 i 9; tenże: Conflits de juridictions. Dispositions en la matiere du Code de procedurę civile, RCDIP 1970, nr 2, s. 340-355; J. Jodłowski, A. Ponsard: La convention franeo-polonaise du 5 avril 1967 relative a la loi applicable, a la competence et a Vexequatur dans le droit des personnes et de la familie, Clunet 1970, nr 3, s. 545-631; M. Tomaszewski: Umowa polsko-francuska o prawie właściwym, jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń w zakresie prawa osobowego i rodzinnego, NP 1970, nr 9; E. Wierzbowski: Międzynarodowe postępowanie cywilne, Katowice 1970; J. Jodłowski: Les prob-lemes de I 'application de la convention franeo-polonaise du 5 avril 1967 relative a la loi applicable, la competence et I 'exequatur dans le droit des personnes et de la familie. Societe de Legislation Comparee, 8-emes Journees Juridiąues Franco-Polonaises (1971); E. Wierzbowski: Międzynarodowy obrót prawny w sprawach cywilnych, Warszawa 1971; W. Skierkowska: Międzynarodowe postępowanie cywilne w sprawach alimentacyjnych, Warszawa 1972; T. Ereciński: Prawo obce w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1981; C. Sawicz: Obrót prawny z zagranicą, Warszawa 1992; D. Pawłyszcze: Upadłość w świetle przepisów k.p.c. o międzynarodowym postępowaniu cywilnym oraz prawa międzynarodowego, PPH 1995, nr 6, s. 7-13; J. Ciszewski, T. Ereciński: Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego. Część trzecia — przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego (red. T. Ereciński), Warszawa 1998; T. Ereciński, J. Ciszewski: Międzynarodowe postępowanie cywilne, Warszawa 2000; P. Osowy: Problemy dotyczące dostosowania polskiego prawa sądowego cywilnego do prawa europejskiego — ochrona praw i wolności na przykładzie prawa do sądu, „Rejent" 2000, nr 12, s. 80-92.

2. Konwencja lugańska

a) Literatura w językach obcych:

G.A.L. Droz: Competence judiciaire et effets des jugements dans le Marche Commun, Paris 1972; M. Weser: Convention Communautaire sur la competence judiciaire et l'execution des decisions, Paris-Bruxelles 1975; P. Gothot, D. Holleaux: La Convention de Brwcelles du 27 septembre 1968, Paris 1984; G.A.L. Droz: Entree en vigueur de la convention de Bruxelles revisee sur la competence judiciaire et l'execution des decisions en matiere civile et commerciale, RCDIP 1987, nr 2; P. Jenard: La convention de Bruxelles sur la competence judiciare et I 'execution des decisions en matiere civile et commerciale, „Armuaire suisse de droit international" vol. XLIII, 1987; P. Mercier, B. Dutoit: L 'Europę judiciaire: les Conventions de Bruxelles et de Lugano, Bawle-Francfort sur le Main 1991; H. Gaudemat-Talion: Les conventions de Bruxelles et de Lugano, Paris 1996; P.F. Schlosser: EuGVU: Europdische Gerichtstands-und Vollstreckungsiibereinkommen mit Luganer Ubereinkommen und den Haager Ubereinkommen iiber Zustellung und Beweisaufnahme, Miinchen 1996; J. Kropholler: Europdisches Zivilprozessrecht, Heidelberg 1996; H. Schack: Internationales Zivilverfahrensrecht, Miinchen 1996; R. Geimer, R.A. Schiitze: Europdisches Zivilverfahrensrecht, Miinchen 1997; D. Czernieli, S. Tiefenthaler: Die Ubereinkommen von Lugano und Brussel, Wien 1997; M. Sawczuk: Bilaterale Vertrdge und das Problem des polnischen Beitritts zum Lugano-- Ubereinkommen, (w:) Wege zur Globalisierung des Rechts. Festschrift fur Rolf A. Schiitze zum 65, Geburtstag, s. 733-744; R. Wagner: Zum Inkrafttreten des Lugano Ubereinkommens fur die Republik Polen, „Wirtschaft und Recht in Osteuropa" 2000, nr 2, s. 47-50.

b) Publikacje w języku polskim:

A. Mączyński: Jednolite europejskie normy o jurysdykcji krajowej i skuteczności orzeczeń zagranicznych, (w:) Księga pamiątkowa — / Kongres Notariuszy Rzeczypospolitej Polskiej, Poznań 1993, s. 137-154; E. Uliasz, M. Minas: Doktryna forum non-conveniens a konwencja brukselska z 1968 r.

0 jurysdykcji sądowej oraz wykonaniu orzeczeń w sprawach cywilnych i gospodarczych, PPHZ 1995, t. 18, s. 169-185; C. Smorszczewski: Jurysdykcja krajowa w sprawach cywilnych i handlowych według konwencji brukselskiej i lugańskiej, KPP 1997, z. 4, s. 627-656; N. Półtorak: Uznanie

1 wykonalność orzeczeń zagranicznych według konwencji brukselskiej i lugańskiej, KPP 1997, z. 4, s. 657-683; I. Lewandowska: Jurysdykcja według konwencji z Lugano. Europejskie prawo proceso-

278

X. Jurysdykcja...

we, „Rzeczpospolita" 1998, nr 13 i 14; M. Pazdan: Znaczenie konwencji lugańskiej dla polskiego sądownictwa i notariatu, (w:) // Kongres Notariuszy Rzeczypospolitej Polskiej. Referaty i opracowania, Poznań-Kluczbork 1999, s. 221-232; F.R.P. Perreira: Ogólna charakterystyka konwencji brukselskiej z 27 września 1968 r. i konwencji lugańskiej z 16 września 1988 r., KPP 1999, z. 4, s. 685-697; C. Quigley: Zakres zastosowania konwencji brukselskiej i konwencji lugańskiej, KPP 1999, z. 4, s. 699-704; S. Hackspiel: Podstawy jurysdykcji, KPP 1999, z. 4, 705-728; A.-M. Rouchaud: Jurysdykcja umowna, KPP 1999, z. 4, s. 729-736; M Pertegas Sender: Zawisłość sprawy oraz sprawy związane, KPP 1999, z. 4, s. 737-747; G. Zeiler: Środki tymczasowe i zabezpieczające, KPP 1999, z. 4, s. 749-759; R.Ch. Verchuur: Uznanie i wykonanie orzeczeń zagranicznych, KPP 1999, z. 4, s. 761-774; H. Duintjer Tebbens: Konwencja brukselska i konwencja lugańska w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, KPP 1999, z. 4, s. 775-795; P. Meijknecht: Doręczanie dokumentów w obrocie międzynarodowym: europejska konwencja z 1997 r., KPP 1999, z. 4, s. 797-810; M. Ahlt: Konwencja brukselska o jurysdykcji oraz uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach małżeńskich, KPP 1999, z. 4, s. 815-822; J. Ciszewski: Przystąpienie Polski do konwencji lugańskiej i do europejskiej konwencji o doręczaniu pism sądowych i pozasądowych, KPP 1999, z. 4, s. 815-822; K. Flaga-Gieruszyńska: Jurysdykcja krajowa i uznanie orzeczeń sądów zagranicznych. Polska i standardy europejskie, Kraków 1999, tejże: Konwencja o jurysdykcji krajowej i wykonalności orzeczeń w sprawach cywilnych — wybrane zagadnienia, „Rejent" 2000, nr 1, s. 68-89; J. Ciszewski: Dochodzenie roszczeń alimentacyjnych za granicą na podstawie Konwencji lugańskiej i Konwencji haskiej, MoP 2000, nr 8, s. 486-494; K. Weitz: Przedmiotowy zakres zastosowania konwencji lugańskiej, KPP 2000, z. 2, s. 427-470; M. Szpunar: Pojęcie dokumentu urzędowego w rozumieniu art. 50 konwencji lugańskiej o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, „Rejent" 2000, nr 12, s. 93-103; K. Sznajder: Zasięg jurysdykcji wyłącznej sądu miejsca położenia nieruchomości w konwencji lugańskiej (art. 16 ust. 1), „Rejent" 2001, nr 4, s. 87-110; J. Morwiński: Interpretacja Konwencji Brukselskiej w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, (w:) Wymiar sprawiedliwości w Unii Europejskiej, red. C. Mik, Toruń 2001, s. 379^100; D. Fuchs: Znaczenie ratyfikacji przez RP Konwencji z Lugano dla właściwości sądu w zakresie ubezpieczeń gospodarczych, (w:) Wymiar sprawiedliwości w Unii Europejskiej, red. C. Mik, Toruń 2001, s. 401—418; J. Ciszewski: Konwencja z Lugano. Komentarz, Warszawa 2001 i 2004 (wyd. 2); J. Łopuski: Konwencja lugańska

0 jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, Bydgoszcz 2001; J. Ciszewski: Wybrane zagadnienia z zakresu prawa prywatnego międzynarodowego w konwencji lugańskiej, „Rejent" 2001, nr 7-8, s. 26-48; K. Weitz: Konwencja z Lugano. Wykonalność zagranicznych orzeczeń przed sądami polskimi, Warszawa 2002; K. Piasecki (w:) Kodeks postępowania cywilnego (art. 844-1153). Konwencja z Lugano, t. III, red. K. Piasecki, Warszawa 2002, s. 649

1 n.; K. Weitz: Procesowe znaczenie zawisłości sprawy przed sądem zagranicznym, KPP 2003, z. 1, s. 57 i n.; K. Sznajder: Stan zawisłości sprawy w konwencji z Lugano i w prawie wspólnotowym — pojęcie spraw tożsamych, „Rejent" 2003, z. 5, s. 124 i n.; J. Ustjanicz-Folcik: Miejsce Konwencji lugańskiej w polskim porządku prawnym, „Rejent" 2004, nr 5, s. 108-130.

3. Rozporządzenia Rady WE

a) Piśmiennictwo obce:

P. Banassies: L'entree en vigeur du reglement communautaire nr 44-2001 du 22 decembre 2000 concernant la competance judiciaire, la reconnaissance et I 'execution des decisions de justice en matiere civile et commerciale, European Transport Law 2002, s. 727-735; H. Gaudmet-Tallon: Le Reglement nr 1347/2000 du Conseil du 29 mai 2000: „ Competence, reconnaissance et execution des decisions en matiree matrimoniale et en matiere de responsabilite parentale des enfants communs", Clunet 2001, nr 2, s. 381^30; J.-P. Beraudo: Le Reglement (CE) du Conseil du 22 decembre 2000 concernant la competence judiciaire, la reconnaissance et l'execution des decisions en matiere civile et commerciale, Clunet 2001, nr 4, s. 1033-1106.

b) Piśmiennictwo polskie:

S. Biernat: Wpływ członkostwa Polski w Unii Europejskiej na polskie sądy, PS 2001, nr 11-12, s. 7; Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej, red. S. Biernat, S. Dudzik i M. Niedźwiedź, Kraków 2003;

X. Jurysdykcja...

279

M. Pazdan: Poszukiwanie właściwego sądu i właściwego prawa po 1 maja 2004 roku, „Rejent" 2004, nr 3-4, s. 9-26; J. Ciszewski: Europejskie prawo małżeńskie i dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej. Komentarz, Warszawa 2004; K. Weitz: Jurysdykcja krajowa oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych w świetle prawa wspólnotowego, KPP 2004, z. 1, s. 215-237; J. Maliszewska-Nienartowicz: Reguły dotyczące jurysdykcji w sprawach cywilnych i handlowych w prawie wspólnotowym — rozporządzenie Rady 44/2001/WE — cz. II, MoP 2004, nr 10, s. 477-480; K. Pórnbacher, E. Rutkowska: Jurysdykcja krajowa oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych w Unii Europejskiej, PPH 2004, nr 6, s. 4—12.

3. Jurysdykcja

W. Siedlecki: Powództwo obcego państwa i przeciw obcemu państwu przed sądami polskimi, Pal. 1936; K.M. Pośpieszalski: Pojęcie jurysdykcji i próby międzynarodowego ujednolicenia norm jurysdykcyjnych, PPC 1936, nr 1-2; M. Allerhand: Umowa o wyłączną właściwość sądu zagranicznego, PPC 1938, nr 3-4, s. 99; K. Stefko: Dyplomatyczne zwolnienia od jurysdykcji w sprawach cywilnych, Lwów 1938; R. Kuratowski; Kwestia jurysdykcji sądów krajowych nad państwami obcymi, PPC 1939; J. Fabian: Cywilno-jurysdykcyjne immunitety państw obcych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza" Poznań 1956, z. 2 (specj.), s. 177-179; J. Rajski: Jurysdykcja sądów polskich w niektórych sprawach cywilnych rozpatrywanych w trybie postępowania niespornego, NP 1958, nr 10, s. 59—73; tenże: Jurysdykcja sądów polskich w sprawach o rozwód, PiP 1958, z. 10, s. 613-621; H. Trammer: Glosa do orzecz. SN z 19 II1958 r., CZ 253/57 (sprawy rozwodowe między cudzoziemcami), OSP 1959, nr 2, poz. 37, s. 84; J. Rajski: Zagadnienia perpetuatio iurisdictionis w międzynarodowym procesie cywilnym, PiP 1959, z. 10, s. 586—597; Z. Resich: Glosa do orzecz. SN z 19 II 1958 r., CZ 253/57, OSP 1959, nr 2, poz. 37; J. Rajski: Jeszcze w sprawie perpetuatio iurisdictionis, PiP 1960, z. 7, s. 120 i n.; tenże: „Pobyt" jako łącznik uzasadniający jurysdykcję krajową sądów w międzynarodowym prawie procesowym cywilnym, PiP 1960, z. 4—5, s. 751 i n.; W. Siedlecki: Glosa do postanowienia Sądu Woj. w Gdańsku z 29 VII 1959, CZ 179/59 (czy można dochodzić roszczeń z majątku znajdującego się w Polsce przeciwko dłużnikowi zagranicznemu, którego upadłość ogłoszono za granicą), OSP 1960, nr 3, s. 169 (poz. 78); H. Trammer: W sprawie perpetuacji jurysdykcji krajowej, PiP 1960, z. 1, s. 123 i n.; J. Rajski: Jurysdykcja sądów polskich w sprawach rozwodowych cudzoziemców oraz obywateli polskich zamieszkałych za granicą, NP 1961, nr 6, s. 745 i n.; tenże: Jurysdykcja krajowa a właściwość sądów w sprawach cywilnych, PiP 1961, z. 4—5, s. 677 i n.; tenże: O międzynarodowe ujednolicenie norm jurysdykcyjnych, RPEiS 1961, z. 2; M. Weser: Kolizja jurysdykcji w ramach Wspólnego Rynku, St. et Doc. nr 44, Warszawa 1961; S.E. Nahlik: Osobowe klauzule dyplomatyczne. Konwencja wiedeńska 1961 a ustawodawstwo polskie, PiP 1962, z. 2, s. 236; B. Walaszek: Ustalenie ojcostwa małżeńskiego w polskim prawie rodzinnym, w polskim prawie międzynarodowym prywatnym i procesowym, Kraków 1962; B. Walaszek: Sądowe ustalenie pozamałżeńskiego macierzyństwa w polskich normach kolizyjnych, ZNUJ 1962, nr 9, s. 51 i n.: J. Rajski: Wpływ woli stron na zakres jurysdykcji sądów krajowych w postępowaniu cywilnym, PwHZ 1963, z. 4; W. Skierkowska: Konwencja o dochodzeniu roszczeń alimentacyjnych za granicą w praktyce sądów wojewódzkich, BMS 1963, z. 1, s. 34; H. Trammer: Glosa do orzeczenia SN z 24 X 1962, 3 CR 660/61, PiP 1963, z. 5-6, s. 992 (dot. uznania i wykonania prawomocnego orzeczenia sądowego w sprawie naprawiania szkody, jeżeli zapadło ono w sprawie karnej przed wejściem w życie umowy między PRL i ZSRR); F. Przetacznik: Immunitet jurysdykcyjny przedstawiciela dyplomatycznego w świetle konwencji wiedeńskiej, NP 1965, nr 7-8, s. 849; E. Janczew-ski: Odpowiedź na pytanie prawne, Pal. 1965, nr 11, s. 85; W. Broniewicz: Jurysdykcja krajowa w postępowaniu cywilnym według k.p.c, Pal. 1966, nr 2, s. 31 i n.; F. Przetacznik: Zrzeczenie się immunitetu jurysdykcyjnego przedstawiciela dyplomatycznego, NP 1966, nr 11, s. 1359; B. Walaszek: Rozwiązanie przysposobienia w polskim kodeksie rodzinnym i opiekuńczym oraz w polskim prawie międzynarodowym prywatnym i procesowym, SC 1966, t. 7, s. 101 i n.; tenże: Przysposobienie w polskim prawie rodzinnym oraz w polskim prawie międzynarodowym prywatnym i procesowym (dokonanie i skutki), Warszawa 1966; E. Wengerek: La determination du tribunal competent en droit international prive, (w:) Rapports polonais au VIII Congres International de Droit compare a Uppsala, Warszawa 1966; J. Wisłocki: Jurysdykcja sądów polskich w sprawach o stwierdzenie

280

X. Jurysdykcja...

nabycia spadku po cudzoziemcu, Pal. 1966, nr 7, s. 28; J. Jakubowski: Zagadnienia immunitetu przedsiębiorstw państwowych, SP 1967, z. 17, s. 108—123; J. Jodłowski: Glosa do postanowienia SN z 22 II 1966 r., III CR 395/65 (dot. jurysdykcji krajowej w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku po cudzoziemcu), PiP 1967, z. 1, s. 152 i n.; J. Jodłowski: Glosa do orzeczenia SN z 22 IX 1966 r., III CR 150/65, PiP 1967, z. 3, s. 530—536 (dot. jurysdykcji w sprawach o ustalenie ojcostwa i o alimenty, wykładnia konwencji nowojorskiej z 1956 r.); tenże: Glosa do orzeczenia z 30 VIII 1965 r., 4 CO 20/58, PiP 1967, z. 4-5, s. 792-796 (dot. jurysdykcji w zakresie roszczeń o prawa stanu); J. Łopuski: Glosa do orzeczenia SN z 22 IV 1966 (dot. sporu z tyt. przewozów międzynarodowych), OSP 1967, nr 1; S.E. Nahlik: Dyplomatyczne zwolnienie od jurysdykcji w sprawach cywilnych, (w:) Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa-Wrocław 1967, s. 203-225; E. Przetacz-nik: Sposoby dochodzenia roszczeń w stosunku do przedstawicielstwa dyplomatycznego, Pal. 1967, nr 1, s. 64-77; tenże: Zrzeczenie się immunitetu egzekucyjnego przedstawiciela dyplomatycznego, NP 1967, z. 10, s. 1318; E. Wengerek: Immunitet egzekucyjny państw obcych, SP 1967, z. 17, s. 124—156; tenże: Jurysdykcja krajowa w sprawach cywilnych w świetle kodeksu postępowania cywilnego, (w:) Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa-Wrocław 1967, s. 401-421; J. Jodłowski: Glosa do orzeczenia SN z 23 VIII 1966 r. II CZ 101/66, PiP 1968, z. 4-5, s. 812-815 (dot. jurysdykcji wyłącznej na podstawie umowy między PRL a ZSRR z 28 XII 1957 r. o pomocy prawnej); J. Rajski: LHnfluence de la volonte des parties sur la competence internationale des tribunaux en matiere civile dans le droit de ąueląues pays socialistes, Tessaloniki 1968, s. 175-187; C.N. Scrrmitthoff: Zarzut immunitetu państwowego w sprawach z handlu międzynarodowego, St. et Doc. nr 17, Warszawa 1968; W. Broniewicz: Normy, przesłanki i zarzuty jurysdykcyjne w procesie cywilnym, SPE 1969, z. 2; tenże: Jurysdykcja krajowa a dopuszczalność drogi sądowej na tle wykładni art. 421 § 3 k.p.c, NP 1969, nr 11-12, s. 1705 i n.; J. Jodłowski: Jurysdykcja krajowa w sprawach spadkowych w świetle k.p.c, SC 1969, t. XIII-XIV, s. 89-121; tenże: Glosa do postanowienia SN z 23 II 1968, III CR 86/67 (dot. art. 417 § 4, 421 § 2 i 3 kp.c. oraz art. 30 ust. 1 konwencjipolsko-radzieckiej), PiP 1969, z. 11, s. 911-918; P. Przetacznik: L'immunite de juridiction des personnes physiąues etrangeres dans le Code polonais de procedurę civile, RCDIP 1969, nr 4; H. Trammer: Polska jurysdykcja krajowa w sprawach o uznanie za zmarłego i prawo właściwe dla tych spraw, NP 1969, nr 6, s. 980—985; tenże: Polska jurysdykcja krajowa i prawo właściwe w sprawach o ustalenie ojcostwa dziecka pozamałżeńskiego, NP 1971, nr 3, s. 385-391; E. Wierz-bowski: La competence des tribunaux dans le droit polonais de procedurę civile internationale, PYIL (1968/1969), t. II, 1971, s. 137-155; J. Jodłowski: Glosa do wyroku SN z 5 V 1971 r., III CRN 68/70 (dot. jurysdykcji krajowej w sprawie o ustalenie ojcostwa), OSP 1972, s. 120-123; M. Pazdan: Zasięg jurysdykcji krajowej w sprawach spadkowych, SC 1972, t. XX, s. 121-167; J. Sutor: Przywileje i immunitety międzynarodowe, Warszawa 1973; H. Trammer: Glosa do postanowienia SN z 8 IV 1972, I CZ 176/71 (dot. jurysdykcji krajowej w sprawach spornych wedle art. 1103 pkt 3 k.p.c), OSP 1973, z. 3, poz. C 53, s. 127—128; S. Sawicki: Zrzeczenie się immunitetu jurysdykcyjnego członka urzędu konsularnego, NP 1975, nr 6, s. 825 i n.; tenże: Zakres czynności urzędowych objętych konsularnym immunitetem jurysdykcyjnym, ZNASW 1977, nr 16, s. 118 i n.; tenże: Zrzeczenie się immunitetu egzekucyjnego członka urzędu konsularnego w postępowaniu cywilnym, NP 1983, nr 7-8, s. 110; F. Zedler: Jurysdykcja krajowa sądów polskich według umów zawartych przez Polskę z krajami europejskimi, RPEiS 7, z. 4, s. 55 i n.; Z. Knypl: Immunitet państwa obcego w postępowaniu rozpoznawczym i egzekucyjnym, PES 1994, nr 9, s. 74 i n.; A. Proksa: Wyłączna jurysdykcja krajowa jako negatywna przesłanka uznania orzeczeń zagranicznych, (w:) Księga Skąpskiego, s. 381 i n.; Z. Knypl: Jurysdykcja sądów polskich w postępowaniu rozpoznawczym i egzekucyjnym, PES 1995, nr 10, s. 5; tenże: Podwójne obywatelstwo a postępowanie egzekucyjne, PES 1995, nr 45; Z. Szczurek: Jurysdykcja krajowa polskich organów egzekucyjnych, PES 1995, nr 11, s. 79 i n.; M. Świerczyński: Jurysdykcja krajowa w zakresie zobowiązań deliktowych, MoP 2002, nr 15, s. 691-699; K. Kowalik: Umowy w handlu elektronicznym —jurysdykcja i prawo stosowane w Unii Europejskiej, PiP 2002, z. 10, s. 92-97; J. Jagieła: Jurysdykcja krajowa w postępowaniu zabezpieczającym, PiP 2003, z. 4, s. 67-75; P. Grzejszczak, T. Chilarski: Jurysdykcja krajowa w międzynarodowym postępowaniu upadłościowym, PPH 2004, nr 2, s. 12 i n. Por. też publikacje podane w pkt 2.

X. Jurysdykcja...

281

4. Uznanie i wykonywanie obcych orzeczeń sądowych

5. Tylbor: Orzecznictwo władz zagranicznych w sprawach małżeńskich obywateli polskich, Gaz. Sąd. War. 1933 (LXI); P. Zoil: Die Anerkennung deutscher Eheurteile in Polen, RabelsZ 1934, s. 716-723; E. von Wendorff: Zur Frage der Anerkennung auslandiseher Ehescheidungsurteile in Polen, ZfOR 1937—38 (IV), s. 146—150; M. Allerhand: Uznanie w Polsce orzecznictwa rozwodowego sądu zagranicznego, PPC 1938, nr 1-2, s. 31 i n.; M. Lisiewski: Uznanie w Polsce wyroków zagranicznych, PPC 1938, nr 7-8, s. 193-203, nr 9-10, s. 257-268, nr 11-12, s. 321-333; S. Szer: O uznawaniu zagranicznych wyroków rozwodowych, PiP 1948, z. 2, s. 15-25; E. Wierzbowski: O ustalaniu wysokości alimentów i ich egzekucji w wypadku zamieszkiwania jednej ze stron za granicą, BMS 1956, nr 11, s. 22 i n.; K. Lipiński: Uznanie zagranicznych orzeczeń sądowych, NP 1957, nr 11, s. 4 i n.;

jj E. Wierzbowski: Skuteczność zagranicznych wyroków rozwodowych w Polsce, BMS 1957, nr 6, ^y s. 18-25; W. Ludwiczak: Skutki zagranicznych orzeczeń w sprawach rozwodowych, RPEiS 1958, z. 4, "~y_ s. 59 i n.; W. Broniewicz: Jaki wniosek powoduje wszczęcie postępowania dotyczącego wykonalności r^r\ orzeczeń sądów zagranicznych, Pal. 1979, nr 8-9, s. 38 i n.; B. Dobrzański: Jeszcze o uznaniu Xj r zagranicznych wyroków w sprawach rozwodowych, NP 1959, nr 3, s. 268-286 oraz nr 5, s. 408-416; \ E. Mędrzycka, W. Skierkowska: Z problematyki uznawania zagranicznych orzeczeń, BMS 1963, nr 3, i s. 14 i n.; W. Siedlecki: Kilka uwag w związku z uznawaniem w Polsce zagranicznych orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych, (w:) Księga Przybylowskiego 1964, s. 265-274; J. Jodłowski: La reconnaissance et l'execution des decisions judiciaires etrangeres en Pologne, Clunet 1966, nr 3, s. 539—570; H. Trammer: Z problematyki wzajemnego wpływu przepisów kp.c. o uznaniu orzeczeń sądów zagranicznych i przepisów ustawy o prawie prywatnym międzynarodowym, NP 1967, nr 6, s. 715 i n.; J. Jodłowski: Glosa do postanowienia SN z 23 VIII 1966 r., II CZ 101/66, PiP 1968, z. 4-5, s. 811; T. Ereciński: Glosa do postanowienia SN z 26 VI 1968 r., II CZ 118/68 (dot. wykonania wyroku sądu zagranicznego zasądzającego alimenty), PiP 1969, z. 12, s. 1104; J. Jodłowski: Glosa do postanowienia SN z 8 VII 1969 r., II CR 100/69 (dot. skuteczności w PRL orzeczenia sądu niemieckiego o uznaniu za zmarłego), PiP 1971, z. 6; J. Jodłowski: Odpowiedź na pytanie prawne (Czy podlega uznaniu w Polsce wydany w 1958 r. wyrok sądu francuskiego orzekający rozwód małżeństwa obywatela polskiego i obywatelki francuskiej?), Pal. 1971, nr 10, s. 43^48; H. Trammer: Konwencja haska o uznawaniu rozwodów i separacji, SP 1971, z. 29, s. 46 i n.; J. Jodłowski: Z problematyki uznania zagranicznych wyroków rozwodowych (glosa do postanowienia SN z 11 X1969 r., I CR 240/68), PiP 1972, z. 2, s. 161-173; J. Ciszewski: Stosowanie przepisów prawa prywatnego międzynarodowego i międzynarodowego postępowania cywilnego w sprawach o rozwód, PWS 1975, nr 8, s. 63; J. Jodłowski: Uznawanie i wykonywanie w Polsce wyroków zagranicznych w sprawach o pochodzenie i alimenty, SC 1975, nr 25-26, s. 71; tenże: Uznawanie i wykonywanie w Polsce orzeczeń sądów zagranicznych na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego, Biblioteka Palestry, Warszawa 1977; tenże: Chwila miarodajna dla ustalenia warunków uznania orzeczeń zagranicznych, NP 1977, nr 12, s. 157 i n.; A. Mączyński: Przesłanki uznania zagranicznych orzeczeń rozwodowych, PiP 1978, z. 3, s. 114 i n.; J. Jodłowski: Problem uznawania zagranicznych rozwodów administracyjnych, Pal. 1979, nr 11-12, s. 16 i n.; M. Tomaszewski: W sprawie skuteczności w Polsce zagranicznych rozwodów administracyjnych, PiP 1979, z. 8-9, s. 118; K. Zawada: Klauzula porządku publicznego w międzynarodowym postępowaniu cywilnym (na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego w sprawach z zakresu prawa rodzinnego i spadkowego), NP 1979, nr 4, s. 71 i NP 1979, nr 5, s. 73; K. Piasecki: Pozbawienie możliwości obrony w międzynarodowym procesie cywilnym, PiP 1980, z. 11, s. 19; A. Mączyński: Problem skuteczności zagranicznych rozwodów pozasądowych, PiP 1983, z. 12, s. 52; E. Wiśniewska: Uznawanie przez sądy polskie orzeczeń organów zagranicznych

0 rozwiązaniu małżeństw, PP 1984, nr 6, s. 35; J. Jodłowski: Zastosowanie prawa polskiego jako przesłanka uznania orzeczenia sądu zagranicznego i zasad ekwiwalentności prawa, (w:) Studia z prawa cywilnego. Księga Pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, Warszawa 1985, s. 119; J. Ciszewski: Normy kolizyjne dotyczące prawa i organów w sprawach cywilnych, rodzinnych oraz zasady uznawania orzeczeń w umowach między Polską a krajami kapitalistycznymi, Biblioteka Sędziego, nr 77, Warszawa 1988; K. Zawada: Uznanie zagranicznych rozwodów administracyjnych w świetle nowego prawa o aktach stanu cywilnego, NP 1988, nr 7-8, s. 19 i n.; CA. Małecki: Problem legitymacji procesowej w postępowaniu o uznanie orzeczenia sądu obcego w świetle nauki

1 orzecznictwa (na przykładzie orzeczeń rozwodowych), (w:) Zbiór rozpraw z zakresu postępowania

282

X. Jurysdykcja...

cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci prof. Włodzimierza Berutowicza, AUWP 1990, nr 170, s. 101; K. Piasecki: Skuteczność i wykonalność w Polsce zagranicznych cywilnych orzeczeń sądowych, Warszawa 1990; K. Weitz: Pojęcie uznania orzeczenia zagranicznego, PS 1998, nr 7-8; tenże: Skutki uznania zagranicznego orzeczenia, PS 1998, nr 9; tenże: Skuteczność zagranicznych orzeczeń w Polsce na podstawie art. 1145 § 2 k.p.c, PS 1999, nr 4; K. Biernacka: Uznawanie zagranicznych orzeczeń w sprawach o przysposobienie i pochodzenie dziecka, (w:) Pochodzenie dziecka i przysposobienie w prawie polskim i obcym, Lublin 1999, s. 169-175; K. Weitz: Założenia i kierunki reformy przepisów kodeksu postępowania cywilnego o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń, KPP 2001, z. 4, s. 879—946; K. Weitz: Konwencja z Lugano. Wykonalność zagranicznych orzeczeń przed sądami polskimi, Warszawa 2002; K. Flaga—Gieruszyńska: Uznanie orzeczeń sądowych według konwencji z Lugano, PrSp 2002, nr 10, s. 31-35. Por. też publikacje podane w pkt 2.

1. Wielkim osiągnięciem w dziele unifikacji regulacji jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych w ramach EWG, było przygotowanie konwencji, podpisanej 27 września 1968 r. w Brukseli. Weszła ona w życie 1 lutego 1973 r. po ratyfikacji przez wszystkich ówczesnych członków EWG (państwa Beneluksu, Francję, Włochy i RFN). Ustanowiła jednolite normy jurysdykcji oraz jednolitą procedurę uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych, starając się zarazem urzeczywistnić ideę łatwego dostępu do sądu i „wolnego przepływu" orzeczeń sądowych na obszarze swego obowiązywania. Jest z nią związany protokół luksemburski z 3 czerwca 1971 r. (wszedł w życie 1 września 1975 r.), przyznający kompetencję do jej interpretacji Trybunałowi Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich. Kompetencja ta obejmuje także późniejsze konwencje uzupełniające Konwencję brukselską.

Do uzupełnienia Konwencji brukselskiej doszło przy okazji przystępowania do niej (oraz do protokołu luksemburskiego) nowych członków:

— dnia 9 października 1978 r. — Danii, Irlandii oraz Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Konwencja luksemburska),

— dnia 25 października 1982 r. — Grecji (Konwencja luksemburska),

— dnia 26 maja 1989 r. — Hiszpanii i Portugalii (Konwencja z San Sebastian).

Konwencja brukselska (wraz z uzupełnieniami) stanowiła istotny składnik porządku prawnego Wspólnot Europejskich. Była dostępna tylko dla państw członkowskich Unii Europejskiej. Z dniem 1 marca 2002 r. Konwencję brukselską zastąpiło rozporządzenie 44/2001 Rady Unii Europejskiej.

W celu stworzenia możliwości poszerzenia zasięgu rozwiązań przyjętych w Konwencji brukselskiej (z późniejszymi uzupełnieniami) na inne państwa doszło do podpisania 16 września 1988 r. w Lugano konwencji równoległej (bliźniaczej).

Weszła ona w życie 1 lutego 1992 r. Jej stronami — wedle stanu z lipca 2001 r. — były: Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Islandia, Luksemburg, Norwegia, Portugalia, Republika Federalna Niemiec, Szwajcaria, Szwecja, Włochy, Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej.

Po zaproszeniu do przystąpienia i przeprowadzeniu procedury ratyfikacji Polska stała się stroną Konwencji lugańskiej z mocą od 1 lutego 2000 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132).

X. Jurysdykcja...

283

Z konieczności w dalszych rozważaniach może być mowa jedynie o niektórych aspektach nowego stanu prawnego.

2. Na uwagę zasługuje zwłaszcza dążenie do zapewnienia jednolitej wykładni postanowień Konwencji lugańskiej.

Konwencja ta nie jest aktem wspólnotowym, dlatego też nie obejmują jej kompetencje interpretacyjne Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich. Jednolitość jej wykładni starano się zapewnić w inny sposób.

Przepis art. 65 konwencji zalicza do jej załączników m.in. protokół nr 2 o jednolitej wykładni, zarazem zaś postanawia, iż wymienione w nim protokoły stanowią integralną część konwencji. W myśl art. 1 wspomnianego protokołu sądy w każdym państwie konwencyjnym w trakcie stosowania i wykładni postanowień konwencji powinny brać pod uwagę zasady przyjęte w orzecznictwie innych państw konwencyjnych, dotyczącym konwencji. Jednocześnie zapowiedziano ustanowienie systemu wymiany informacji o orzecznictwie dotyczącym nie tylko Konwencji lugańskiej, lecz również Konwencji brukselskiej (art. 2 protokołu nr 2).

Nadto dnia 16 września 1988 r. w Lugano sporządzona została deklaracja przedstawicieli rządów państw sygnatariuszy konwencji z Lugano, będących członkami Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu, w której stwierdzili oni, iż uważają za właściwe, aby sądy przy dokonywaniu wykładni Konwencji lugańskiej brały pod uwagę zasady przyjęte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości i sądów państw członkowskich Wspólnot Europejskich, odnoszącym się do tych postanowień Konwencji brukselskiej, które w głównych zarysach zostały powtórzone w Konwencji lugańskiej.

W tym samym dniu w Lugano przedstawiciele rządów państw sygnatariuszy konwencji z Lugano, będących członkami Wspólnot Europejskich, stwierdzili w złożonej deklaracji, że uważają za właściwe, aby Trybunał Sprawiedliwości, przy dokonywaniu wykładni Konwencji brukselskiej, brał pod uwagę zasady przyjęte w orzecznictwie opartym na Konwencji lugańskiej.

Powyższe deklaracje nakładają na nas obowiązek śledzenia judykatury odnoszącej się do obu wspomnianych konwencji w państwach, które są ich stronami, oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości dotyczącego Konwencji brukselskiej.

3. Zakres zastosowania Konwencji lugańskiej określa art. 1, stanowiąc, iż znajduje ona zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, bez względu na to, jaki sąd je rozpatruje. To ostanie stwierdzenie ma daleko idące konsekwencje. Oznacza bowiem, iż konwencja znajduje zastosowanie także wtedy, gdy sprawę cywilną rozstrzyga w postępowaniu adhezyjnym sąd karny lub gdy do jej rozstrzygnięcia dochodzi w postępowaniu administracyjnym. Przy rozpatrywaniu zakresu zastosowania konwencji nie ma znaczenia to, czy wedle prawa krajowego sprawa podlega rozpoznaniu w procesie, czy też w postępowaniu nieprocesowym.

284

X. Jurysdykcja...

Z zakresu zastosowania konwencji wyłączono:

a) sprawy dotyczące stanu cywilnego (wyłączenie to obejmuje min. rozwód) i zdolności osób fizycznych, ustroju majątkowego małżeńskiego, testamentów i dziedziczenia (dla spraw rodzinnych, opiekuńczych i spadkowych przygotowywana jest oddzielna konwencja),

b) sprawy z zakresu postępowania układowego i upadłościowego oraz innych podobnych postępowań (mają one być poddane odrębnej konwencji),

c) sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych (wyłączenie to nie rozciąga się na umowę o pracę oraz roszczenia instytucji opieki społecznej wobec osób trzecich),

d) sądownictwo polubowne (w tym zakresie obowiązują oraz są przygotowywane dalsze odrębne konwencje).

W art. 1 wyraźnie podkreślono, że konwencja nie obejmuje spraw podatkowych, celnych i administracyjnych.

4. Regułę ogólną, w duchu ugruntowanej w procedurze cywilnej zasady actor seąuitur forum rei, wyraża art. 2 konwencji. W myśl tego przepisu osoba mająca miejsce zamieszkania w państwie konwencyjnym (bez względu na swe obywatelstwo) powinna być pozywana przed sądy tego państwa, chyba że z dalszych postanowień konwencji wynika co innego (por. art. 5-18 konwencji). Choć tego wyraźnie w konwencji nie powiedziano, liczy się miejsce zamieszkania w chwili wniesienia pozwu (wniosku).

Z kolei w art. 3 ust. 1 konwencji zastrzeżono, iż osoba mająca miejsce zamieszkania w państwie konwencyjnym może być pozwana w innym państwie konwencyjnym tylko na podstawie postanowień rozdziałów od 2 do 6 (art. 5-18) konwencji. Nadto zaś w dalszych postanowieniach art. 3 zamieszczono zestawienie krajowych przepisów jurysdykcyjnych państw konwencyjnych, które przewidują „nadmierną" jurysdykcję własnych sądów (np. ze względu na łącznik obywatelstwa, miejsce położenia majątku pozwanego lub chwilowego jego pobytu) oraz zastrzeżono, że nie mogą one służyć uzasadnieniu jurysdykcji w innym państwie konwencyjnym niż państwo miejsca zamieszkania pozwanego.

W oświadczeniu rządowym Polski z 31 grudnia 1999 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz. 133) za przepisy wprowadzające „nadmierną" jurysdykcję zostały uznane art. 1103 i 1110 k.p.c. Przepisy te nie mają więc zastosowania do osób określonych w art. 3 ust. 1 konwencji, czyli osób mających miejsce zamieszkania w innych państwach konwencyjnych. Osoby te mogą być pozwane przed sąd polski tylko zgodnie z postanowieniami rozdziałów od 2 do 6 tytułu I konwencji.

Sytuacji, gdy pozwany nie ma miejsca zamieszkania w państwie konwencyjnym, dotyczy art. 4 konwencji. W myśl tego przepisu w takim przypadku w każdym z państw konwencyjnych stosowane będą jego własne (krajowe) normy ¦ jurysdykcyjne (także te wyliczone w art. 3 ust. 2 konwencji).

Przepis art. 4 ust. 1 zastrzega jednak stosowanie w każdym razie postanowień art. 16 (regulujących jurysdykcję wyłączną). Choć tego wyraźnie w art. 4 nie

X. Jurysdykcja...

285

powiedziano, do tego dodać trzeba jeszcze art. 17, regulujący umowy proro-gacyjne.

Wśród szczegółowych norm jurysdykcyjnych, ustanowionych w działach od

-2 do 6 konwencji, na uwagę zasługują w szczególności te, które dopuszczają

możliwość pozwania osoby mieszkającej w państwie konwencyjnym przed sądy

innego państwa konwencyjnego niż państwo miejsca zamieszkania pozwanego,

gdy uzasadnia to:

— dla umów zobowiązaniowych — locus executionis (art. 5 pkt 1),

— dla umów o pracę — locus laboris, a w jego braku miejsce siedziby przedsiębiorstwa pracodawcy,

— w sprawach alimentacyjnych — domicyl lub miejsce zwyczajnego (stałego) pobytu uprawnionego (art. 5 pkt 2),

— w sprawach z czynów niedozwolonych lub guasi-deliktów — miejsce zdarzenia wyrządzającego szkodę (art. 5 pkt 3),

— w sprawach z powództwa konsumenta — domicyl pozwanego lub konsumenta (art. 14).

Jurysdykcja określona w artykułach 5, 6 i 6A ma charakter jurysdykcji przemiennej.

Na tle art. 5 pkt 1 konwencji, dotyczącego jurysdykcji w zakresie zobowiązań z umów, utrwaliła się autonomiczna kwalifikacja pojęcia zobowiązania umownego. Pod tym pojęciem rozumie się sytuację, w której obie strony zaangażowały się dobrowolnie w stosunek zobowiązaniowy1. Nie wyklucza jurysdykcji to, iż istnienie umowy jest przez jedną ze stron kwestionowane2.

Przy poszukiwaniu miejsca wykonania zobowiązania, które spełnia rolę łącznika rozstrzygającego o jurysdykcji, należy brać pod uwagę miejsce wykonania tego zobowiązania (obowiązku), którego niewykonanie (lub nienależyte wykonanie) stanowi podstawę powództwa3.

Odrzucając autonomiczną wykładnię pojęcia miejsca wykonania zobowiązania, Trybunał Sprawiedliwości przyjął4, iż miejsce to należy określać zgodnie z prawem, któremu umowa podlega. Ustala się je, stosując normy prawa pryw. mnr. obowiązujące w siedzibie sądu.

W judykaturze Trybunału Sprawiedliwości wyjaśniono też, iż w razie wielo-miejscowości delikru powód może dochodzić odszkodowania zarówno w państwie

1 Orzeczenie ETS z 17 VI 1992 r., w sprawie Handte v. Traitements Mecano-Chimiąues des Surfaces, C-26/91, ECR, S. I., s. 3967.

2 Orzeczenie ETS z 4 III 1982 r. w sprawie Effer SpA v. Katner, 38/81, ECR, s. 825.

3 Orzeczenie ETS z 6 X 1976 r. w sprawie De Bloos Sprl v. Societete en Commandite par Actions Bouyer, 14/76, ECR, s. 1541.

4 Orzeczenie ETS z 6 X 1976 r. w sprawie Tessi v. Dunlop, 12/76, ECR, s. 1473. Mimo krytyki tego orzeczenia w podobnym duchu orzeczenie ETS z 29 VI 1994 r. w sprawie Custom Madę Commercial v. Stawa Metallbau, ECR, s. 288/92, s. 2913.

X. Jurysdykcja...

miejsca działania sprawcy, jak i w państwie, w którym nastąpiła szkoda (np. gdy przedsiębiorca we Francji odprowadził do Renu zanieczyszczenia, które wyrządziły szkodę ogrodnikowi w Holandii, powództwo można wytoczyć nie tylko we Francji, lecz również w Holandii)5. Jeżeli szkoda nastąpi w kilku państwach konwencyjnych, stosownych roszczeń można dochodzić w każdym z tych państw (np. w razie oszczerczej publikacji prasowej), jednak tylko w zakresie szkód w każdym z tych państw poniesionych (w państwie miejsca publikacji będą mogły być dochodzone także szkody poniesione na skutek jej rozpowszechniania w innych państwach)6.

Wyjaśniając pojęcie czynu niedozwolonego lub czynu podobnego, w rozumieniu art. 5 pkt 3, przyjęto wykładnię autonomiczną, w myśl której przepis ten obejmuje wszystkie powództwa wiążące się z odpowiedzialnością cywilną pozwanego, nieopartą na umowie w rozumieniu art. 5 pkt 17.

Warto tu jeszcze wspomnieć o postanowieniu art. 18 konwencji, w myśl którego jurysdykcję uzasadnia stawienie się pozwanego przed sąd państwa konwencyjnego (mimo braku jurysdykcji wynikającej z innych postanowień konwencji), wyjąwszy przypadki, gdy pozwany stawi się w celu zaprzeczenia jurysdykcji sądu, przed który został pozwany lub gdy sądy innego państwa są wyłącznie właściwe na podstawie art. 16 konwencji. Wątpliwości powstają jednak wtedy, gdy pozwany, który stawił się przed sąd, zaprzeczył wprawdzie istnieniu jurysdykcji, ale jednocześnie wdał się w spór.

Przedstawione wyżej wyliczenie nie jest wyczerpujące i nie obejmuje wszystkich szczególnych norm jurysdykcyjnych mieszczących się w przepisach, o których mowa.

Wspomnieć jeszcze trzeba o porozumieniach stron w sprawie jurysdykcji {prorogatio fori — art. 17 konwencji) oraz ograniczeniach w tej mierze autonomii stron (w szczególności art. 16 regulujący jurysdykcję wyłączną oraz art. 12 i 15 konwencji).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 konwencji w sytuacji gdy przynajmniej jedna strona ma miejsce zamieszkania w państwie konwencyjnym, a strony poddadzą rozpoznawanie sporów, które powstały lub mogą powstać między nimi w związku z określonym stosunkiem, sądowi lub sądom państwa konwencyjnego, ustanowiona w ten sposób jurysdykcja ma charakter jurysdykcji wyłącznej. Jeżeli porozumienie ustanawiające jurysdykcję sądów państwa konwencyjnego zostanie zawarte przez strony, z których żadna nie ma miejsca zamieszkania w państwie konwencyjnym, sądy innych państw konwencyjnych mogą rozpoznawać wniesioną do

5 Orzeczenie ETS z 30 XI 1976 r. w sprawie Bier v. Mines de Potasse d'Alsace, 21/76, ECR

1976, s. 1735.

6 Orzeczenie ETS z 7 III 1995 r. w sprawie Shevill v. Presse Aliance, C 68/93, ECR 1995,

s. 1415.

7 Orzeczenie ETS z 27 IX 1988 r. w sprawie Kalfelis v. Schroeder, 189/87, s. 5565.

X. Jurysdykcja...

287

nich sprawę dopiero wtedy, gdy sąd wskazany w porozumieniu jurysdykcyjnym prawomocnie stwierdzi brak swej jurysdykcji.

Z art. 17 ust. 4 wynika, iż w razie umowy prorogacyjnej tylko na korzyść jednej strony strona ta zachowuje prawo wniesienia sprawy przed jakikolwiek inny sąd właściwy na podstawie konwencji.

W sprawach z umowy o pracę skuteczne są jedynie porozumienia w sprawie jurysdykcji zawarte po powstaniu sporu (art. 17 ust. 5).

Ze wspomnianego już wyżej art. 16 konwencji (regulującego jurysdykcję wyłączną) wynika, iż wyłącznie właściwe (bez względu na miejsce zamieszkania) są sądy tego państwa konwencyjnego, na które wskazują łączniki występujące w ustanowionych w tym przepisie normach jurysdykcyjnych. Są to:

a) w sprawach dotyczących praw rzeczowych na nieruchomości oraz najmu i dzierżawy nieruchomości — sądy państwa konwencyjnego, w którym położona jest nieruchomość (z tym jednak, iż w sprawach dotyczących najmu lub dzierżawy nieruchomości zawartych w celu czasowego użytku osobistego na okres nieprze-kraczający sześciu następujących po sobie miesięcy właściwe są również sądy państwa konwencyjnego, w którym ma miejsce zamieszkania pozwany, z zastrzeżeniem, iż najemcą lub dzierżawcą jest osoba fizyczna i żadna ze stron nie zamieszkuje w państwie konwencyjnym, na którego obszarze nieruchomość jest położona),

b) w sprawach dotyczących ważności, nieważności lub rozwiązania spółki lub osoby prawnej, mającej siedzibę w państwie konwencyjnym, albo też decyzji jej organów — sądy państwa siedziby spółki lub osoby prawnej,

c) w sprawach dotyczących ważności wpisów w rejestrach publicznych — sądy państwa konwencyjnego, w którym rejestr jest prowadzony,

d) w sprawach dotyczących wpisu do rejestru lub ważności patentów, znaków towarowych, wzorców, modeli lub innych podobnych wymagających złożenia lub wpisu do rejestru — sądy państwa konwencyjnego, na obszarze którego domagano się złożenia lub wpisu do rejestru albo tych czynności dokonano, albo też na podstawie umowy międzynarodowej czynności te uważane są za dokonane,

e) w sprawach dotyczących wykonywania orzeczeń — sądy państwa konwencyjnego miejsca wykonania orzeczenia.

Oddzielny przepis konwencji (art. 24) dotyczy środków tymczasowych i zabezpieczających. Stanowi on, iż można wnosić o zastosowanie takiego środka przewidzianego przez prawo krajowe danego państwa konwencyjnego do właściwych władz tego państwa, jeśli nawet na mocy konwencji właściwym do rozpatrzenia meritum sprawy jest sąd innego państwa konwencyjnego.

Nie wyklucza to — jak się wydaje — kompetencji tego ostatniego sądu do zastosowania środka tymczasowego i zabezpieczającego. Przepis art. 24 nie ogranicza bowiem kompetencji sądu właściwego na podstawie konwencyjnych norm jurysdykcyjnych do stosowania środków tymczasowych i zabezpieczających.

288

X. Jurysdykcja...

5. Najbardziej spektakularne novum przynoszą postanowienia konwencji o uznaniu (art. 26-29) i wykonywaniu orzeczeń (art. 31—45).

Przepis art. 26 ust. 1 ustanawia zasadę automatycznego uznania orzeczeń wydanych przez sąd państwa konwencyjnego w każdym innym państwie konwencyjnym bez potrzeby przeprowadzenia w tym celu jakiegokolwiek postępowania. Nie ma przy tym znaczenia to, czy jurysdykcja sądu orzekającego opiera się na postanowieniach konwencji, czy też na innych normach jurysdykcyjnych, ani też to, czy w stanie faktycznym rozpoznanej sprawy występowało powiązanie z obszarem innego państwa konwencyjnego.

Pojęcie orzeczenia ujęte zostało w art. 25 szeroko (do wyliczenia tam zamieszczonego należy dodać postanowienia wydane w postępowaniu zabezpieczającym).

Przyczyny wyłączające uznanie (art. 27 i 28 konwencji) stanowią zamkniętą listę i zostały ujęte dość wąsko. W żadnym wypadku — jak stanowczo stwierdza art. 29 konwencji — nie można badać (w trakcie rozpatrywania kwestii, czy orzeczenie podlega uznaniu, czy też zachodzą przyczyny uznanie wyłączające) merytorycznej słuszności zagranicznego orzeczenia.

W razie sporu między stronami o to, czy orzeczenie podlega uznaniu (art. 26 ust. 2), każda ze stron może zwrócić się do sądu o stwierdzenie tego w postępowaniu przewidzianym i unormowanym w tytule III konwencji. Nie jest więc wykluczone oddzielne postępowanie o stwierdzenie, czy orzeczenie spełnia przesłanki uznania, czy też zachodzi okoliczność wyłączająca uznanie.

Jeżeli jednak kwestia uznania orzeczenia pojawi się jako kwestia prejudycjalna (wpadkowa) w dowolnym postępowaniu przed sądem państwa konwencyjnego, sąd ten jest właściwy do rozstrzygnięcia tej kwestii (art. 26 ust. 3 konwencji). Nie jest więc konieczne przeprowadzenie oddzielnego postępowania w celu stwierdzenia, czy orzeczenie podlega uznaniu. Rozwiązanie to stanowi logiczną konsekwencję przyjętej w art. 26 ust. 1 konwencji zasady automatycznego uznania orzeczeń.

6. Dużą doniosłość mają postanowienia dotyczące wykonywania zagranicznych orzeczeń (art. 31-49 konwencji).

W myśl art. 31 ust. 1 orzeczenia wydane w państwie konwencyjnym i w nim wykonalne są wykonywane w innym państwie konwencyjnym po stwierdzeniu tam — na wniosek osoby zainteresowanej — ich wykonalności.

Przepis art. 32 konwencji określa sądy, które w poszczególnych państwach konwencyjnych są w omawianym zakresie właściwe (w Polsce jest to sąd okręgowy). Natomiast o sposobie występowania z wnioskiem, o którym mowa, rozstrzyga prawo krajowe państwa, w którym dochodzi do stwierdzenia wykonalności (art. 33 ust. 1), z zachowaniem jednak reguł określonych w art. 33 ust. 2 i 3 konwencji.

Odmowa stwierdzenia wykonalności może nastąpić tylko z tych przyczyn, które wyłączają uznanie orzeczenia (art. 34 ust. 2 odwołuje się do art. 27 i 28 konwencji).

X. Jurysdykcja...

ł89

W żadnym wypadku nie można badać — przy rozpatrywaniu sprawy stwierdzenia wykonalności zagranicznego orzeczenia — merytorycznej słuszności tegoż orzeczenia (art. 34 ust. 3).

W tym stadium postępowania dłużnik nie ma możliwości obrony, gdyż nie bierze w nim udziału (art. 34 zd. 1 konwencji).

Konwencja reguluje też postępowanie odwoławcze od orzeczenia dotyczącego wykonalności zagranicznego orzeczenia (art. 37-40) oraz zaskarżanie orzeczeń zapadłych w postępowaniu odwoławczym (art. 41).

Właściwe kroki obronne dłużnik może podjąć dopiero w postępowaniu odwoławczym (w Polsce kompetencja w tej mierze należy do sądów apelacyjnych). Wtedy też może dojść do zawieszenia postępowania o stwierdzenie wykonalności na wniosek strony, która zaskarżyła orzeczenie stwierdzające wykonalność, jeżeli są spełnione przesłanki określone w art. 38 (w państwie pochodzenia orzeczenia wniesiony został od niego zwyczajny środek zaskarżenia lub termin do wniesienia takiego środka jeszcze nie upłynął).

Sam brak prawomocności orzeczenia w państwie jego pochodzenia nie stanowi przeszkody do ubiegania się o stwierdzenie wykonalności orzeczenia w innym państwie konwencyjnym.

Od orzeczenia zapadłego w wyniku wniesienia środka zaskarżenia określonego w art. 40 dopuszczalna jest w Polsce kasacja.

7. Na koniec kilka słów o postanowieniach przechodnich Konwencji lugań-

skiej. Miały one duże praktycznie znaczenie tuż po przystąpieniu Polski do konwencji.

W myśl art. 54 ust. 1 konwencji z czasowego punktu widzenia jej zasięgiem objęte są przypadki, gdy powództwo zostało wytoczone lub dokument urzędowy sporządzony po wejściu w życie konwencji w państwie, w którym je wytoczono lub sporządzono, a gdy chodzi o uznanie lub wykonanie orzeczenia (dokumentu urzędowego) — w państwie, w którym o to wystąpiono.

Jednakże orzeczenie wydane po dacie wejścia w życie konwencji w stosunkach między państwami, tym, w którym wydano orzeczenie, i tym, w którym wystąpiono o jego uznanie lub wykonanie, w następstwie powództw wytoczonych przed tą datą — zgodnie z art. 54 ust. 2 — są uznawane i wykonywane stosownie do postanowień tytułu III konwencji, jeżeli zastosowane przez sąd orzekający normy określające jurysdykcję krajową są zgodne z normami mieszczącymi się bądź w tytule II konwencji, bądź w innych konwencjach obowiązujących w państwach, o które chodzi w chwili wytoczenia powództwa.

8. W dniu 1 marca 2002 r. weszło w życie w państwach Unii (z wyjątkiem Danii) rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z 22 grudnia 2000 r. o jurysdykcji oraz uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych. Zastąpiło ono Konwencję brukselską z 1968 r. (art. 68 ust. 1 rozporządzenia).

290

X. Jurysdykcja...

Przypomnijmy, że rozporządzenia są aktami wtórnego prawa wspólnotowego, mającymi bezpośrednie zastosowanie w państwach członkowskich Unii. Przysługuje im pierwszeństwo przed uregulowaniami krajowymi tych państw. Rozporządzenie nr 44/2001 nie wymagało zatem do swego wejścia w życie ani wewnątrzpaństwowych aktów transformacyjnych, ani promulgacji zgodnej z przepisami prawa krajowego. Wystarczyło ogłoszenie rozporządzenia w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (art. 254 ust. 1 i 1 TWE, dawny art. 191), do czego doszło 16 stycznia 2001 roku.

Odnosi się to także do przyszłych zmian rozporządzenia oraz do jego wejścia w życie w państwach, które wstąpiły do Unii 1 maja 2004 r. W państwach tych (a więc i w Polsce) rozporządzenie nr 44/2001 zaczęło obowiązywać z chwilą uzyskania członkostwa (art. 76 rozporządzenia).

Stan prawny w Polsce po 1 maja 2004 r. w rozważanym zakresie jest dość złożony:

1) z jednej strony pozostała w mocy Konwencja lugańska z 1988 r.; utraciła ona jednak znaczenie w stosunkach pomiędzy Polską a tymi państwami członkowskimi Unii, które były jej stronami, a w których obowiązuje już rozporządzenie nr 44/2001; zachowała zaś moc w stosunkach pomiędzy Polską a Norwegią, Szwajcarią i Islandią; ponadto znajdzie zastosowanie w dotychczasowym zakresie do wszystkich powództw wytoczonych przed dniem wejścia w życie w stosunku do Polski rozporządzenia nr 44/2001;

2) w stosunkach Polski z Danią, w której rozporządzenie nr 44/2001 nie obowiązuje, zachowa moc Konwencja lugańska (w stosunkach Danii z państwami członkowskimi Unii, będącymi stronami Konwencji brukselskiej z 1968 r., zachowała moc ta Konwencja),

3) w stosunkach Polski z państwami członkowskimi Unii (z wyjątkiem Danii) obowiązuje rozporządzenie nr 44/2001; dotyczy to także państw, które wraz z Polską uzyskały członkostwo w Unii 1 maja 2004 roku.

Niewykluczone jednak, że Polska ratyfikuje Konwencję brukselską po to, aby w stosunkach z Danią miała zastosowanie ta Konwencja, a nie Konwencja lugańska.

Polscy prawnicy zdążyli się już oswoić z Konwencją lugańska. To uchroni nas od szoku przy stosowaniu rozporządzenia nr 44/2001. Pomiędzy obu aktami istnieją bowiem daleko idące podobieństwa.

Podobieństwo dotyczy w szczególności zakresu zastosowania konwencji i rozporządzenia. W myśl art. 1 rozporządzenia znajduje ono zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, bez względu na to, jaki sąd sprawę rozpatruje. Należy je zatem stosować także wtedy, gdy sprawę cywilną rozpoznaje w postępowaniu adhezyjnym sąd karny lub gdy do jej rozstrzygnięcia dochodzi w postępowaniu administracyjnym. Nie ma też znaczenia, czy wedle prawa krajowego sprawa podlega rozpoznaniu w procesie, czy też w postępowaniu nieprocesowym.

X. Jurysdykcja...

291

Z zakresu zastosowania rozporządzenia wyłączono sprawy dotyczące:

1) stanu cywilnego, zdolności osób fizycznych, ustroju majątkowego małżeńskiego, testamentów i dziedziczenia,

2) postępowania układowego i upadłościowego oraz innych podobnych postępowań,

3) ubezpieczeń społecznych (wyłączenie to nie rozciąga się na umowę o pracę oraz roszczenia instytucji opieki społecznej wobec osób trzecich),

4) sądownictwa polubownego (w tym zakresie obowiązują odrębne konwencje).

W art. 1 wyraźnie podkreślono, że rozporządzenie nie obejmuje spraw podatkowych, celnych i administracyjnych.

Podobnie ujęty jest art. 1 Konwencji lugańskiej (i brukselskiej).

Ogólna reguła dotyczące jurysdykcji oparta została w rozporządzeniu — tak jak w Konwencjach brukselskiej i lugańskiej — na zasadzie actor seąuitur forum rei. W myśl art. 2 ust. 1 osoby mające miejsce zamieszkania w państwie członkowskim mogą być pozywane — bez względu na swe obywatelstwo — przed sądy tego państwa (łącznik miejsca zamieszkania pozwanego).

Przepis art. 3 Rozporządzenia utrzymuje zasadę, według której osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego mogą być pozywane przed sądami innego państwa członkowskiego tylko zgodnie z przepisami rozdziałów 2-7 działu I. Wyłączone jest więc w tym zakresie zastosowanie (wobec osób, o których mowa) krajowych przepisów jurysdykcyjnych przewidujących „nadmierną" jurysdykcję własnych sądów.

Na tle Konwencji lugańskiej (i brukselskiej), w związku z zamieszczonym w art. 4 zastrzeżeniem obejmującym jedynie art. 16 Konwencji (regulujący jurysdykcję wyłączną), istniała wątpliwość, czy należało to odnosić także do art. 17, dotyczącego jurysdykcji umownej (prorogatio fori). Słusznie w art. 4 ust. 1 rozporządzenia wymieniono zarówno art. 22 rozporządzenia (jurysdykcja wyłączna), jak i art. 23 {prorogatio fori). Oznacza to, że dla zastosowania art. 23 rozporządzenia nie jest wymagane, aby pozwany miał miejsce zamieszkania w państwie konwencyjnym. Wystarczy, że w państwie tym miejsce zamieszkania ma jedna ze stron umowy o jurysdykcję. W tym zresztą kierunku wyjaśniana jest na ogół wspomniana wątpliwość na tle Konwencji lugańskiej (i brukselskiej).

Nie sposób omówić tutaj całości unormowania jurysdykcji szczególnych w rozporządzeniu. Ograniczymy się więc do poruszenia tylko kilku kwestii.

W myśl art. 5 pkt 1 rozporządzenia (jak i według art. 5 pkt 1 Konwencji lugańskiej i brukselskiej), jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenie wynikające z umowy, osoba mająca miejsce zamieszkania w państwie członkowskim może być pozwana także przed sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane lub miało być wykonane (łącznik locus executioniś).

292

X. Jurysdykcja...

Na tle przepisów konwencyjnych — jak już była o tym mowa — przyjmuje się, że o sposobie rozumienia „miejsca wykonania zobowiązania" rozstrzyga prawo właściwe dla danej sprawy, wskazane przez normy kolizyjne obowiązujące w siedzibie sądu.

Twórcy rozporządzenia podjęli próbę stworzenia autonomicznego pojęcia miejsca wykonania zobowiązania. W myśl art. 5 pkt 1 lit. b — w braku odmiennego uzgodnienia stron — miejscem wykonania zobowiązania jest:

1) w przypadku sprzedaży rzeczy ruchomych — miejsce w państwie członkowskim, w którym rzeczy te zgodnie z umową zostały albo miały być dostarczone,

2) w przypadku świadczenia usług — miejsce w państwie członkowskim, w którym usługi zgodnie z umową były albo miały być spełnione.

Dopiero w braku przesłanek do postąpienia zgodnie z tymi wskazówkami zwrócić się trzeba do ogólnego pojęcia miejsca wykonania. Do dyspozycji pozostanie przy tym metoda stosowana na tle art. 5 pkt 1 obu konwencji. W przyszłości może jednak dojść do ukształtowania się także w powyższym zakresie autonomicznego pojęcia miejsca wykonania zobowiązania, wypracowanego na użytek rozporządzenia. Wydaje się, że tego należy oczekiwać.

Poszerzony został w rozporządzeniu zasięg łącznika rozstrzygającego o jurysdykcji dla spraw z deliktów lub ąuasi-deliktów. Jurysdykcyjnie właściwy jest nie tylko sąd miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, lecz również sąd miejsca, gdzie takie zdarzenie może nastąpić. Usunięto w ten sposób wątpliwości istniejące na tle Konwencji, czy omawiana podstawa jurysdykcyjna obejmuje także powództwa o charakterze prewencyjnym.

Podstawy jurysdykcji wyłącznej w rozporządzeniu (art. 22) są takie same jak w Konwencji brukselskiej i lugańskiej. Różnice dotyczą szczegółowego ujęcia niektórych przesłanek.

W myśl art. 22 pkt 2 rozporządzenia (niezależnie od miejsca zamieszkania) wyłączną jurysdykcję mają w sprawach, których przedmiotem są prawa rzeczowe na nieruchomościach, sądy państwa członkowskiego, w którym nieruchomość jest położona. Jednak w sprawach dotyczących najmu lub dzierżawy nieruchomości, zawartych na czasowy użytek prywatny, nieprzekraczający sześciu kolejnych miesięcy, jurysdykcję mają również sądy państwa członkowskiego, w którym pozwany ma miejsce zamieszkania, jeżeli najemca albo dzierżawca jest osobą fizyczną, a właściciel oraz najemca bądź dzierżawca mają miejsce zamieszkania w tym samym państwie.

Postanowienia rozporządzenia regulujące umowę o jurysdykcję (prorogatio fori) tylko nieznacznie różnią się od odpowiednich postanowień obu konwencji. Stronom przysługuje w tym zakresie szeroka autonomia woli. Nieliczne jej ograniczenia wynikają z wyraźnych postanowień rozporządzenia (art. 13 — jurysdykcja w sprawach dotyczących ubezpieczenia, art. 17 —jurysdykcja w spra-

X. Jurysdykcja...

293

wach dotyczących konsumentów, art. 21 — jurysdykcja dla spraw pracowniczych, art. 22 — jurysdykcja wyłączna).

Wymagania w zakresie formy tych umów są niezwykle łagodne.

Zmiany wprowadzone przez rozporządzenie w porównaniu z unormowaniem konwencyjnym umów prorogacyjnych są niewielkie. Z rozporządzenia wyraźnie wynika, że strony mogą postanowić, iż ustanowiona przez nie jurysdykcja ma charakter jurysdykcji fakultatywnej (taki wniosek nie jest jednak wykluczony również na tle obu konwencji, choć z ich postanowień wyraźnie to nie wynika). Dopiero w braku takiego postanowienia stron jurysdykcja wynikająca z ich umowy ma charakter jurysdykcji wyłącznej.

W rozporządzeniu wyraźnie uregulowano formę elektroniczną. Według art. 23 ust. 2 elektroniczne przekazy, które umożliwiają utrwalenie umowy, są traktowane na równi z formą pisemną.

Brak tu miejsca na omawianie postanowień rozporządzenia dotyczących uznania i wykonania orzeczeń (dział III, art. 32-58).

Trzeba jednak zwrócić uwagę, że w postępowaniu przeprowadzonym zgodnie z art. 38 i nast. stwierdzeniem wykonalności w państwie członkowskim mogą być objęte także dokumenty urzędowe sporządzone w innym państwie członkowskim. Z art. 57 rozporządzenia wynikają następujące przesłanki takiego stwierdzenia:

1) dokument ma charakter dokumentu urzędowego {authentic instruments, actes authentiąues, óffentliche Urkunden),

2) został sporządzony w państwie członkowskim,

3) jest wykonalny według prawa miejsca sporządzenia,

4) jego wykonanie nie jest oczywiście sprzeczne z porządkiem publicznym (ordre public) państwa członkowskiego wykonania.

Dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 57 ust. 1 rozporządzenia jest bez wątpienia akt notarialny, w którym dłużnik poddaje się egzekucji stosownie do art. 777 § 1 pkt 4 i 5 k.p.c. Postanowienie art. 57 ust. 2 rozporządzenia za dokumenty urzędowe w rozumieniu art. 57 ust. 1 nakazuje uważać również porozumienia dotyczące alimentacji, zawarte przed organami administracyjnymi albo przez te organy autoryzowane.

Nowością wprowadzoną przez rozporządzenie są zaświadczenia wystawiane przez właściwy organ państwa członkowskiego, w którym dokument urzędowy został sporządzony, przy użyciu formularza według załącznika VI (art. 57 ust. 4 zd. 2).

9. Rozporządzenie nr 1347/2000 z 29 maja 2000 r. znajduje zastosowanie do postępowań w sprawach:

a) o rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa,

b) o odpowiedzialność rodzicielską za wspólne dzieci małżonków w związku ze sprawami, o których mowa w pkt a.

294

X. Jurysdykcja...

Chodzi tu o postępowania przed sądami lub innymi organami właściwymi w państwach członkowskich w sprawach małżeńskich. Rozporządzenia nie stosuje się w stosunkach państw członkowskich z Danią. Dotyczy to także stosunków polsko-duńskich.

Unormowanie jurysdykcji przedstawia się w rozporządzeniu następująco:

W sprawach dotyczących rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego,

a) na którego terytorium

— oboje małżonkowie mają zwyczajny pobyt lub

— małżonkowie mieli ostatnio oboje zwyczajny pobyt, o ile jedno z nich ma tam nadal zwyczajny pobyt, lub

— strona przeciwna ma zwyczajny pobyt, lub

— w przypadku wspólnego wniosku jedno z małżonków ma zwyczajny pobyt, lub

— wnioskodawca ma zwyczajny pobyt, jeżeli przebywał tam od przynajmniej roku bezpośrednio przed złożeniem wniosku, lub

— wnioskodawca ma zwyczajny pobyt, jeżeli przebywał tam przynajmniej od sześciu miesięcy bezpośrednio przed złożeniem wniosku i jest obywatelem tego państwa członkowskiego lub, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, ma tam swój „domicile";

b) którego obywatelstwo posiadają oboje małżonkowie lub w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, w którym mają swój wspólny „domicile".

W myśl art. 3:

1) Sądy państwa członkowskiego, w którym zgodnie z art. 2 można rozstrzygać o rozwodzie, separacji lub unieważnieniu małżeństwa, mają jurysdykcję w sprawach wszelkich rozstrzygnięć dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej za wspólne dziecko obojga małżonków, jeżeli dziecko to ma zwyczajny pobyt w tym państwie członkowskim.

2) Jeżeli dziecko nie ma zwyczajnego pobytu w państwie członkowskim wskazanym w ust. 1, sądy tego państwa mają jurysdykcję w sprawach tych orzeczeń, jeżeli dziecko ma zwyczajny pobyt w jednym z państw członkowskich i

a) odpowiedzialność rodzicielska za dziecko przysługuje przynajmniej jednemu z małżonków, i

b) jurysdykcja tych sądów została uznana przez małżonków i pozostaje w zgodzie z dobrem dziecka.

Rozporządzenie nr 1347/2000 zostało częściowo zastąpione rozporządzeniem nr 2201/2003 z 27 listopada 2003 r. (Dz. Urz. WE 2003 — L 338/1). Weszło ono w życie 1 sierpnia 2004 r. (z tym jednak, że od tej daty mają być stosowane jedynie niektóre jego postanowienia, a mianowicie art. 67—69 i 70, pozostałe zaś dopiero począwszy od 1 marca 2005 r.). Rozporządzenie to wprowadza szereg zmian do dotychczasowego stanu prawnego.

USTAWA :

z dnia 12 listopada 1965 r.

Prawo prywatne międzynarodowe

(Dz.U. Nr 46, poz. 290; zm. Dz.U. z 1995 r. Nr 83, poz. 417, art, 4; Dz.U. z 1999 r. Nr 52, poz. 532, art. 4)

I. Przepisy ogólne

Art. 1. § 1. Ustawa niniejsza określa prawo właściwe dla międzynarodowych stosunków osobistych i majątkowych w zakresie prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy.