§ 25. Zobowiązania wynikające z czynności prawnych

151

czności konkretnego przypadku15. Sugerować można jedynie pewne w tej mierze preferencje.

W pierwszej kolejności trzeba — jak się wydaje — próbować znaleźć rozwiązanie, posługując się metodą kolizyjnej absorpcji. Metoda ta powinna być wykorzystywana zwłaszcza w przypadku umowy mieszanej, obejmującej świadczenie główne (charakterystyczne dla określonego typu umowy) oraz świadczenia podporządkowane. Umowę taką należy w całości poddać prawu wskazanemu przez normę kolizyjną miarodajną dla umowy, której odpowiada świadczenie główne. Jest ona bezużyteczna w zakresie kombinowanych umów mieszanych (a więc umów o równorzędnych składnikach).

Jeżeli jednak próba zastosowania metody kolizyjnej absorpcji nie da pozytywnego wyniku, trzeba starać się znaleźć rozwiązanie, posługując się metodą pierwszą. Może się bowiem okazać, iż różnice pomiędzy wchodzącymi w grę systemami prawnymi nie są znaczne lub też, pomimo różnic, ich zastosowanie w konkretnym przypadku prowadzi do podobnych wyników.

Dopiero w ostateczności (w braku lepszego rozwiązania) może być wykorzystana metoda trzecia.

Jeżeli jednym ze składników umowy mieszanej jest zobowiązanie dotyczące nieruchomości, pozostanie do rozważenia, czy całą umowę (na zasadzie kolizyj-noprawnej absorpcji) poddać prawu właściwemu dla tego składnika na podstawie art. 25 § 2 p.p.m. (z taką tendencją trzeba się liczyć), czy też raczej zdecydować się na rozczłonkowanie statutu umownego, poszukując oddzielnie prawa właściwego dla poszczególnych składników umowy mieszanej.

I w tym przypadku rozstrzygnięcie powinno zależeć od okoliczności konkretnej sprawy.

2. Trudności pojawiają się przy ustalaniu prawa właściwego dla umowy zamiany.

Jeżeli zobowiązanie przynajmniej jednej ze stron umowy zamiany dotyczy nieruchomości, na podstawie art. 25 § 2 ustawy z 1965 r. należy stosować prawo miejsca położenia nieruchomości. Jednolitość statutu kontraktowego zostanie zachowana, gdy obie podlegające zamianie nieruchomości są położone w tym samym państwie. Jeżeli jednak każda z wchodzących w grę nieruchomości jest położona w innym państwie, nasuwają się następujące rozwiązania:

a) kumulatywne stosowanie obu wchodzących w grę statutów (ocena umowy i wynikającego z niej stosunku zobowiązaniowego według obu właściwych systemów prawnych);

15 M.A. Zachariasiewicz: Prawo właściwe dla zobowiązań z czynności prawnych, s. 84 i 85, godząc się zasadniczo z tym rozwiązaniem, proponuje inne rozłożenie akcentów. Jej zdaniem metoda kolizyjnej absorpcji powinna mieć zdecydowanie pierwszeństwo przed innymi rozwiązaniami, a z koncepcji rozczłonkowania statutu umownego wolno korzystać tylko wtedy, gdy poszczególne części kontraktu są w znacznej mierze samodzielne (w przeciwnym wypadku lepiej jest — jej zdaniem — sięgnąć do art. 29 p.p.m.).

152

VI. Zobowiązania

b) rozszczepienie statutu kontraktowego (ocena zobowiązania każdej ze stron według prawa miejsca położenia nieruchomości, którą dana strona „dysponuje");

c) częściowo kumulatywne, częściowo zaś rozłączne zastosowanie wchodzących w grę statutów.

Mimo wątpliwości, których ukryć się nie da, skłonny jestem opowiedzieć się za ostatnim rozwiązaniem. To bowiem, co jest dla stosunku zobowiązaniowego powstałego z umowy zamiany wspólne, a mianowicie jego źródło (a więc umowa), powinno podlegać ocenie obu statutów. Chodzi tu w szczególności o przesłanki ważności umowy (mieszczące się w zakresie statutu kontraktowego). Natomiast wynikające z umowy obowiązki każdej ze stron, wiążące się z określoną przecież nieruchomością, która stanowi przedmiot świadczenia danej strony, mogą w zasadzie być oceniane według prawa miejsca położenia tej nieruchomości, o jaką chodzi. Ścisłe i konsekwentne odgraniczenie zakresów działania obu statutów nie jest jednak możliwe z uwagi na wzajemny charakter zobowiązań obu stron.

Jeżeli umowa zamiany nie dotyczy nieruchomości (zarazem zaś brak jest wyboru prawa i nie zachodzą podstawy do zastosowania art. 26 lub 28 ustawy z 1965 r.), nasuwają się następujące możliwości:

a) przyporządkowanie umowy zamiany do zakresu normy z art. 29 ustawy z 1965 r.16;

b) stosowanie w drodze analogii art. 27 § 1 pkt 1 ustawy z 1965 r., ale tylko wtedy, gdy ze względu na właściwości jednego ze świadczeń jest możliwe uznanie go za świadczenie charakterystyczne dla całego stosunku zobowiązaniowego n (np. w umowie zamiany samochodu na biżuterię za świadczenie charakterystyczne dla stosunku zobowiązaniowego można by uznać świadczenie samochodu); w braku przesłanek do analogicznego zastosowania art. 27 § 1 pkt 1 ustawy z 1965 r. znajdzie zastosowanie art. 29 ustawy z 1965 r.;

c) rozwiązania omówione wyżej w ramach rozważań poświęconych umowie zamiany dotyczącej nieruchomości.

Ostatnia propozycja budzi niechęć ze względu na trudności powstające przy stosowaniu różnych systemów prawnych do tego samego stosunku zobowiązaniowego (zarówno kumulatywnie, jak i rozdzielnie). Osobiście skłaniam się ku drugiemu rozwiązaniu. Z jednej strony bowiem — nakazuje elastyczne podejście przy poszukiwaniu rozstrzygnięć kolizyjnoprawnych, z drugiej zaś — zapobiega zarówno kumulatywnemu stosowaniu różnych statutów kontraktowych, jak i rozszczepieniu statutu kontraktowego.

16 W. Popiołek {Stosunki zamienne w międzynarodowym obrocie handlowym, PSM 1976, nr 4 (64), s. 58) uzasadnia, iż „art. 27 § 1 stanowi wyraźne nawiązanie do koncepcji charakterystycznego świadczenia, byłoby więc sprzeczne z wolą ustawodawcy podejmowanie prób wtłoczenia w ramy art. 27 § 1 umów, w których takiego świadczenia nie można wyróżnić".

17 W tym duchu M.A. Zachariasiewicz: Prawo właściwe dla zobowiązań z czynności prawnych, s. 70 i n.