§ 15. Problemy związane z pojmowaniem I stosowaniem prawa właściwego

83

stosowania właściwych norm merytorycznych. Trzeba je zastąpić normą merytoryczną prawa pryw. mnr. sformułowaną na użytek konkretnego przypadku przez sędziego. Ona też stanowić będzie podstawę rozstrzygnięcia.

Przykład takiej niepisanej normy merytorycznej zostanie podany w rozważaniach dotyczących kommorientów (rozdz. IX § 40 II. B).

C. Ocena równoważności (ekwiwalentności) pojęć lub instytucji prawnych

Jeżeli w trakcie stosowania prawa właściwego zachodzi konieczność uwzględnienia refleksów zdarzenia, które miało miejsce pod rządem innego prawa (lub na które wywarło wpływ inne prawo), niejednokrotnie pojawia się potrzeba dokonania oceny równoważności (ekwiwalentości) pojęć (lub instytucji prawnych) zaczerpniętych z innego systemu prawnego lub ukształtowanych pod wpływem innego systemu prawnego niż prawo właściwe.

Przykład 1: Prawo państwa X, właściwe do oceny dziedziczenia (statut spadkowy), różnicuje dziedziczenie ustawowe przysposobionych w zależności od tego, czy chodzi o przysposobienie pełne, czy niepełne. Kandydatem na spadkobiercę ustawowego jest przysposobiony, przy czym przysposobienie zostało dokonane pod rządem prawa państwa Y, któremu znany jest tylko jeden typ przysposobienia. Do jakich norm regulujących dziedziczenie w prawie państwa X w powyższym przypadku sięgnąć?

Przykład 2: Prawo właściwe do oceny przedawnienia jako przyczynę przerwy biegu terminu przedawnienia wymienia określone rodzaje aktywności uprawnionego, posługując się zwrotem obejmującym formy aktywności uprawnionego znane własnemu prawu. Jak traktować formę aktywności przejawioną przez powoda przed sądem innego państwa i pod rządem innego prawa?

Przykład 3: W sprawie rozstrzygniętej postanowieniem SN z 28 IV 1997 r., II CKN 137/97 (OSN 1997 nr 10, poz. 154), przedmiotem rozważań sądów wszystkich instancji było pytanie, czy użytemu w art. 158 § 3 polskiego k.h. (obecnie art. 151 k.s.h.) pojęciu „spółki z ograniczoną odpowiedzialnością" odpowiada niemiecka spółka GmbH. Na pytanie to padła odpowiedź twierdząca. Ostatecznie SN doszedł do następującej konkluzji: „Jedynym wspólnikiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie może być jednoosobowa spółka prawa obcego, mająca cechy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w rozumieniu przepisów kodeksu handlowego".

Praktyczny walor ma więc odpowiedź na pytanie, jak przy ocenie owej równoważności (ekwiwalentności) pojęć lub instytucji prawnych należy się zachować.

Możliwe jest tutaj sformułowanie jedynie ogólnej wskazówki. Postępować mianowicie należy ostrożnie, bacząc, by pojęcia zaczerpnięte z innego systemu prawnego zachowały swój sens, jaki w owym systemie się im nadaje, oraz aby instytucje cywilnoprawne ukształtowane pod rządem obcego prawa zachowały rolę, którą prawo to im przypisuje.

Zabiegi, o których mowa, występują czasem w piśmiennictwie pod nazwą substytucji pojęć lub instytucji prawnych (la substitution, Umdeutung).

Wypada z całym naciskiem podkreślić, iż w omawianych tutaj przypadkach obracamy się w kręgu problematyki wykładni i stosowania prawa właściwego

(prawa merytorycznego własnego lub obcego). Chodzi tu o wykładnię lub zastosowanie do oceny danego stanu faktycznego (stosunku) systemu prawnego jednego państwa, nie zaś o dostosowanie systemów prawnych różnych państw. O tyle więc omawiany tutaj instrument różni się od wspomnianego wyżej dostosowania. Jednakże stan faktyczny podlegający ocenie powiązany jest nie tylko z obszarem prawnym państwa, którego prawo jest do jego oceny właściwe, lecz jeszcze nadto z obszarem jakiegoś innego państwa.

D. Dostosowanie czynności prawnej do wymagań niewfaściwego prawa

Ze szczególnym przypadkiem stanu faktycznego powiązanego w pewien sposób z innym obszarem prawnym niż prawo właściwe mamy do czynienia w sytuacji, gdy osoba (osoby) dokonująca czynności prawnej dostosuje ją do wymagań określonych w prawie, które nie jest prawem właściwym, lub doprowadzi do innego jej powiązania z niewłaściwym prawem. Chodzi tutaj o dostosowanie czynności prawnej do wymagań prawa państwa, które — w myśl miarodajnej do jej oceny normy kolizyjnej, obowiązującej w siedzibie sądu orzekającego — nie jest w tym zakresie właściwe, norma ta przewiduje bowiem właściwość prawa innego państwa.

W literaturze niemieckiej używany jest na oznaczenie omawianego przypadku zwrot Handeln unter falschem Recht.

Czynnościami prawnymi dostosowanymi do wymagań niewłaściwego prawa mogą być czynności należące do różnych działów prawa cywilnego. W literaturze zachodniej dość często powoływany jest przykład testamentu, którego treść testator dostosował do postanowień innego systemu prawnego niż prawo w tym zakresie właściwe lub przy sporządzeniu którego dopełnił wymagań z zakresu formy przewidzianych w niewłaściwym prawie. Równie dobrze może jednak chodzić o umowę, mocą której ustanowione zostało ograniczone prawo rzeczowe, ukształtowane zgodnie z postanowieniami niewłaściwego prawa i niemające w pełni adekwatnego odpowiednika w systemie prawnym, któremu ono podlega, albo też o umowę spółki kreującą osobę prawną według wskazówek innego prawa niż prawo stanowiące statut personalny osoby prawnej.

W tych przypadkach również trzeba poszukiwać rozstrzygnięcia w prawie właściwym. Jedynym środkiem zaradczym na pojawiające się wątpliwości i trudności może być staranna jego wykładnia.

Sposób przezwyciężenia tych trudności16 musi być dostosowany do okoliczności konkretnego przypadku. Zależeć też będzie od charakteru tych trudności.

' Przykłady omawiam w artykule: Dostosowanie, s. 163 i n.

SZCZEGÓŁOWA

Rozdział IV

OSOBY FIZYCZNE I PRAWNE