- •Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі қ. И. Сәтбаев атындағы қазақ ұлттық техникалық университеті
- •«Жерасты кен қазу жұмыстарын жүргізудің арнайы сұрақтары»
- •5В070700 - «Тау–кен ісі» мамандығына арналған
- •1 Пәннің оқу бағдарламасы – syllabus
- •1.3 Пререквизиттері:
- •1.4 Постреквизиттері:
- •1.5 Пәннің қысқаша мазмұны
- •1.6 Тапсырмалардың тізімі мен түрлері және оларды орындау кестесі
- •8. Юсупов х. А., Кабетенов т. Определение линии наименьшего сопротивления скважинных зарядов. Вестник Жезказганского университета имени о. А. Байконурова № 2, 2004. С. 78-80.
- •1.7 Әдебиеттер тізімі
- •1.8 Білімді бақылау және бағалау
- •1 Модуль бойынша бақылау жүргізу үшін сұрақтар:
- •2 Модуль бойынша бақылау жүргізу үшін сұрақтар:
- •1.9 Курстың саясаты мен процедурасы
- •Негізгі таратылатын материалдар мазмұны
- •1.2. Бұрғыаттыру жұмыстарының негізгі көрсеткіштері
- •2 Дәріс. Тарамды ұңғымалар жинағының параметрлерін анықтау
- •3 Дәріс. Тарамды ұңғымалар жинағының толық оқталмау коэффициентін анықтау
- •5 Дәріс. Тазарта қазу жұмыстарын жүргізу кезінде а. Н. Ханукаев әдістемесі бойынша кідіртпелі уақыт аралығының оңтайлы шамасын есептеу.
- •6 Дәріс. Қатар және тарам аралығындағы оңтайлы кідіртпелі уақытты анықтау.
- •7 Дәріс. Ұңғымалық оқтамдар атылысының теріс нәтижелері және олардың алдын алу тәсілдері.
- •8 Дәріс. Лақтырысты және түсірілгі атылысы, шоғырлаған қопсыту оқтамдарының атылысы кезінде жыныс кесектерінің ұшуы бойынша қауіпсіз қашықтық.
- •9 Дәріс. Атылыс кезінде сейсмикалық қауіпсіз қашықтықты анықтау
- •10 Дәріс. Тар, қиын жағдайларда аттыру жұмыстары
- •11 Дәріс. Соққылық ауа толқындары әсерінің құрылыстар мен ғимараттар үшін қауіпсіз қашықтығы
- •Қорғалынатын нысаннан берілген қашықтықта орналасқан аз қоймасының сиымдылығын анықтау
- •12 Дәріс. Сыртқы және ұңғымалық (шпурлық) оқтамдардың атылысы кезінде, соққылық ауа толқындарының әйнек, терезелерге әсерінің қауіпсіз қашықтығы
- •13 Дәріс. Дүмпудің (детонация) берілуі бойынша қауіпсіз қашықтығын анықтау
- •Дүмпу берілуі бойынша қауіпсіз қашықтықты анықтау
- •14 Дәріс. Найзағай тартқыштың қорғау аумағы. Сырықты найзағай тартқыш
- •Жеке (одиночный) сырықты найзағай тартқыштың қорғау аумағын есептеуге мысалдар
- •14.2 Сурет. 1-найзағай тартқыш; 2-қорғалынатын құрылыс.
- •Қос сырықты найзағай тартқыш
- •Атылыс материалдары қоймасының қос сырықты найзағай тартқышының қорғау аумағын есептеу
- •15 Дәріс. Желдетіс жоспарларын жасау нұсқаунамасы.
- •2.3 Практикапық сабақтардың, жоспары
- •1 Тақырып. Бұрғыаттыру жұмыстарының негізгі көрсеткіштері.
- •2 Тақырып. Тарамды уңғымалар жинағының параметрлерін анықтау.
- •3 Тақырып. Тарамды ұңғымалар жинағының толық оқталмау коэффициентін анықтау.
- •4 Тақырып. Жыныстардың жеке дара (отдельных) кесектерінің ұшуы бойынша қауіпті аумақтарын анықтау.
- •5 Тақырып. Тазарта қазу жұмыстарын жүргізу кезінде аралықтың (интервала) оңтайлы шамасын есептеу
- •6 Тақырып. Ұнғыманың қатары жоне тарамдары арасындағы оңтайлы кідіртпе уақытын анықтау.
- •7 Тақырып. Ұцғымалық оқтамдар атылысының теріс нәтижелері және олардың алдын алу.
- •8 Тақырып. Соққылық ауа толқындары әсерінің құрылыстар мен ғимараттар ұшін қауіпсіз қашықтығы.
- •9 Тақырып. Аттыру жұмыстарында сейсмикалық қауіпсіз қашықтықты аныктау. Тапсырма:
- •10 Тақырып. Тар жағдайларда аттыру жұмыстары.
- •11 Тақырып. Соққылық ауа толқындары өсерінің құрылыстар мен ғимараттар үпгін қауіпсіз қашыктығы
- •12 Тақырып. Сыртқы және ұнғымалық (шпурлық) қопсытушы оқтамдардың атылысы кезінде, соққылық ауа толқындарьшың әйнек, терезелерге әсерінің қауіпсіз қашықтығыв анықтау.
- •13 Тақырып. Дүмпудің берілуі бойынша қауіпсіз қашықтықгы анықтау Тапсырма.
- •14 Тақырып. Найзағай тартқыштардың қорғау аумағы.
- •15Тақырып. Желдетіс жоспарларын құру нұсқаунамасы. Тапсырма.
- •2.4 Оқытушының жетекшілігімен орыядалатын студенттердіқ өзіндік жумыстары бойынша откізілетін сабақтардын жоспары (соөж) Тапсырма.
- •1 Тақырып. Бұрғыаттыру жұмыстарының негізгі көрсеткіштері.
- •2 Тақырып. Уатылған кенді жеткізу және толтырмалау процесі.
- •3 Тақырып. Тарамды ұңғымалар жинағының толық оқталмау коэффициентін анықтау.
- •4 Тақырып. Жыныстардың жеке дара (отдельных) кесектерінің ұшуы бойынша қауіпті аумақтарын анықтау.
- •5 Тақырып. Тазарта қазу жұмыстарын жүргізу кезінде аралықтың (интервала) оңтайлы шамасын есептеу
- •7 Тақырып. Ұңғымалық оқтамдар атылысының теріс нәтижелері және олардың алдын алу.
- •8 Тақырып. Соққылық ауа толқындары әсерінің құрылыстар мен ғимараттар үшін қауіпсіз қашықтығы.
- •9 Тақырып. Аттыру жұмыстарында сейсмикалық қауіпсіз қашықтықты анықтау.
- •10 Тақырып. Тар жағдайларда аттыру жұмыстары.
- •11 Тақырып. Соққылық ауа толқындары әсерінің құрылыстар мен ғимараттар үшін қауіпсіз қашықтығы
- •12 Тақырып. Сыртқы және ұңғымалық (шпурлық) қопсытушы оқтамдардың атылысы кезінде, соққылық ауа толқындарының әйнек, терезелерге әсерінің қауіпсіз қашықтығын анықтау
- •13 Тақырып. Дүмпудің берілуі бойынша қауіпсіз қашықтықты анықтау
- •14 Тақырып. Найзағай тартқыштардың қорғау аумағы.
- •15 Тақырып. Желдетіс жоспарларын құру нұсқаунамасы.
- •2.4 Оқытушының жетекшілігімен орындалатын студенттердің өзіндік жұмыстары бойынша өткізілетін сабақтардың жоспары (соөж)
- •2.5 Студенттердің өздік жұмыстары бойынша сабақ жоспары (сөж)
- •2.6 «Жерасты тау-кен жұмыстарының арнайы сұрақтары» пәні бойынша өздік бақылау үшін тест тапсырмалары
- •Тест сұрақтардың дұрыс жауабының паспорты
- •2.7 Курс бойынша емтихан сұрақтары
- •Глоссарий
Атылыс материалдары қоймасының қос сырықты найзағай тартқышының қорғау аумағын есептеу
Келесідей өлшемдегі: ұзындығы 50 м, шатырының деңгейіндегі ені 16 м, шатырдың үстінегі тамбурға дейінгі биіктігі 4,7 м қойманың өсінен тамбур есігіне дейінгі қашықтық 11,1 м атылыс материалдары қоймасын найзағайдан қорғау қажет. Ғимарат ағаштан тұрғызылған. Ғимарат орналасқан жердегі топырақтың есептік үлесті электр кедергісі 450 Ом-м. Найзағай тартқыштағы жерге қосушысының (заземлителя) қажетті импульстік кедергісі Rи = 10 Ом.
Қойманы найзағайдың тура соққысынан қойманың шеткі жағында (торцевых сторон) орналасқан қос найзағай тартқышпен жүргізген тиімді болады.
Жерге қосудың кедергісі Rи = 10 Ом болғанда, сырықты найзағай тартқыштан қоймаға дейінгі (14.3 суретті қараңыз) ауа бойынша SВ қашықтық 4 м құрайды.
Автомашиналардың жүруін ескеріп найзағай тартқыштан қоймаға дейінгі қашықтық 5 м деп қабылданады. Найзағай тартқыштардың арасындағы өзара қашықтық L = 50 + 2x5 = 60 м
Атылғыш материалдары қоймасын найзағайдың тура соққысынан сақтау үшін, қойманың барлық бөлігі қос сырықты найзағай тартқыштың құратын қорғау аумағында жатуы тиіс.
14.4 сурет. Әр түрлі биіктіктегі қос сырықты найзағай тартқыштың қорғау аумағының сұлбасы: 1, 2, – тиісінше, жер және қорғалынатын құрылыстың биіктігі деңгейіндегі қорғау аумағының шекаралары
Қос сырықты найзағай тартқыштың қорғау аумағының болу шарттарына байланысты, найзағайтартқыштың биіктігін анықтаймыз,
(14.1) формула бойынша шеткі (торцевой) қорғау аумағының негізгі габариттерін, жеке сырықты найзағай тартқыш аумағы ретінде анықтаймыз,
Қорғау аумағы жер деңгейінде дөңгелек шеңбер құрады,
=
(1,1 - 0,002
·
20)
·
20
=
21,2
м.
Тамбур
шатырының hx
= 4,7 биіктігіндегі,
қойма өсінен ең алыс
=
11,1
м
нүктесіндегі қорғау аумағының жазық
(горизонталь) қимасы ол, радиусі келесідей
дөңгелек шеңбер (круг),
Қос сырықты найзағай тартқыштың қорғау аумағын (14.2) формула бойынша анықтаймыз.
Қос сырықты найзағай тартқыштың қорғау аумағы конусының төбесі (вершина) мынадай биіктікте болады,
Жер
деңгейінде
hx = 4,7 биіктігінде, қойма өсінен ең алыс нүктесіндегі қорғау аумағының радиусі,
берілген
қашықтықтан асып түседі.
Осындай графикалық талдаулар арқылы, қойманың бүкіл бөлігінің қос сырықты найзағай тартқыштың қорғау аумағында жататынын көруге болады.
Жерге қосу әрбір найзағай тартқыштың табанына орнатылады. Біз келтіріп отырған мысалда электрлік үлесті кедергісі 450 Ом-м топырақ үшін импульсті кедергі Rи = 10 Ом құрайды. Ол сонымен бірге, жерге қосу және қоймамен байланысы бар заттарға дейінгі қашықтық арқылы анықталады. Мұндай қоймамен байланысы бар зат ол, жолақ болаттан жасалған екінші әсерлі жерге қосушы (заземлитель). Бұл жерге қосушы қойманы айналдыра, оның қабырғасынан 0,8 м қашықтықта жерге көміліп қойылады. Найзағай тартқыштың жерге қосушысының (заземлителя) кедергісі, кем болмауы тиіс,
Ом.
14.5 сурет. Атылғыш материалдарының қоймасын назағайдан қорғау аумағын есептеу сұлбасы: 1-екінші әсерді жерге қосу; 2-найзағай тартқыштың жерге қосушысы; 3, 4 – қорғалынатын ғимараттың тиісінше биіктігі және жер деңгейіндегі қорғау аумағы шекаралары.
Сәулесінің
ұзындығы
= 20
м,
горизонталь үш сәулелі, 40
х 4 мм
жолақты болаттан жасалған және жер
бетінен 0,8
м
тереңдіктегі жерге қосушыны,
найзағайтартқыштың жерге қосушысы
ретінде қабылдаймыз. Мұндай жерге
қосушының (заземлителя) өндірістік
жиіліктегі токтың жайылуына қарсылығы,
интерполяциялаудан соң
15,3
0м құрайды.
Үлесті
кедергісі
=
450 Ом-м топырақтағы жазық (горизонталь)
жерге қосушының импульсті коэффициентті
құрайды.
Топырақтың қабылданған электрлік кедергісі және аспабтармен өлшеніп қабылданған жерге қосушының констукциясы мен токтың жайылу кедергісі 15,3 Ом болғанда, оған жерге қосушының мынадай импульстік кедергі сәйкес келеді,
9,18
Ом.
Қоймада металды заттардың болуына және жарықтандырудың кабельді сымдары тартылуына байланысты екіншілік әсерлі соққылардан қорғануды қарастыру керек. Екінші әсерлі соққылардан сақтану үшін қойма ғимаратына болат сымдардан жасалған торлар тартылады. Болат сымнан жасалған торды ғимарат шатырынан бастап жерге қосушыға дейін тартып жалғастырады.
Көпеселі сырықты найзағай тартқыш
Биіктіктері
тең көпеселі сырықты найзағай тартқыштың
қорғау аумағын, жұбымен алынған қос
сырықты найзағай тартқыштың қорғау
аумағы ретінде анықталады (14.6
сурет).
Биіктігі hx
болатын бір немесе бірнеше ғимараттар
тобын 99,5 % сенімділікпен қорғау үшін
қойылатын негізгі шарт –жұбымен алынған
барлық найзағай тартқыштардың
теңсіздігін орындауы (
14.2 формуласы бойынша анықталады).
14.6 сурет. Көпеселі сырықты найзағай тартқыштың қорғау аумағының сұлбасы: r-найхзағай тартқыштар аралығындағы қашықтық; 1, 2 - қорғалынатын ғимараттың тиісінше биіктігі және жер деңгейіндегі қорғау аумағы шекаралары.
1 осн. [193-199], 1 нег. [205-216].
Бақылау сұрақтары:
1. Жеке (одиночный) сырықты найзағай тартқыштың қорғау аумағы қалай анықталады?
2. Қос сырықты (стержневой) найзағай тартқыштың қорғау аумағы қандай жағдайларда болады?
3. Көп еселі сырықты найзағай тарқыштың, жеке (одиночный) сырықты найзағай тартқыштан қандай айырмашылықтары бар?
4. Жеке тұратын найзағай тартқыш деген не?
5. Сырықты (стержневой) найзағай тарқыш дегеніміз не?
6. h биіктіктегі жеке (одиночный) сырықты найзағай тартқыштың қорғау аумағын салыңыз?
7. Әр түрлі h1 және h2 биіктіктегі қос сырықты найзағай тартқыштың қорғау аумағын салыңыз?
8. Көпеселі сырықты (стержневой) найзағай тарқыштың қорғау аумағын салыңыз?
