2. Әлеуметтік мобильдік. Қазіргі қоғамның әлеуметтік құрылымы дамуының мәселелері

Кез-келген қоғамдағы адамдардың топтары әлдебір өзгерістерге

ұшырамайды деп қарастыруға әсте болмайды. Оларды үнемі қозғалыста

болатын және бірінің орнын екіншісі басып, алмасып тұратын адамдар

топтары ретінде қарастыру керек. Бұл ауыспалықтарды әлеуметгануда

«әлеуметтік мобильдік» деп атайды.» Әлеуметтік мобильдік — қоғамның

әлеуметтік теориясының ажырамас бөлігі. Сондықтан ол әлеуметтік

стратификациямен тығыз байланыста, өзара әрекет ету үстінде қарас-

тырылады, Әлеуметтік мобильдік дегеніміз - адамдардың бір әлеуметтік

топтардан немесе қабаттардан екіншісіне, басқасына қарай жылжуы,

соған өтуі.

Әлеуметтік мобильдік категориясын тәлеуметтануға тұңғыш енгізген

П. Сорокин еді. Ол әлеуметтік мобильдікті горизонтальды және верти-

кальды деп екіге бөлді. Мысалы, горизон тальды мобильдікке қалалық

қабаттан ауылдық қабатқа немесе керісінше өту процесі жатады. Халық-

тың әлеуметтік мобильдігіне қаладағы немесе ауылдық жердегі өмір жағ-

дайларының өзгеруі, адамдардың жаңа мамандық алуы немесе қызмет

түрін өзгертуі сияқгы жағдайлар ықпал етеді. Осылар қоғамның әлеуметгік

құрылымдарының өмір сүруінің маңызды сәттері болып саналады. Ал

қайсыбір мамандықтың басқаларға қарағанда артық екендігі жөнінде

қоғамда қалыптасқан пікірдің өзгерістерге ұшырауы және соның салда-

рынан әр түрлі топтардағы адамдардың кәсіби мүдделеріндегі болатын

167

өзгерістер вертикальды мобильдіктің күшею себептерінің қатарына

тады. Мысалы, көптеген адамдар кәсіпкерлікке, саяси және ғылыми

қызметке қызығушылықтанытады, ал қазіргі танда бұған керісінше ауыл

шаруашылығындағы жұмыспен айналысуға қызығушылық әлдеқайда

азая түсті. Дәл осы жағдай қазіргі кезде басқа да көптеген елдерде

байқалады.

Еңбектің сипаты мен мазмұнына және сол саладағы тұрмыс пен өмір

жағдайларына қызығушылық, «елу жылда ел жаңа» дегендей, ұрпақтың

жаңғыруына орай өзгеріске түседі, ал кейде бұл процесс адамдардың бір

ұрпағы екіншісімен алмаспай жатып іске асуы мүмкін, ондай көрініс

өмірде жиі байқалады. Соның нәтижесінде адамдардың бір кәсіби және

әлеуметтік жіктен екіншісіне өту процесі қарқынды жүреді.

Вертикальды әлеуметтік мобильдікте индивидтің жоғарғы қабатқа өтуі

өршең әлеуметтік мобильдік деп аталады. Себебі мұнда қызметі, лауазы-

мы артады, т.б. өзгерістер болады. Ал бұған керісінше, төмен қарай қоз-

ғалу индивидтің әлеуметтік құлдырау мобильдігін сипаттайды, бұл деге-

німіз оның статустарын жоғалтуын, деградацияға ұшырауын, банкротқа

отыруын, идеяларының күйреуін айқындайды.

Адамдардың және басқа да объектілердің әлеуметтік тұрғыда бірінің

орнын екіншісі басып, ауысып тұруы жеке тұлғалар тұрпатында да және

бірлесе, ұйымдасқан түрде де жүзеге асатын болғандықтан әлеуметтік

мобильдікті индивидуалдық және ұжымдық деп те бөлуге болаы. Инди-

видтің стратификация жүйесіндегі орнының өзгеруі үш негізгі фактор-

лардың ықпал етуі арқылы жүзеге асуы мүмкін: а) вертикальды және го-

ризонтальды мобильдік; б) әлеуметтік құрылымды қайта құру; в) страти-

фикацияның жаңа жүйесін енгізу. Вертикальды және горизонтальды тұрды

ауысу әрдайым тұрақты әрекет етеді және көбінесе индивидке қатысты

дүниелердің сипаттарын айқындайды. Қоғамның құрылымы өзгерістерге

ұшырай бермейді, оның өзгеруі әдетте өнеркәсіпте, ауылшаруашылығын-

да, тұрмыстық қызмет көрсету салаларында осы бағыттағы жаңа сала-

лардың пайда болуы арқылы, яғни адамның жаңа мамандықты, кәсіпті

меңгеруіне және т.б. байланысты жүзеге асады. Ал үшінші фактор - бұл

өте сирек кездесетін және өте күрделі құбылыс.

Ұжымдық әлеуметтік мобильдік стратификациялық құрылымға үлкен

өзгерістер енгізеді. Горизонтальдық бағытта, әсіресе вертикаль бағыты

бойынша жаппай ауыспалыктардың орын алуы бірнеше себептер арқы-

лы: біріншіден, экономикадағы ұйымдастыру, ынталандыру және бағыт-

бағдар беру мақсатында жүргізілген құрылымдық қайта құру процесіне

орай өзара байланысқан экономика саласындағы терең өзгерістер; екін-

шіден, осы қайта құруларды басқаратын тұлға ретіндегі белгілі бір

168

топтардың пайда болуы; үшіншіден, идеологиялық бағьп-бағдарлардың,

құндылықгар мен нормалар жүйесінің, саяси басымдылықтардың алма-

сьш ауысуы арқылы бір-бірімен байланысады. Халықгың көңіл-күйін-

дегі, ұстанған бағыт-бағдарындағы және күнделікті қажеттілігін өтеу ба-

рысында болып тұратын өзгерістерді дер кезінде дәл тауын, дөп басу

саяси күштердің ұжымдасқан түрде жоғары қарай көтерілуіне ықпал

етеді. Қаншалықты қиын болғанымен, алайда өмірдің өзі қажетсініп

отырған саяси элйтаның ауысуы қалыптасқан стратификацияның бүкіл

жүйесін, оның негіздерін қайта құрады да, билік жүргізуші шешуші

әлеуметтік қызметтерге өздерін жақтап-қолдаушыларды тағайындауды

жүзеге асырады.

Әлеуметтік мобильділікті зерттеу ғалымдармен қатар мемлекеттік

қызметкерлерді де енжар қалдырмайды, солар үшін де аса маңызды.

Әлеуметтік сатылардан өтудің нақгы көрінісін, бет-бейнесін, олардың

себептері мен ұстанған негізгі бағьптарын толығырақ білу қажет, сонда

ғана қоғам бұл процестерді белгілі бір дәрежеде өзінің бақылауына ала

алады, сөйтіп, әлеуметтік динамиканы сақтау мүддесімен қатар, қоғам-

ның түрақтылығын орнықгыру және адамдардың өмірін жақсарту мақ-

сатында оларға саналы түрде ықпал етеді.

Әлеуметтік құрылым мен әлеуметтік мобильділік мәселесі азамат-

тық қоғам проблемасымен тікелей байланысты. Бұл проблеманы

тұңғыш рет XVIII ғасырдағы Еуропа ойшылдары көтерген болатын,

ал кейінірек бұл мәселені Гегель терең әрі жан-жақты қарастырды.

Ол азаматтық қоғам мен мемлекет үғымдарын бір-бірінен бөліп қарас-

тырды, жеке қажеттіліктер мен мүдделерді іске асыру саласында адам-

зат қоғамын мемлекеттік жүйемен тәуелсіздік тұрғысында салыстыра

сипаттады.

Азаматтық қоғам, Гегелдің пікірі бойынша, жеке меншік пен адам-

дардың жаппай формальды түрдегі тендігі негізінде жүзеге асатын субъек-

тілердің қажеттіліктері мен мүдделерінің өзара әрекеті ретінде алға шық-

ты. Басқаша айтсақ, азаматтық қоғам жеке меншік пен құқыққа арқа сүйе-

ген қоғамдық қатынастар жүйесі ретінде түсіндірілді. Бұл жерде жеке

меншік пен құқық институттары өздерінің дамуында ауқымды, кең кө-

лемді кеңістік алған буржуазиялық қоғамның қалыптасуы әңгіме арқауы

болып отыр.

Жеке меншіктік қатынастарды, азаматгық құқық пен бостандықты

одан әрі дамытушы, алға апарушы - адам және азамат мәселесін Гегель

алдыңғы қатарға шығарып, бірінші кезекке қойды. Оның көзқарасы

бойынша, меншік пен тұлға азаматгық қоғамда заң мен оның маңыздылық-

тарын мойындатуға итермелейді, ал құқық заңның жалпы маңыздылығы

169

болуы тиіс. Гегелдің құқықтық жалпымаңыздылық идеясы шындығында

да құқықтық мемлекет құру жөніндегі идея еді. Бұл жерде Гегель өндіріс

құралдарынан және сол арқылы өндірілген өнімдерден жеке меншіктің

жан-жақты көрініс табуының негізінде дамыған буржуазиялық мемлекетті

мысалға алып отыр. Бұл қоғамдағы жеке меншік иелерінің қолындағы

өңдіріс құралдары мен өндірілген өнімдер заң арқылы, бүкіл құқық

жүйесін қолдану мен сақгау арқылы қорғалады. Азаматтық қоғамның

негізгг элементтері ретінде Гегель: 1) әлеуметтік қажеттіліктер жүйесін

жәңе олардыа субъектілерін; 2) әділ сотты; 3) әділ сот заңдары мен

актілерін күнделікті өмірде жүзеге асыратын полиция мен корпорация-

ларды атаған.

Азаматтық қоғамда ең алдымен кімдердің мүддесі қорғалып, жүзеге

асырылуы тиіс? Бұл сұраққа жауап бере келіп, Гегель, біріншіден, заң

алдында құқықтары, азаматтықтары тең әрбір тұлғаның мүдделері,

екіншіден, негізгі сословиелердің: жер иелерінің (бұған дворяндар мен

шаруаларды жатқызды); өнеркәсіп сословиесінің: фабрика иелері, қол-

өнершілер, саудагерлердің; бәріне де қатысты деп аталатын сословиенің:

чиновниктердің мүдделерінің қорғалатынын жазды. Бұдан Гегельдің аза-

маттық қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық және саяси саланың өзара

байланысты болғанын, субъектілердің әлеуметтік қажеттіліктері мен мүд-

делерінің, жеке меншік пен құқықгың өзара әрекет еткенін нақгы мәсе-

ле ретінде ұсынып, оны ғылыми тұрғыда дәлелдеп шешкені байқалады.

"Бұның бәрі азаматтық қоғам проблемасын түсіну мен қазіргі таңдағы

жағдайларға орай осы мәселені дұрыс шешудің аса маңызды екендігін

айғақтап отыр.

Азаматтық қоғам жөнінде кезінде К. Марқс те жазған болатын. Ол

азаматтық қоғамды - тарихи процестің негізгі мазмұнын құрайтын қоғам-

дық қатынастардың өзекті саласы болып табылады деп санады. Сонымен

қатар ол «азаматтық қоғамның анатомиясын саяси экономиядан іздеу

керек» деп жазды. Бұл кездейсоқтық емес еді. Өйткені марксизмнің

логикасы бойынша адамдардың әлеуметтік-экономикалық қатынастар

саласы - қоғамдық өмірдің ең басты әрі, бүкіл басқа салаларды анықгай-

тың және олардың қоғамға ықпал етуін өзі жүйелеп, бір ізге салып отыратын

сала болып саналады. Ол сөз еткен адамдардың әлеуметтік-экономикалық

қатынастар саласы азаматтық қоғам дамуының негізгі буынын құрайды.

Азаматтық қоғам идеясын пайымдаған кезде және ертеректегі ойшыл-

дардың бізге қалдырып кеткен осы мәселенің теориясы төңірегіндегі

-------------------------------------------

^ Гегель. Философия права. М., 1990. С. 256-257.

^МарксК., Энгельс Ф. Сочинения. 2-е изд. М.: Политиздат, 1959. Т. 13 С. 6.

170

тұжырымдарымен қарулана отырып, бүгінгі күннің ақиқаты мен пробле-

масын әзірлеудің қазіргі деңгейін естен шығармау қажет.

Азаматтық қоғамды бағалаған кезде қазіргі таңдағы қоғамда қалып-

тасқан бүкіл үлкенді-кішілі әлеуметтік топтардың өзара әрекеттерін,

соның ішінде таптардың және оларды құрайтын әлеуметтік, кәсіби және

демографиялық топтардың, сонымең қатар ұлттық қауымдастықтардың

өзара әрекеттерін тұтас жүйе ретінде қарастырған жөн. Қоғамда объек-

тивті түрде пайда болған әлеуметтік топтар мен қабаттардың (жіктер)

қызметі мен соған сәйкес орайластырылған мүдделерін ескерумен қатар,

адамдардың саяси, экономикалық, әлеуметтік, рухани тұрғыдағы талап-

тары мен сұраныстарын жүзеге асыру мақсатында олардың өздері құрып

қалыптастырған функционалдық топтар мен ұйымдарды да естен шығар-

мау керек.

Әлбетте, осы топтардың баршасының өмір сүруінің өзіндік эконо-

микалық, саяси және рухани негіздері бар. Егер экономикалық негізді

алатын болсақ, онда ол тек жеке меншіктік қатынастармен шектеліп қал-

майды, сонымен қатар ол корпоративтік, акционерлік меншікті,

кооперативтердің, ұжымдық және қоғамдық ұйымдардың меншігін, эко-

номиканың кейбір салаларында сақгалып отырған және сақтауды қажет

ететін мемлекеттік меншікті өз құзырына қосып алады.

Өндіріс құралдарына деген жеке меншіктің аталмыш бүкіл түрлері

қазіргі капиталистік және социалистік елдерде орныға бастады. Ендігі

міндет — осы экономикалық негізге сүйене отырып, азаматтық қоғамды

дамыту және жетілдіру. Бұл қоғамдарда әрбір азамат өзін-өзі еркін ұстап,

білімдарлығы, шығармашылығы арқылы көрінуі тиіс. Басқа адамдар мен

бүкіл қоғамға пайдасын тигізе отырып, олар өздерінің қажеттіліктерін де

қанағаттандырар еді. Оның үстіне кез келген адам.өзінің құқығын жүзеге

асыру мақсатында қолданылып-жүрген зандар, заң қорғау органдары та-

рапынан қолдау тауып, жан-жақты қорғалуы қажет. Мемлекет барша

адамзат қауымына, жеке адамдарға қызмет етуі, олардың құқықгары мен

азаматтық еркіндіктерін қорғауы керек. Өз кезегінде әрбір азамат басқа

азаматтар алдындағы — жақын және алыс азаматтар, мемлекет пен қоғам

алдындағы өз міндеттерін орындауы қажет. Мәселе дәл осылай заңды

түрде дұрыс қойылған жерде азаматтық қоғамды жетілдіру мәселесі - құ-

қықгық мемлекетті құру және оның қызметін жетілдіру проблемасымен

органикалық түрде тығыз байланысады. Осы екі проблеманы шешу —

біздің қоғам алдында тұрған негізгі міндет.

ТМД елдеріндегі осы проблеманың өзекті мәселе ретінде көтерілуі,

соның негізінде әлеуметтік құрылымының өзгеруі төңірегінде әңгіме

қозғап көрелік. Бұрынғы КСРО-ньш, әлеуметтік құрамы мен оған енген

171

барлық одақтас республикалардағы топтар негізінен жұмысшы табы,

шаруалар және интеллигенциядан тұрды. Барлық одақтас республикалар-

да жұмысшы табы халықгың басым бөлігін құрады. Саны жағынан екінші

әлеуметтік топ — қызметкерлер мен интеллигенция тобы болды.

Халықгың мұндай әлеуметтік құрылымының қаншалықгы тиімді бол-

ғанын дөп басып айту қиын. Алайда, оның қоғамның дамуына қажетті

динамиканы қамтамасыз ете алмағаны анық. Қазіргі таңда дамып келе

жатқан жаңа әлеуметтік топтардың әлеуметтік белсенділік көрсету тұрғы-

сындағы бағыттары кейде өзге әлеуметтік топтардың және қоғамның

мүддесінен алшақ жатқанымен, олар қоғамның алға қарай қозғалуына күш

беріп отыр. Қоғамның тың тұрпаттағы әлеуметтік құрылымы пайда бола

бастаған соң жаңа әлеуметтік топтардың есебінен олардың қатары ең ал-

дымен кәсіпкерлермен, фермерлермен, кооператорлармен толыға түсетін-

дігіне еш күмән жоқ. Бірақ бұрыннан өмір сүріп келе жатқан әлеуметтік

топтардың, ең алдымен жұмысшылардың, шаруалардың және интелли-

генцияның қызметін толықгырып, олардың белсенділігін арттыру қажет.

Бүгінде бұл — ТМД елдеріндегі даму процесінің іргелі әлеуметтік-эконо-

микалық проблемасы болып табылады.

Жаңа әлеуметтік топтардың ішінен ерекшеленіп, көзге түсе бастаған

жаңа кооператорлар, фермерлер категорияларын және қалалар мен ауыл-

дық жерлердегі жеке-дара тіршілік ететін еңбек қызметінің өкілдерін атап

айтуға болады. Алайда, ең алдымен өнеркәсіп саласында жұмыс істейтін

кәсіпкерлерді, қаржы мен делдалдық бизнеспен айналысушыларды, со-

нымен қатар бірлескен кәсіпорын иелерін де осы топқа қосуға болады.

Бұл әлеуметтік топтар қазір ТМД елдерінде белсенді түрде әрекет етуде.

Дегенмен, аталмыш жаңа әлеуметтік топтар қоғамда әлі де болса онша

көп емес және олардың көпшілігі экономиканың дамуына елеулі түрде

ықпал ете алмай отыр. Дәлірек айтсақ, отандық бизнесмендердің эконо-

микаға қосқан бүгінгі үлесі саусақпен санарлықтай. Бұл - фермерлерге

де қатысты. Соған қарамастан күн өткен сайын шаруашылықгар мен

кәсіпкерлік қызметтің жаңа түрлері дами түсуде. Ал бұл болса уақыты

жеткен өз кезегінде осындай әлеуметтік топтардың көбейіп, өсуіне әкеп

соғады және қоғамның әлеуметтік құрылымының одан әрі өзгеруіне

ықпал етеді. Қазір тәуелсіз және егеменді мемлекеттердің бәрінде де осы

процесс жүріп жатыр.

Қоғамның қазіргі әлеуметтік құрылымының дамуында негізгі екі тен-

денция байқалады. Оның бірінші тенденциясына қоғамның белсенді түрде

әлеуметтік тұрғыда жіктелу процесі, халықгың жаңа әлеуметтік топтары

мен қабаттарының пайда болуы жатады. Екінші тенденция — бұл бүкіл

дүниежүзінде жүріп жатқан экономикадағы интеграция процесі, ол

172

қоғамның әлеуметтік құрылымына сөзсіз әсер етеді. Әр түрлі әлеуметтік

топтар өкілдерінің еңбек ету тұрғысындағы жағдайлары, оның сипаты мен

мазмұны бір-біріне жақындаса түсетін болады. Соның негізінде олардың

өмір жағдайлары мен мүдделері де жақындасады. Осының бәрі олардың

әлеуметтік-экономикалық, көпшілік жағдайда рухани және саяси

бірігуіне әкеп соқгырады.

Мемлекеттік қызметкерлер өздері жүргізіп отырған әлеуметтік сая-

сатта өзара органикалық байланыстағы және динамикалық тұрғыда өзара

әрекет етуші осы екі тенденцияны есепке алуы қажет. Бұл - әлеуметтік

құрылымның одан әрі дамуы мен қоғамдағы әлеуметтік динамикаға са-

налы түрде ықпал жасау үшін және осы процестерді қайткен күнде де

ғылыми басқару үшін де аса қажет.

Әлеуметтік саясат - бұл қоғамдағы бүкіл әлеуметгік топтардың ара-

сындағы қатынастарды реттеуге бағытталған саясат. Мұндағы басты

нәрсе - халықгың барлық әлеуметтік топтары мен қабаттарының мате-

риалдық хал-ахуалы мен тұрмысын жақсарту, олардың тіршілік етуіне

қажетті дұрыс жағдайларды жан-жақты қамтамасыз ету және әлеуметтік

әділеттікті сақгау. Осы мәселелерді шешу - әлеуметтік саясаттың негізгі

мазмұнын құрайды.

Әрине, мемлекет, саяси партиялар мен қозғалыстар өкілдері арасын-

да бұл проблемаларды түсіну және оларды шешу, жүзеге асыру барысын-

да әрқилы тәсілдерді қолдану жөнінде әр түрлі көзқарас болуы мүмкін.

Алайда, нағыз демократиялық әлеуметтік саясаттың ең басты және түбе-

гейлі мақсаты — барлық әлеуметгік топтардың арасындағы қатынастарды

үйлестіру болып табылады. Билік басында тұрған саяси күштердің бүгінгі-

тандағы дұрыс та дана әлеуметтік саясаты қандай болуы керек дегенге

келсек, олар әлеуметтік топтардың түрмыс-тіршілігіне, әрекетіне, олар-

дың мақсат-мүдделеріне барынша сай, үйлесімді келетін жағдайлар жа-

саулары, олардың осы мақсат-мүдделерін орайластыра аларлық әлеумет-

тік-экономикалық және саяси қатынастардың тиімді механизмін дайын-

дап, өмірге енгізулері болады. Сонымен бірге бүгінгі тандағы қоғам да-

муының нақты жағдайларын есепке алу арқылы объективгі әлеуметтік

зандар қабылдап, оларды жүзеге асыру қажет.

Қоғамның,әлеуметтік құрылымы жоғарыда баяндалған жағдайлармен

ғана шектелмейді. Ол этностарды да қамтвды.

173

СЕГІЗІНШІ ТАҚЫРЫП

ЭТНОС ӘЛЕУМЕТТАНУЫ

Этнос әлеуметтануы аса күрделі әлеуметтік-этникалық қауымдастық-

тар мен ұлттық-этникалық қатынастар саласын қарастырады. Әртүрлі

этникалық қауымдастықтар өшрінің барлық жақгары бір-бірімен тығыз

араласын-құраласын кеткендіктен олардың арасындағы қатынастарды

түсіну көбіне-көп қиыншылықгар туғызады және ондағы қарама-қай-

шылықгарды шешудің жолдарын анықтау қажет болады. Оларда этника-

лық қауымдастықтардың, немесе этностардың табиғи және әлеуметтік-

психологиялық сапалары көрінеді. Осы құбылыстардың мәнін және олар-

ды бейнелейтін ұғымдардың мәнін ашу, сонымен қатар ұлттық-этника-

лық қатынастардың және олардың дамуының тарихи тенденцияларының

мазмұның зерделеу, ұлт мәселесінің мазмұнын және оны қазіргі уақытта

шешудің жолдарын талдау әлеуметтану ғылымының маңызды мәселе-

лерінің бірі.