1 Сурет.

Тербелісі бір бағытта орналасып жүретін толқын поляризацияланған деп аталады.

Поляризацияланған жарық деген ұғым мен қатар жартылай поляризацияланған жарық және поляризацияланбаған, табиғи, жарық деген де ұғым бар.

2 Сурет.

Егер электромагниттік электр өрісі толқынның кернеулігінің амплитудасы эллипс пішініне сәйкес өзгерсе (2б-сурет) ондай жарық жартылай поляризацияланған жарық болады. Ал табиғи жарық деп, немесе поляризацияланбаған жарық деп электромагниттік толқынның электр өрісі кернеулігінің амплитудасы жан-жақты бағытта бірдей болатын жарықты (2в-сурет) айтады.

Кейбір кристалдан өткізгенде табиғи жарық поляризацияланып шығады. Бұл жағдайда кристалл жарық толқындарының поляризаторы деп аталады. Адамның көзі поляризацияланған жарықты табиғи жарықтан айыра алмайды. Сондықтан, поляризация құбылысын біз күнделікті байқай алмаймыз.

Оптикалық активті заттардан өткенде жарықтың поляризация жазықтығы белгілі бір бұрышқа бұрылады. Осы қасиетін пайдаланып қанттың ертіндідегі концентрациясын анықтауға болады.

Егер, вертикаль жазықтықта жүретін электр өрісі кернеулігінің векторы, монохромат поляризацияланған жарық оптикалық активтігі жоғары заттың ертіндісімен толтырылған түтікшеге келіп түссе, онда ертіндіден жарықтың өту қабілетіне байланысты, жарық тербелістердің бағыты, ертіндіден шыққан кезде, бастапқы түсу бағытымен салыстырғанда φ бұрышқа бұрылып шығады.

Тербеліс жазықтығының бұрылу бұрышы φ, ертінді қабатының қалындығына және ертіндінің концентрациясына С пропорционал:

- дециметрмен алынған түтік ұзындығы, С – ертіндінің концентрациясы, - меншікті бұрылу бұрышы (ақ жарық үшін ).

Тербеліс жазықтығының бұрылу бұрышын анықтауға қолданылатын аспап поляриметр деп аталады. Аспабтың шкаласы бойынша қанттың концентрациясын анықтауға болатын аспап сахариметр-поляриметр деп аталады.

Поляриметрдің сызба-нұсқасы

Табиғи жарық шоғының жолына поляризатор (Николь призмасы) қойылады.

Жарық шоғы қант ертіндісі бар түтік арқылы өтіп, белгілі бір бұрышқа бұрылады да анализатор арқылы адам көзіне түседі. Анализатор- кәдімгі поляризатор сияқты, тек қана өзінің бас жазықтығымен сәйкес келетін тербелісті өткізеді.

Поляризатор және анализатордан тұратын жүйе арқылы жарықтың өтуі

1.Егер, поляризатордың (П) және анализатордың (А) бас жазықтықтары бір-бірімен сәйкес келсе, онда жарық анализатор арқылы толығымен өтіп, көру өрісін толық жарықтандырады. 2. (П) және (А) бас жазықтықтары бір-біріне сүйір бұрыш жасай орналасса, онда жарық анализатор арқылы толық өтпейді, көру өрісінің жарықтануы нашарлайды. 3. Егерде бас жазықтықтар өз ара перпендикуляр болса, онда анализатор арқылы өтпейді. Экран жарықтанбайды.

Қазіргі уақытта медициналық сахариметрдің құрамына қосымша жарық фильтрін және поляризатордан кейін аспаптың көру өрісінің орта бөлігіне жұқа кварц пластинкасын енгізеді. Бұл пластинканы енгізгендегі әсері, онда,ы поляризацияланған жарық сәулелерінің тербеліс жазықтығын онша үлкен емес бұрышқа бұрғанмен сәйкес келеді. Каврц пластикасын енгізгеннен кейін поляриметрдің көру өрісінің жарықтылығы үш бөлікке бөлінеді. Анализаторды бұра отырып, қондырғының көру өрісінің бөліктерінің жарқырауын бірдей қылуға болады. Көру өрісінің бөліктерін теңестірген кезде жарқырауы аздау болса, қондырғының жайы дұрыс деп есептеуге болады. Егерде көру өрісінің жарқырауын бірдей етіп қоятын болсақ және поляризатор мен анализатордың арасына қанттың ертіндісі бар түтікті орналастырсақ, онда көру өрісінің орта және екі шеткі бөлікерінің жарқырауы бірдей болмайді. Бөліктерінің жарқырауын бірдей қылу үшін, тек қана анализаторды бұрса болғаны, осы бұрылу бұрышы қант ертіндісіндегі жарықтың тербеліс жазықтығының бұрылу бұрышына (φ) тең болады.

(φ) бұрышын біле отырып, концентрацияны анықтауға болады:

Жұмыстың орындалу тәртібі

1. Айнаның көмегі арқылы сахариметрдегі көру өрісін жарықтандыру және окулярды бұраудың көмегі арқылы айқын көрінуді қамтамасыз ету керек.

2. Прибордың нольдік нүктесін - анықтаңыз. Анализаторды бұрай отырып үш рет көру өрісінің барлық бөліктерінің жарқырауын теңестіру керек. Кестеге үш рет қайталап -ң мәнін анықтаңыз.

3. Түтікті кант ертіндісімен толтырып, аузын жабыңыз. Түтікті поляриметрге орналастырыңыз. Бұл жағдайда көру өрісінің жарықталынуы бір қалыпты болмайды. Көру өрісінің жарықталынуы бірдей болғанға дейін анализаторды айналдыра отырып, поляризация жазықтығының бұрылу бұрышын (φ) анықтаңыз. Берілген ертінді үшін үш рет өлшеу жүргізіп, алынған үш нәтиже мәнін кестеге толтырыңыз.

Поляриметрдің көмегімен өлшенген шамаларды жазатын кесте

нольдік нүкте		орташа мәні	поляриметр жазықтығының бұрылу бұрышы		түтікшенің ұзындығы	ертіндінің концентра-циясы	абсолюттік қателік
№		,	i		(дм)	i	i
1.
2.
3.

4. Ертіндінің концентрациясын формула бойынша есептеу:

немесе

- дециметрмен алынған трубка ұзындығы, С – ертіндінің концентрациясы, - меншікті бұрылу бұрышы (ақ жарық үшін ), - поляризация жазықтығының ауытқу бұрышы, - прибордың нольдік нүктесі.

5. ;

Абсолюттік қателікті есептеңіз:

∆С₁=(Сср-С₁); ∆С₂=(=(Сср-С₂); ∆С₃=(=(Сср-С₃);

6. Поляризация жазықтығының бұрылу бұрышы мен нольдік нүктесінің мәнінің айырымын екі есе өсіріп, қант ертіндісі концентрациясының пайыздық мәнін портативті сахариметрдің көмегімен анықтаңыз.