2. Молекулалы³ спектрлер

Молекулалы³ спектрлер атомды³ спектрлерге ³ара²анда ±лде³айда к½рдел¿леу. Ек¿ атомды молекулалы³ энергетикалы³ деµгейлерд¿ ³арастырайы³. ¡рб¿р электронды³ к½йге, ºз¿н¿µ нег¿зг¿ ж±не б¿рнеше ³оздырыл²ан тербелмел¿ деµгейлерд¿µ V ж½йес¿ с±йкес келед¿. ¡рб¿р тербелмел¿ деµгейге, V ºз¿н¿µ айналыс ос¿не ³атысты жарты деµгейд¿ J с±йкес келед¿. 1 – сурет.

1 – сурет.

Газ т±р¿зд¿ к½йдег¿ заттардан, таза молекулалы³ айналыс спектр¿н, таза тербелмел¿, ж±не де таза молекулалардыµ электронды³ спектрлер¿н алу м½мк¿н емес, себеб¿, молекула ³оз²алысыныµ барлы³ ½ш т½р¿ де ºзгеред¿. Кез – келген агрегатты³ к½йде тербел¿с – айналыс спектр¿н алу²а болады. £оздырыл²ан к½йдег¿ молекула, ºз¿н¿µ ³асиет¿мен ж±не нег¿зг¿ к½й¿мен салыстыр²анда²ы орналасуынан ºте на³ты айырмашылы³та болады. Нег¿зг¿ ³оздырылма²ан деµгей синглетт¿ , ³оздырыл²ан электрондардыµ к½й¿ синглетт¿ болуы м½мк¿н ж±не ½шплетт¿л¿к ж±не та²ы бас³а болса, синглетт¿к деп аталады, ½шплетт¿к к½йде электронды³ спинн¿µ ауысуы ³абаттасып ж½ред¿. Кез – келеген ³оздырыл²ан к½йд¿µ жо²ар²ы тербел¿с деµгей¿ ºте тез жо²алады ж±не бер¿лген к½йд¿µ нульд¿к тербел¿с деµгей¿не ауысады. Б¼ндай мультиплетт¿ электронды³ к½йлерд¿µ арасында²ы с±уле шы²ару болмайтын ауысу интеркомбинациялы³ конверсия деп аталады. Жары³ молекуласыныµ ж¼тылуы – квантты³ процесс араларында ауысу процес ж½рет¿н деµгейлер энергиясыныµ айырымынан б¿ршама ½лкен немесе теµ энергия – квант энергиясы деп аталады . Б¼дан бас³а ауысу таµдап алу ерт¿нд¿с¿н ³ана²аттандыру ³ажет. Б¼ндай ауысулар р¼³сат ет¿лген, ал ³ал²андары р¼³сат ет¿лмеген деп аталады. Молекула кванты ж¼т³аннан кей¿н ³оздырыл²ан болады (активация) ж½ред¿. 2 – сурет.

2 – сурет.

Молекулалардыµ дезактивациясы жо²арыда кºрсет¿лген процестерд¿µ салдарынан ж½ред¿, сол сия³ты, б¿р¿нш¿ синглетт¿ ж±не б¿р¿нш¿ ½шплетт¿ деµгейден нег¿зг¿ге ауыс³анда ж½ред¿ . Б¿р¿нш¿ ауысу флюоресценция ³¼былысы, ек¿нш¿с¿ - фосфоресценция ³¼былысы кез¿нде кºр¿не бастайды. Екеу¿н ³ос³анда²ы жалпы аты – люминисценция деп аталады.

3. ­зд¿кс¿з спектрлер

Барлы³ аса ³ыздырыл²ан ³атты ж±не с¼йы³ денелер ½зд¿кс¿з спектрд¿ беред¿, б¼нда кºр¿ну облысында (к½лг¿н жары³тан т½ст¿ жары³³а дей¿нг¿) жет¿ нег¿зг¿ т½рл¿ - т½ст¿ жары³ты бºл¿п алу²а болады. Спектрде ½зд¿к жо³ ж±не спектрографтыµ экранында т½рл¿ т½ст¿ т¼тас жола³ спектрлер пайда болады.

4. Сызы³ты³ спектр

Сызы³ты³ спектрлерд¿ газ к½й¿ндег¿ атомды³ (б¿ра³ молекулалы³ емес) барлы³ заттар беред¿. Сызы³ты³ спектр – жалпа³ ³оµыр³ай жола³тармен бºл¿нген, жары³тылы²ы т½рл¿ше т½ст¿ сызы³тардыµ жола³тары. ¡детте сызы³ты³ спектрлерд¿ ба³ылау ½ш¿н заттыµ жолында²ы будыµ жар³ылы немесе зерттелет¿н газ толы т½т¿ктег¿ газ разрядыныµ жар³ылы пайдаланылады.

5. Жола³ спектрлер

Жола³ спектр ºз – ара ³оµыр аралы³тармен бºл¿нген жеке жола³тардан т¼рады. Сызы³ты³ спектрлерд¿ атомдар берет¿н болса, жола³ спектрлерд¿ б¿р – б¿р¿мен байланыспа²ан немесе нашар байланыс³ан молекулалар беред¿.

6. Ж¼тылу спектрлер¿

Атомдары ³оз²ан к½йде болатын барлы³ заттар, энергиясы белг¿л¿ т½рде тол³ын ¼зынды³тарына ³арай бºл¿н¿п, тарал²ан жары³ тол³ындарын шы²арады. Сондай заттыµ жары³тыµ ж¼туы да тол³ын ¼зынды²ына т±уелд¿. Спектрл¿к анализ – спектр¿ бойынша заттыµ химиялы³ ³¼рамын аны³тау ±д¿с¿ осы²ан нег¿зделген. Спектрд¿µ ерекшел¿г¿ денелерге т¿келей жанаспай – а³ оныµ химиялы³ ³¼рамын аны³тауына м½мк¿нд¿к беред¿. Спектрл¿к анализд¿µ ж±рдем¿мен к½рдел¿ заттыµ ³¼рамында²ы бер¿лген элементт¿, т¿пт¿ оныµ массасын г – нан аспаса да, аны³тау²а болады. Б¼л сезг¿шт¿г¿ к½шт¿ ±д¿с. Спектр¿не ³арап заттыµ сан мºлшер¿н¿µ анализ¿н ж½рг¿зу ³иын: себеб¿ спектрл¿к сызы³тардыµ жары³тылы²ы тек заттыµ массасына ²ана емес, сондай а³ жары³ шы²арудыµ ³оздыру ±д¿с¿не де байланысты, мысалы онша жо²ары емес температураларда кºптеген спектрл¿к сызы³тар м½лдем пайда болмайды. Дегенмен жары³ шы²аруды ³оздырудыµ стандартты³ шарттарын са³таса, сан мºлшер¿ спектрл¿к анализ жасау²а болатын прибор спектрограф деп аталады.