«Шығанақ» жайлы бірер сөз

Қазақ әдебиетінің аса көрнекті өкілі, классик қаламгер Ғабиден Мұстафиннің әрбір шығармасы өз дәуірінің тарихи беталыс бағдарымен үндес болды. Жазушы қайсыбір туындысында болмасын ел күнделікті басынан кешіп жатқан оқиғаларды көркемдік арқауына тартудың өзіндік өнегесін қалыптастырған. Әйгілі тарышы Шығанақ Берсиевтің өнегелі, қадірлі ғұмыры арқау болған «Шығанақ» романының жазылуы қазақ көркем сөзінің даму тарихындағы елеулі оқиға болды. Шығарма туралы толып жатқан сын-пікірлер Одақ көлемінде де, қазақ басылымдарында да дүркін-дүркін жарияланып жатты. Мұндай сын-пікірлер бүгінгі күні де ауық-ауық айтылып қалады. Кейінгі жылдары «Шығанақ» романына қатысты баспасөзде біраз пікірлер жарияланды. Шығанақ Берсиевтің туғанына 125 жыл толуы қарсаңында қолына Шығанақтың ұлы Махмұдтың естелік жазбалары түскен журналист Идош Асқар атақты тарышының ұрпақтары айтатын өмірбаяны мен «Шығанақ» романына қатысты мынадай тұжырым жасапты: «Махмұдтың жазбаларын оқығанымда бұл менің алтыншы сыныптағы Шығанағымды еске түсіріп, осы тақырыпты әйгілі жазушы қалай игерді екен деген қызығушылықпен «Шығанақ» романын оқығанымда кітаптағы Шығанақ Махмұд баяндаған Шығанақ болмай шықты. Мен бұл жерде әйгілі жазушының шеберлік қабілетіне шек келтірейін деуден аулақпын. Бір емес, әдейі екі рет оқығанда көзім жеткені Ғабаңның көркемсөз шебері ретіндегі қазақ әдебиетіндегі көрнекі орны мен рөліне талас болмаса керек. Ал, енді Шығанақтың жасампаз бейнесі мен жарқын азаматтық үлгілері бұл шығармада оның өзінен бұрынғы игі де ізгі дәстүрлердің табиғи жалғасы ретінде жан-жақты көрсетілмесе оған жазушыны кінәлау да қиын-ау деймін. Жазушы қырқыншы жылдары партия тапсырмаларын орындау міндеттерімен тары өсірушінің ауылында не бәрі бірер ай ғана болған. Ал, Ғабиден Мұстафин жазушылық шеберлігінің қуатымен кейін қазақ әдебиеті де, одақтық әдеби орта да мадақтаған тұтас роман бере алды. Бірақ бұл сайып келгенде Шығанақ туралы шығарма емес. Шығанақ басты кейіпкерлердің бірі ретінде суреттелген коллективтендіру дейтін жаңа шаруашылық қатынастарды партиялық тапсырма тұрғысынан дәріптеуге арналған, сондықтан жалғандығы көп туынды. Оның Михаил Шолоховтың «Көтерілген тыңы» шыққан биікке самғай алмауының себебі де осында. Сондықтан ол роман басқа атаумен баяндалуға тиіс кітап екен деп ойлаймын. Ал, ет пен сүйектен жаралған адам және азамат Шығанақ, қазақ ұлтының ғажайып перзенті Шығанақтың баласы Махмұд қалдырған жазба­лардағы Шығанақ неғұрлым толық түрінде әліге айтылмаған да, жазылмаған ғұмырда екен­дігіне көзім жетті» [1, 8-б.]. Бұл алғысөзді «Шығанақ Берсиев» кітабынан алып беріп отырмыз. Кітаптағы Махмұд Шығанақұлының «Әке туралы әңгіме» толғамы, әрине, тарихта болған нақтылы адамның өмір дерегін баяндайды. Толып жатқан тіршілік иірімдері қамтылып айтылады. Шығанақтың арғы негізі, ата-бабасынан таратылып, тарқатылған естелік-баянда әйгілі тарышының азаматтық болмысы, кісілік келбеті, қалыптасу жолы, жеке бас тағдырындағы қилы жағдаяттар жайлы мол мағлұмат бар. Эссе-естелік тарихи тұлға, атақты тарышы Шығанақ болмысын әр қырынан аша түседі. Негізінде, кейінгі кезеңде жарық көрген Шығанақ тағдырына қатысты деректер баршылық. Ал енді ол деректердің Ғабиден Мұстафиннің «Шығанақ» романын қайта бір саралап, бағалауда қандай мән-маңызы бар деген мәселе қаншалықты өзекті? Әрине, И. Асқардың кеңестік жүйенің көркемдікке тұсау салған кесапат саясатына қатысты ой айтуы жөн. «Кеңес дәуірі тұсындағы қазақ әдебиеті мен әдебиеттануының даму барысы саясатқа еріксіз байлаулы болды. 1917 жылғы қазан төңкерісінен соң биікке қолы жеткен большевиктер өз идеологиясын халықтың бойына дарыту үшін рухани дүниенің күретамыры – әдебиетке сүйенді» [2, 216 б.]. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті кезеңдерін, шығармашылық тұлғалардың әдеби мұрасын кейінгі дәуірде саралап, бағалауымызда әдебиет­тану ғылымы, көркемдік таным ескеріп отыратын мәселе жеткілікті. Тұтас бір дәуірдің қысым көріп, қысылып өрістеген көркемдік дамуы рухани айналымға түсті, сіңді. Ол – біздің өмір дерегіміз. Ғабиден Мұстафиннің, сергек, зерек, сезімтал, сирек дарынды қаламгердің «Шығанақ» романы «Көтерілген тыңның» көркемдік деңгейіне көтеріле алмады деп сын айту қаншалықты орынды? М. Шолохов шығармашылығы сан мәрте талқыға түсіп келе жатқан кейінгі кезеңде «Көтерілген тың» қаламгер абыройын әрдайым көтеріп отырып па еді?! Ғаламтордағы «Уақыт және қаламгер» («Писа­тель и время») айдарымен берілген Арсений Замостьяновтың «Агитационный фарфор Демьяна Бедного» мақаласындағы мына бір ой оралымы пікірімізге айғақ. «Төңкеріс ақыны, саналы үгітші Демьян Бедный (Ефим Придворов – 1883-1945) тұлғасы тарих аясында, саяси-әлеуметтік тұрғыда зерттеуді талап етеді… Бедныйдың насихатшыл поэзиясының поэти­калық фельетон және дәуірдің маңызды құжаты ретіндегі құндылығы даусыз. Сонымен қабат «Әдеби оқу» журналының бас­тауында тұрған кеңес мәдениетінің негізін қалаушылардың бірі екендігін де ұмытпаған абзал» [3, 1- б.]. ХХ ғасырдағы орыс әдебиетінің кеңестік жүйе шындығын суреттеген айтулы тұлғалары М. Шолохов, А. Фадеев, А. Твардовский, т.б. қаламгерлер шығармашылығы қазіргі заман аясында бірнеше қайтара сараланып, кезінде дүниені дүрілдеткен үздік туындыларының көркемдік құндылығы талқыға түсіп отырғаны белгілі. Тарихи даму ауқымында зерделей отырып, ақты – ақ, қараны – қара деудің шынайы негіздерін ашып, таратып айту үрдісі – қазақ әдебиеттану ғылымында да орнығып келе жатқан бағыт. Сол орайда кеңес шындығы аясында ғұмыр кешкен қазақтың қабырғалы қаламгері, соңына салмақты, салиқалы сөз қалдырған Ғаби­ден Мұстафин шығармашылығы кезінде де, кейінде де бағаланудан, сараланудан кенде болған емес. Оқырман, дәуір сұранысына белгілі бір дәрежеде жауап берген, бүтін бір ұрпақтың рухани сұранысына айналған, қаламгердің рухани, көркемдік өрісіндегі бір беласқан туындысы «Шығанақ» романына уақыт талабы ыңғайында жазылып еді деп айдар тақсақ та, Шығанақтың шынайы өмірі тұтас түспеді деп сын айта алмасымыз анық. Тарихта болған тұлғалар туралы көркем туынды тура өмірдің бұлжымайтын көшірмесі емес екендігі, олай болуы белгілі бір шекте шарт емес екендігі кім-кімге де белгілі мәселе. Мәселен, Александр Фадеевтің бір ғана «Тасталқан» («Разгром») романы туралы кезінде де, қазіргі уақытта да айтылып келе жатқан алуан пікір, алыпқашты ой-тоқтамдардың болғаны сияқты, «Шығанақ» та көркемдік талқыдан өтіп, таразыға тартылуын тоқтатпай келе жатыр. Маман әдебиет зерттеуші пікірінің не дегенде де жөні бөлек, реті бар. Орыс әдебиетінің белгілі, белді өкілі А. Фадеев сынды қаламгерлердің әдеби мұрасын зерттеуші ғалымдар, сыншылар айтқан жаңаша байламдарға негіз боларлық қисынды ойлар қазақ әдебиетінің дерегін бағалап, саралауда есте болатын, ескеріп отыратын бір арна екендігі анық. Ғабиден Мұстафиннің өз дәуірін авторлық дүниетаныммен барлаған, көз көрген куәсі есебінде ой талқыға тартып, көркемдік шешім аясын­да ашып көрсетіп кеткен қаламгерлік өне­ге-дағдысында А. Фадеев соқпақтарымен тоқай­ласып жатқан тұстардың байқалып отыратындығы – қазақ қаламгерлерінің суреткерлік қарымының және бір айғағы десек болар. «Шығанақ» кезінде де, кейінде де оқушы көпшілік, әдебиет зерттеушілер тарапынан өз бағасын алды, алып келе жатыр. Қаламгерге көр­кемдік шеберлік жөнінен уақыттың деңгейінде айтылар сөз мейлінше айтылды деуімізге болады. Сол орайда дәл Шығанақ бейнесін тұп-тура өмірдегі Шығанақтың көшірмесі болмады деген сын не дегенде де, неше айтылса да, бүгін қозғалса да артық болады дер едік. «Шеберлік нәтижесі – шығарма, шын мәнін­дегі шынайы әдеби туынды. Мұның өзі Леонид Леоневше айтсақ, мазмұн жағынан жаңалық ашу, пішін жағынан өнер табу (по содержанию – открытие, по форме – изобретение). «Қазақ солдаты» мен «Оянған өлкенің» авторы, «Шығанақ» пен «Қарағандының» авторы бізге дәл осы мағынада қандай үлгі, өнеге берді, тағылым қалдырды? Егіздер секілді екі Ғабеңнің – Мүсірепов пен Мұстафиннің әдебиетші ретіндегі өздеріне тән осы сыры мен сипатын, әдеби шығармаларының айрықша ажары мен шырайын айту, ашу – әдеби сын мен әдебиеттанудың абзал парызы», – деп жазды академик Зейнолла Қабдолов қос Ғабең дүниеден озған жылдары [10, 120 б.]. Әбіш Кекілбайұлы Ғабиден Мұстафин және қазақ әдебиеті дейтін кең мәселені толғамға тарта отырып былай дейді: «Шығанағындағы» сол кездегі таптық тай­та­ластардың қызыл қырғындары мен қызыл қыр­ғиларын дәріптемей, жер тырналап, ырзығын айырып, былайғылардың да күнкөрісіне қар­лығаштың қанатымен су сепкеніндей, өз қол­ға­бысын тигізуден басқаны мұрат етіп көрмеген, қа­зақтың «иә құдайлап» өмір кешкен қарапайым шаруа шалының бейнетқор тіршілігін суреттейді. Адалдығы мен мейірбандығына табынып, ыждаһаттылығына сүйсінеді» [11]. «Шығанақ» – шеберлік қалыптастыру, азаматтық, қаламгерлік ұстаным бағыттарды айқындау жолындағы жазушы Ғабиден Мұстафиннің ортаймайтын табысы, олқысы емес – олжасы. Қазақ прозасының кемелдену өрісінің белгісі қалған бір белесі.

Ыбырай Алтынсарин (шын аты — Ибраһим, 1841—1889) — қазақтың аса көрнекті ағартушы-педагогы, жазушы, этнограф, фольклоршы, қоғам қайраткері

Ыбырай Алтынсарин қазақтың ағартушылық тарихында және ұлттық мектебінің қалыптасуында терең із қалдырды. Ол 1841 жылы қазіргі Қостанай облысының аумағында дүниеге келген. Әкесінен ерте айырылған ол атасының - белгілі би және старшын Балқожа Жаңбыршиннің қолында тәрбиеленді. Ыбырай бала кезінен бастап білімге және өз бетінше оқып білуге бейім екенін байқатты. Көп оқыды, Ресей қоғамының білімді адамдарымен жиі араласып тұрды. Орынборда оқып жүрген кезінде шығыстанушы ғалым В.В Григорьевпен жақын танысып алды. Ол өзінің бай кітапханасымен Ыбырай Алтынсариннің еркін пайдалануына рұқсат етті. Білімге құштар жас бос уақытының бәрін де сол кітапханада өткізді. Білген үстіне біле түссем деген құмарлық пен өз халқыма неғұрлым көбірек пайда келтірсем деген абзал арманға ұмтылыс жас Ыбырайдың өмірлік кредосына айналды. Өзінің мінез-құлқы жағынан қарапайым әрі еңбексүйгіш еді, көп оқыды, өзге халықтардың қол жеткен табыстарын неғұрлым көбірек біле түссем деп армандады. Алған білімін өз халқының пайдысына асыруға талпынды.

Өмірбаяны

Ыбырай 1841 жылы қазан айының 20-сында қазіргі Қостанай облысы, Қостанай ауданында дүниеге келеді. Үш-төрт жасында әкесі Алтынсары қайтыс болып, атасы Балғожаның қолында өсіп, тәрбиеленеді. Атасы Балғожа би өз аймағының атақты кісілерінің бірі болған. Ел ішіндегі көп билікті қолында ұстаған би, Орынбор әкімшілігінің алдында да беделді, белгілі кісі болған. Замана бет алысын өзінше болжаған Балғожа табысқа жетудің ендігі жолы – оқу деп біледі. Сөйтіп, немересі кішкентай Ыбырайды Орынборда ашылады деп күтілген орыс-қазақ мектебіне күні бұрын жаздырып қояды. Бидің ондағы мақсаты, әрине, немересінің бала оқытып, педагог болуы емес, әкімшілік орындарда жұмыс істеп, шенеунік, орысша оқыған "төре" болып шығуы, ата-анасын асырауы. Балғожа бұл ойын Орынборда оқып жүрген жасөспірім Ыбырайға жолдаған өлең-хатында былайша білдірген:

Үміт еткен көзімнің нұры – балам,

Жаныңа жәрдем берсін Хақ тағалам.

Атаң мұнда анаңмен есен-аман,

Сүйіп сәлем жазады бүгін саған.

Атаңды сағындым деп асығарсың,

Надан боп білмей қалсаң, аһ ұрарсың.

Шырағым, мұнда жүрсең не етер едің,

Қолыңа құрық алып кетер едің.

Тентіреп екі ауылдың арасында

Жүргенмен, не мұратқа жетер едің?!

Әлгі мектеп ақыры 1850 жылы ашылады да, оған қабылданған отыз қазақ баласының бірі – тоғыз жасар Ыбырай болады. Ыбырай мектепте сабақты ынта қойып оқиды, 1857 жылы оқуын "өте жақсы" деген бағамен бітіріп шығып, 1859 жылдың тамызына дейін өзінің туған елінде тілмаштық қызмет атқарады. Қалада оқып, қазақ даласына беймәлім жаңалықтардан хабардар болып, ой-өрісі кеңейген зерделі бозбаланың екі жылдай елде болуы — қазақ қоғамының жағдайын тереңірек түсініп, жаңаша сезінуіне, өзіндік ойға келуіне мүмкіндік береді. 1859 жылы Ыбырай Алтынсарин атасының жақсы танысы, сыйлас кісісі — Орынбордағы Шекаралық комиссияның төрағасы, шығыстанушы белгілі ғалым, профессор В.В.Григорьевпен жақын танысады. Ол Ыбырайға қамқорлықпен қарап, оған өзінің бай кітапханасын еркін пайдалануына жағдай жасайды. Ыбырай Григорьевтің кітапханасынан орыс жазушыларының шығармаларын, орыс және дүние жүзі ағартушы-педагогтерінің еңбектерін, ұлы адамдардың өмірі жайындағы кітаптарды алып, бас алмай оқыған. Мерзімдік басылымдарды оқып тұрған. Өз бетімен көп ізденіп, білім қорын молайта келе, Ыбырай өзінің алдына тілмаш болуды емес, туған халқына пайдалырақ басқа бір қызмет істеуді мақсат етіп қояды. Оның ынтасы ағартушылыққа ауады. 1860 жылы Жайықтың шығысындағы қазақтар үшін төрт бастауыш мектеп ашылған кезде, Ыбырай өзі сұранып, Торғай мектебіне мұғалім болуға рұқсат алып, сонда келеді. Бірақ мектеп бірден ашыла қоймайды. Бұл аралықта, Ыбырай ел ішінде мектептің пайдасын түсіндіріп, біраз баланы өз үйінде оқытады. Торғай мектебі 1864 жылы ғана ашылады. "Осы жылы қаңтардың 8-і күні көптен күткен ісім орнына келіп, мектеп ашылды. Оған 14 қазақ баласы кірді. Бәрі де жақсы, есті балалар. Мен балаларды оқытуға қойға шапқан аш қасқырдай қызу кірістім", – деп жазады, ол белгілі шығыстанушы, профессор Н.И.Ильминскийге жолдаған хатында. Ыбырай мектептегі сабақ пен тәрбие жұмысын сол кездегі орыс мектептері үлгісінде құрады. Сабақты қазақ тілінде жүргізе отырып, ол балаларға орыс тілін үйретуге, пән негіздерінен білім беруге тырысады. Тәрбие жұмысын адамгершілігі мол, жаңа ұрпақ тәрбиелеп шығаруға бейімдейді. Ыбырай мәдениет пен білім жолына халқының өте ынталы екенін жақсы ұғады. Бұл оны жігерлендіре түседі. "Қазақтар мені құшағын жая қарсы алды. Мектепке балаларын беруге ынталы адамдар толып жатыр", – деп жазады ол бір хатында. Ыбырай Н.И.Ильминскийге жазған әлгі хатында тағы да былай дейді: "Қазақ даласын үш жылдай аралаған Сіздің қазақ халқы ұғымтал, ақылды, дарынды, бірақ оқымаған халық дейтініңізге мен сенемін. Қазақ халқы қарапайым, өнері жоқ халық, бірақ біз қарапайымдылықтың өзінен де көп жақсылық табамыз". Туған халқы туралы мұндай ой Ыбырайдың демократтық көзқарасына негіз болды және оны сеніммен жұмыс істеуге шабыттандырды. Сонымен бірге Ыбырай ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздікті де көре білді. Әкімдердің зорлықшыл сорақы қылықтарын сынға алды. Олардан қарапайым халықты корғады. "Қызмет бабында мен қазақтармен жиі-жиі ұстасып қаламын, — деп жазды ол 1864 жылы Ильминскийге, олардың ішінде менің өз туысқандарым да бар. Олардың сырын жақсы білемін, көбін тіпті жек көремін, қазақ арасындағы қызмет адамдарын да көңілім тіпті сүймейді. Олар кедей қазақтарды — қарсылық көрсете алмай, қаскырдың аузында жем болатын қорғансыз момындарды — адамшылықтың шегінен шыға, арсыздықпен тонайды, талайды. Соларды көргенде... өте қатты күйінемін... Осы елдің күшті жемқорларының бірі өздерінің істеп жүрген істерін менің жақтырмайтынымды біліп қалды... Сондықтан ол мені бұл арадан қуып жіберудің амалын істеп жүр". Ыбырайдың ағартушылық, демократтық көзқарастары осылайша қалыптасып, дамыды. Қоғамдық әділетсіздік пен адам бойындағы ұнамсыз мінездерге қарсы күресу үшін, ол ел ішінде білім, өнер тарату ісін кеңейте беру керек деп ұғады. Сол ниетпен бар күш-жігерін мектеп ісіне, бала оқыту жүйесін жақсартуға жұмсайды. 1876 жылы Ыбырай Петербург, Қазан қалаларына барады. Орыстың ағартушылық жүйесін, орыс ағартушы дарының еңбектерін зерттейді. Қазақ тілінде оқу құралдарын жасауды ойлайды. 1879 жылы Ыбырай Торғай облысы мектептерінің инспекторы қызметіне тағайындалады. Бұл оның ағартушылық қызметінің кең өріс алуына жол ашады. Ол еуропалық үлгідегі мектептер ашу ісімен шұғылданады. 1879-1883 жылдар аралығында Торғай облысының төрт уезінде (Торғай, Ырғыз, Троицк, Ақтөбе) жаңа мектептер ашады. 1883 жылы Торғай қаласында қолөнер мектебі ашылды. Ол қазақ даласындағы техникалық білім беретін тұңғыш оқу орны болды. Ыбырай қазақ қыздарын оқыту ісіне ерекше көңіл бөледі. Бұған ескішіл әдет-салттарға қарсы күрестің бір жолы есебінде қарайды. 1887 жылы Ырғызда қыздар мектебін ұйымдастыруы – оның ағартушылық аса зор еңбегі. Қазақ даласында мектептер санының артуына байланысты Ыбырай мұғалімдер даярлайтын мектеп ашуды қолға алды. 1881 жылы Омбы қаласында тұңғыш мұғалімдер мектебі ашылды. Ыбырай мектептер ашу ісімен ғана шектеліп қалмады. Ол сол мектептердегі тәлім-тәрбие, оқу жұмысына айрықша мән берді. Оқу-тәрбие ісін жаңа бағытта ұйымдастырды. Бұл ретте ол мұғалімнің атқаратын рөлін жоғары бағалады. "Халық мектептері үшін ең керектісі – мұғалім, – деп жазды ол. Тамаша жақсы педагогика құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, әбден мұқият түрде жүргізілетін инспектор бақылауы да мұғалімге тең келе алмайды". Ыбырай туған халқын ерекше сүйді, оның болашағына зор сеніммен қарады. Сондықтан халық ағарту ісін айрықша шабытпен жүргізді. 1883 жылы Торғай облысының әскери губернаторына жолдаған баяндамасында ол: "Қазақтарға – осы дарынды, ақыл-есі мол халыққа – кешікпей рухани және қоғамдық даму жолына түсетін дұрыс бағыт беру — қалай дегенмен де аса қажет болып отыр", – деп жазды. Осы жолда Ыбырай көп қиыншылықтар да кездестірді. Ел ішіндегі ескішілдік, парақорлық пен өсек-аяң оның жанын күйзелтті. "Заман осылай болған соң, амалын тауып, мүмкіндігі бар жерде қазақ халқының елдігін бұзып, болашағын бүлдіріп жатқан жауыздыққа қарсы күресе беру керек" деп санады. Мәдениетті де талантты педагог-жазушы әрі мінезге бай, адамгершілік, жолдастық қасиеті мол Ыбырай орыс зиялыларының арасында мейлінше беделді, сыйлы болған. Оқулық жасау жолында оқулыққа Ыбырай мектепте қазақ балаларына білім мен тәрбие берудің басты құралы деп қарайды. Ол балаларға ана тілін таза және ұқыптылықпен үйретеді, шағын көркем шығармалар арқылы оларды жақсы мінез-құлыққа баулуды көздейді. Ыбырай балаларды мазмұны олардың білімін көтеретін, тақырыбы оларды қызықтыратын кітаптарды... қазақтың өз тілінде... басып шығару керек деп білді. Өзі 1876 жылдан бастап "Қазақ хрестоматиясын" жазуға кірісіп, оны 1879 жылы Орынборда бастырып шығарды. "Бұл кітапты кұрастырғанда мен, – деп жазды. Ыбырай хрестоматиясының алғы сөзінде, – біріншіден, осы біздің ана тілімізде тұңғыш шыққалы отырған жалғыз кітаптың орыс-қазақ мектептерінде тәрбиеленіп жүрген қазақ балаларына оқу кітабы бола алу жағын көздедім". "Қазақ хрестоматиясы" балаларға арналған өлеңдер мен шағын әңгіме-новеллалардан құрастырылды. Олардың бірқатарын өзі жазды, біразын сол кездегі орыс оқулықтарынан еркін аударып алды. Хрестоматияға қазақтың халық әдебиетінің үлгілерін де іріктеп кіргізді.

Ағартушылық еңбегі

Ыбырай "Қазақ хрестоматиясына" кірген өлеңдерінде де халық-ағарту идеясын көтерді. Оның "Кел, балалар, оқылық!", "Өнер-білім бар жұрттар" өлеңдері осындай мақсатта туған. "Кел, балалар, оқылық!" өлеңі жастарды оқуға, білім алуға шақырады:

Оқысаңдар, балалар,

Шамнан шырақ жағылар.

Тілегенің алдыңнан

Іздемей-ақ табылар.

Кел, балалар, оқылық!

Оқығанды көңілге

Ықыласпен тоқылық!

Өлеңнің әр шумағында оқудың әр жақты пайдасын айта отырып, ақын соңғы жолдарды ылғи қайталап отырады.

Мал, дәулеттің байлығы –

Бір жұтасаң, жоқ болар.

Оқымыстың байлығы–

Күннен күнге көп болар,

Еш жұтамақ жоқ болар.

Сөйтіп, ақын, бір жағынан, жастарды оқуға, білім алуға үндесе, екінші жағынан, оқу, өнер, ғылым-білімге, оның жалпы халық үшін керектігіне еш мән бермейтін ескі көзқарасқа соққы береді. Өмірдегі сарқылмайтын мол байлық – білім екендігін айта келіп, білімге адамның қолы жету үшін, ерінбей оқу, қажымай еңбек ету керектігін түсіндіреді. Ыбырай "Өнер-білім бар жұрттар" атты өлеңінде оқу, білім алудың мақсатын кеңінен сөз етеді. Өлеңнің негізгі идеясы – қазақ қауымына озық мәдениетті елдерді үлгі етіп көрсету.

Өнер-білім бар жұрттар

Тастан сарай салғызды.

Айшылық алыс жерлерден

Көзіңді ашып, жұмғанша,

Жылдам хабар алғызды.

...Отынсыз тамақ пісірді,

Сусыздан сусын ішірді.

Теңізде жүзді балықтай,

Дүниені кезді жалықпай.

Ыбырай жастардың оқыған адам болғандағы мақсаты өз халқының бір керегіне жарау, оны "тастан сарай салдырып, айшылық алыс жерлерден көзіңді ашып-жұмғанша, жылдам хабар алғызатын" елдердің қатарына жеткізу деп білді. Келешекке сенімі мол Ыбырай өмір көркі, болашақтың иесі – жастар деп ұқты.

Біз надан боп өсірдік,

Иектегі сақалды.

"Өнер – жігіт көркі" деп,

Ескермедік мақалды.

Біз болмасақ, сіз барсыз,

Үміт еткен достарым,

Сіздерге бердім батамды! – деп, жеткіншек ұрпаққа сенім артады.

Бұл өлеңдердегі: жақсы мен жаманды, білімділік пен надандықты салыстыра суреттеу әдісі де жас балаларға оларды айқынырақ таныту мақсатын көздейді. Сондықтан Ыбырай өз дәуірі оқырмандарының ұғымына жеңіл етіп, салыстырулар жасайды. Бұл өлеңдердің көп тіркестері бүгінде мақал-мәтелге айналып кетті. Ыбырайдың "Өзен", "Жаз" деген өлеңдері табиғат көріністерін суреттеуге арналған. Мұндай тұтас лирикалық, пейзаждық өлеңдер Ыбырайға дейінгі қазақ поэзиясында кездеспейді. Оқырмандардың көңілін табиғаттың сұлу көріністеріне аудару арқылы ел сүю, жер сүю, Отан сүюге тәрбиелейтін патриоттық өлеңдер орыстың демократтық, гуманистік әдебиетінің үлгісі болатын. Ыбырай өлеңдері – туған ел табиғатын жырлап, сол арқылы өзінің жас шәкірттерінің бойында табиғатты, Отанды сүю сезімдерін тәрбиелеуге жасаған елеулі қадамы. Екі өлеңінде де Ыбырай табиғат көрінісін жалаң алмай, адамдардың тіршілігімен байланыстыра көрсетеді. Сол арқылы табиғат пен адамның байланысын, табиғаттың адам ісіне, еңбекке, ой-сезіміне тигізер жанды әсерін бейнелейді.

Таулардан өзен ағып сарқыраған,

Айнадай сәуле беріп жарқыраған.

Жел соқса, ыстық соқса, бір қалыпта,

Аралап тау мен тасты арқыраған.

Көңілің суын ішсең, ашылады,

Денеңде бар дертіңді қашырады.

Өксіген оттай жанып жануарлар ,

Өзеннен рақат тауып, басылады.

Ақын тау өзенін нақты әрі әсерлі суреттеген. Бүкіл тіршіліктің "өзеннен рақат тауып" жатқанын нақты сипаттау оқырман көңіліне жағымды сезім ұялатады. "Жаз" өлеңінде көктемгі табиғаттың келісті суреттері бар. "Ұшпақтың күн сәулесі жерге түсіп", "Аспаннан рақымменен күн төнгенде", "Ұйқыдан көзін ашқан жас балаша, жайқалып шыға келер жердің гүлі", "Кеш болса, күн қонады таудан асып, шапаққа қызыл алтын нұрын шашып", т.б. суреттер мен бейнелі сөздер Ыбырайдың табиғат көріністерін сезінуінің тереңдігін, суреткерлігін көрсетеді. Ақын бар тіршілікті көктем күнінің мейірімді шағымен байланыста бейнелейді. Қырдағы жаз көріністеріне сүйсіну, мал бакқан елдің қыстан қысылып шығып, жазда тынысының кеңуі, қуаныш-шаттығы көңілді әсерге бөлейді.

Бір малы шаруаның екеу болып,

Қыстаудан ауыл көшер алуан-алуан.

Күлісіп, құшақтасар, әзіл етер,

Әйелдер көш жөнелтіп кейін қалған.

Жүгіріп киік, құлан тау мен қырда,

Қуанып ықыласпен келген жылға...

Алыстан мұнарланған сағымдары

Шақырып, тұрар күліп: "Кел, – деп, – мұнда..." Бұл өлеңдер арқылы Ыбырай қазақтың жазба әдебиетінде табиғат лирикасын бастады. Оны кейін Абай әлемдік поэзияның биік деңгейіне жеткізді: Еңбекті сүю және қадірлеу – Ыбырай әңгімелерінің негізгі тақырыбы. Оны жазушы шағын әңгімелерде үгіт, өсиет түрінде берсе, кей шығармаларында халықтың қоғамдық санасын тәрбиелейтін реалистік суреттер арқылы бейнелейді. "Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш" әңгімесінде Ыбырай ең кішкентай жәндіктердің өзі де тіршілік үшін тыным таппай еңбек етіп жүргендігін көрсете келіп, оларды балаларға үлгі етеді. "Қарлығаш, өрмекші ғұрлы жоқпысың, сен де еңбек ет, босқа жатпа", – дейді. "Атымтай жомарт" әңгімесінде жазушы халық арасындағы Атымтай жомарт туралы аңыздарға жаңаша мазмұн беріп, өзінше қорытады. Атымтайды ол еңбек адамының үлгісі етіп көрсетеді. Еш нәрсеге мұқтаждығы жоқ болса да, Атымтай ылғи жұмыс істейді. "Күн сайын өз бейнетіммен, тапқан пұлға нан сатып алып жесем, бойыма сол нәр болып тарайды. Еңбекпен табылған дәмнің тәттілігі өзгеше болады", – дейді ол. "Әке мен бала" әңгімесінде мынадай бір жай сөз болады. "Бір адам он жасар баласын ертіп, егістен жаяу келе жатса, жолда қалған бір ескі тағаны көріп, баласына айтты: "Анау тағаны, балам, ала жүр", – деп. Бала әкесіне: "Сынып қалған ескі тағаны не қылайын", – деді. Әкесі үндемеді. Тағаны өзі алды да, жүре берді. Қаланың шетінде темірші ұсталар бар екен, соған жеткен соң әкесі кайырылып, тағаны соларға үш тиынға сатты. Одан біраз өткен соң, шие сатып отырғандардан 3 тиынға бірталай шие сатып алды. Сонымен, шиені орамалына түйіп, шетінен өзі бір-бірлеп алып жеп, баласына қарамай аяңдап жүре берді. Біраз жер өткен соң, әкесінің қолынан бір шие жерге түседі. Артынан келе жатқан бала да тым-ақ қызығып келеді екен. Жерге түскен шиені жалма-жан жерден алып, аузына салды. Біраздан соң және бір шие, одан біраз өткен соң және бір шие, сонымен, бала әрбір шие тастаған жерге бір еңкейіп, шие теріп жеді. Ең соңында әкесі тоқтап, баласына шиені орамалымен беріп тұрып: "Көрдің бе, бағана тағаны жамансынып, жерден бір иіліп көтеріп алуға еріндің. Енді сол тағаға алған шиенің жерге түскенін аламын деп, бір еңкеюдің орнына он еңкейдің. Бұдан былай есіңде болсын: аз жұмысты қиынсынсаң, көп жұмысқа тап боларсың; азға қанағат етпесең, көптен құр қаларсың", — деді. Кейде сәл нәрсені қомсынып, оған көңіл бөлмеушілік, аз жұмысты қиынсынып, бойкүйездікке салынушылық өмірде аз кездеспейді. Бұл – жақсы әдет емес. Сондықтан балалардың бойкүйез, жалқау болмауына, еңбекқор болуына Ыбырай ерекше мән берген. "Бай баласы мен жарлы баласы" атты әңгімесінде Ыбырай еңбекке деген коғамдық, таптық көзкарасты бейнелейді. Көшкен елдің жұртында қалған екі баланың бір тәулік ішінде басынан кешкендерін суреттеу аркылы сол балалардың өмір тануы, тіршілікке икемділігі жайлы мәселеге әлеуметтік мән береді. Жазушының шығармаға жасы құрбы екі баланы алып, оларды бай мен кедейдің өкілі етіп суреттеуінің сыры да оның идеясынан айқын көрінеді. Жарлы баласы Үсен – тұрмыстың ауыртпалығын көре жүріп, ысылған еңбек адамы. Ауылдары көшіп кетіп, жұртта қалған екі баланың далада тамақ тауып жеуіне, ауылдың калай қарай көшкенін аңғаруына, түнде далада түнегенде ит-құстан сақтануына Үсеннің тапқырлығы мен еңбекқұмарлығы себеп болады. Ал бай баласы Асан – өмір үшін күресудің жолын білмейтін, шыдамсыз, еңбекке икемі жоқ жан. Кісі еңбегімен күн көріп, бейқам болып өскен бай баласының басына күн туғандағы дәрменсіздігін суреттеу арқылы жазушы келешек Үсендер жағында екенін аңғартады. Сөйтіп, жастарға өмірден еш нәрсе үйренбей, жалқау болып өскен бай баласындай болмай, қиыншылыққа төзімді, өнерге бейім, еңбек сүйгіш жарлы баласы Үсендей болып өсуді уағыздады. "Жаздың бір әдемі күнінде бір кісі өзінің баласымен бақшаға барып, екеуі де егілген ағашты көріп жүрді. "Мына ағаш неліктен тіп-тік, ана біреуі неліктен кисық біткен"? – деп сұрады баласы. "Ата-анаңның тілін алсаң, ана ағаштай сен түзу кісі болып өсерсің. Бағусыз кетсең, сен де мына қисық ағаштай болып, бағусыз өсерсің. Мынау ағаш – бағусыз өз қалпымен ескен", – деді атасы. "Олай болса, бағу-қағуда көп мағына бар екен ғой", – деді баласы. "Бағу-қағуда көп мағына барында шек жоқ, шырағым, бұдан сен өзің де ғибрат алсаң болады, сен жас ағашсың, саған да күтім керек. Мен сенің қате жеріңді түзеп, пайдалы іске үйретсем, менің айтқанымды ұғып, орнына келтірсең, жақсы, түзу кісі болып өсерсің", – деді. Ыбырай "Бақша ағаштары" атты әңгімесінде осылай деп жазды. Яғни тәрбиенің үлкен рөл атқаратынын көрсеткен. Соның бірі – талап. Талап етіп талпынбаса, адам баласы алға баспаған болар еді. "Талапты ерге нұр жауар" деген халық мақалы да өмір тәжірибесінен туған. Жастық шақ – жігер-қайраттың мол кезі, бойдағы жақсы қасиеттерді жарыққа шығарып қалатын кез, ол үшін талап керек. Талаптан да, өмірден керегіңді ал. "Талаптың пайдасы" деген әңгімесінде Ыбырай сол идеяны көтереді. I Петр патша шіркеуге барып ғибадат етіп тұрғанда, арт жақта бір баланың сурет салып тұрғанын көріп, қасына келіп, не салып жатқанын сұрағанда бала: "Сіздің суретіңізді салып жатырмын!" – дейді. Петр суретті көрсе, мәз еш нәрсесі жоқ екен. Бірақ ақылды Петр патша ол баланың суретке талабы бар екенің аңғарып, сурет салатын оқуға бергізеді. Кейін сол бала үлкен суретші болады. азушының бұл арадағы көздегені - жас баланың талабын, сол талаптың арқасында неге қолы жеткенін көрсету, кім талап етсе, сол мақсатына жететіндігін дәлелдеу. Мейірімділік баланың отбасына деген махаббатынан басталады. Әркім алдымен өз ата-анасын, туғандарын жақсы көреді, сыйлайды. Ыбырай ата-ана мен бала арасындағы осындай жылы қарым-қатынасқа ерекше мән береді. "Мейірімді бала" әңгімесінде 13 жасар қыздың әкесінің орнына, өз қолын кесуді сұрағанын жазады. Қыз: "Тақсыр, жұмыс істеп, бала-шағаларын асырайтын атамның қолын қалдырып, мына менің қолымды кесіңіз", – дейді. Жазушы "Аурудан аяған күштірек” деген әңгімесінде аяғы сынған Сейіт деген бала, ауруы қанша батса да, анасын қиналтпау үшін қабақ шытпағандығы айтылады. "Ауырмақ түгіл, жаным көзіме көрініп тұр, бірақ менің жанымның қиналғанын көріп, әжем де қиналып, жыламасын деп жатырмын", – дейді ол. Алғашқы әңгімедегі қыз да, соңғы әңгімедегі Сейіт те шын мәніндегі мейірімді қылықтарымен ерекшеленеді, мұның негізінде жалпы адамды сүйетін жақсы сезімдер жатыр.

Шығармалары

• Қазақ хрестоматиясы, Орынбор, 1906; Мәктубат, Қазан, 1896, 1899;

• Таңд. шығ. 3 томдық, А., 1943, 1953;

• Собрание сочинений в 3-х т. Т.1–3, А.-А., 1975, 1978;

• Әңгімелер, А., 1980.

• Өлеңдер

• Азған елдің хандары

• Балғожа бидің баласына жазған хаты

• Жаз

• Кел, балалар, оқылық

• Қарлығаш

• Қарға мен түлкі

• Әй, достарым

• Әй, жігіттер

• Өзен

• Өнер - білім бар жұрттар

• Өсиет өлеңдер

• Әңгімелер

• Ізбасты

• Айуанның естесі көп бірақ адамдай толық ақылы жоқ

• Алтын -айдыр

• Алтын шеттеуік

• Асыл шөп

• Ақымақ дос

• Білгеннің пайдасы

• Бір уыс мақта

• Бай баласы мен жарлы баласы

• Байұлы

• Баланың айласы

• Бақша ағаштары

• Данышпан қазы

• Дүние қалай етсең табылады

• Жаман жолдас

• Жамандыққа жақсылық

• Жан-жануарлардың дауласқаны

• Жиренше шешен

• Жомарт

• Жәнібек батыр

• Зеректік

• Киіз үй мен ағаш үй

• Лұқпан әкім

• Малды пайдаға жарату

• Мейірімді бала

• Мұжық пен жасауыл

• Мұңсыз адам

  • Надандық

• Оқудағы балалардың үйішіне жазған хаты

• Петр патшаның тергелгені

• Полкан деген ит

• Салақтық

• Сараңдық пен жинақтылық

• Сауысқан мен қарға

• Сақып

• Силинші деген ханым

• Сәтемір хан

• Таза бұлақ

• Талаптың пайдасы

• Тышқанның өсиеті

• Түлкі мен ешкі

• Тәкәпәршілік

• Шеше мен бала

• Қанағат

• Қарға мен құрт

• Қыпшақ Сейітұлы

• Үнді

• Үш ұры

• Әділдік

• Әдеп

• Әке мен бала

• Әлім кісі

• Өрмекші, құмырсқа,қарлығаш

• Өтіріктің залалы*