29. Кәсіпорын қаржысының түсінігі және функциялары

Кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржысы – біртұтас қаржы жүйесінің құрамдас бөлігі. Елдегі  ақша қатынастарының маңызды саласын, атап айтқанда,  материалдық өндірістің  ақша қатынастарын  қамтитындықтан, олар  қаржының негізгі, бастапқы бөлігі болып табылады. Өйткені нақ сонда жиынтық  қоғамдық   өнім, ұлттық табыс және ұлттық байлық жасалады. Бұлар – халықтың қажеттері, өндірістік емес салалардың материалдық  шығындары, ұлғаймалы  ұдайы өндіріс процесі қамтамасыз етілетін бірден  бір көздер.

Мемлекеттегі  сияқты, кәсіпорындар  мен  ұйымдардың  қаржысы  тауар – ақша қатынастары  мен  құн заңының  нәтижесінде  құралады. Тауар — ақша  қатынастарын  қоғамдық еңбек бөлінісі,  меншіктің  алуан формалары  айқындайды.  Жеке   тауар  өндірушілердің  еңбек бөлінісінің  дәрежесі  әр түрлі, дербес  кәсіпорындарды, олардың құрылымдық  бөлімшелерін  айқындайды. Жекеленген  тауар өндірушілер  өздерінің  еңбектерінің нәтижелерінің өнімдерін, қызметтерін айырбастайды  немесе  тауардың  құнын көрсететін  ақшаға сатады. Бұл қатынастар    жиынтығы  тауар – ақша  қатынастары  болып табылады.

Кәсіпорындардың  қаржысы  ақша түрінде  ұлғаймалы  ұдайы өндірістің негізгі  процестерін  көрсетіп,  экономикалық  заңдардың  талаптарына  сәйкес іске асырылуына септігін тигізеді. Оларды мемлекет халық шаруашылығын дамыту үшін қажетті ақшалай   табыстар мен қорларды бөліп, пайдалануға  қолданады.  Кәсіпорындар, ұйымдардың  дұрыс жолға  қойылған  қаржысынсыз   экономикалық   дамуы  мүмкін  емес. Кәсіпорындардың  қаржысы  халық шаруашылығын  басқару  жүйесінің, экономиканы  өзгертудің  аса  маңызды құралы.  Өндірістік  қатынастардың  бір бөлігі ретінде  олар  басқа өндірістік  қатынастармен  бірге  халық  шаруашылығын  басқаруға  төменгі  буындардың  шаруашылық  қызметінің  тиімділігіне  тікелей әсер етеді.

Кәсіпорындар  мен  ұйымдардың қаржысы  мыналар:  кәсіпорындар, ұйымдар,  бірлестіктер, концерндер, ассоциациялардың салалық министрліктер мен басқа  шаруашылық   органдардың, өнеркәсіп,  ауылшаруашылығы, құрылыс, көлік, сауда, дайындау, геологиялық  барлау,  жобалау тұргын үй – коммуналдық  қызметін  жүзеге асырушы  шаруашылық  аралық,  салааралық, кооперативтік  ұйымдардың ( оның ішінде  ұжымдық шаруашылықтардың  халыққа қызмет  көрсетудің,  байланыстың, қоғамдық  тамақтандырудың) қаржыларын қамтиды.

Меншік  формаларының  дамуы  кооператив,  акционерлік қоғам,  фирма,  бірлескен  жаңа  тұрпаттағы  кәсіпорындары  туғызады.  Мемлекеттік  кәсіпорындардың  еңбек  ұжымдарына  берілуі  меншік түрін  өзгертті.

Түбегейлі   экономикалық  реформа барысында  пайда  болған  мемлекеттік  меншіктің  сан  алуан  формалары —  республикалық,  коммуналдық  мемлекеттік  кәсіпорындардың сан алуан формалары  шығуына  жеткізеді. Коммерциялық  шаруашылық  есептердің   дамуы,  аймақтардың біршама  дербестік  алуы  бұл  процесті  тереңдете тұседі.

Халық  шаруашылығындағы  әрбір  саладағы  қаржының  техникалық  экономикалық  ерекшеліктерінен  туындайтын  айырмашылықтары  бар. Сонымен  бір  мезгілде  халық  шаруашылығындағы   салалардағы  кәсіпорындардың қаржысын  ұйымдастырудың негізгі принциптері  бірдей. өйткені,  бірыңғай  экономикалық  заңдар,  ортақ  принциптерге  негізделген. Мұның  өзі  олардың  барлығын  бір  бастапқы   буынға  біріктіруге  мүмкіндік  береді.