Пайдалануға ұсынылатын әдебиеттер: [ 1,2,3,5,6,8,9,11,12,14, 15,17,24,25,26]

8. Тақырыбы Интеллектуалды дамудың психологиялық-педагогикалық диагностикасы

Лекция тезистері

Интеллект – бұл білім мен іскерлік жиынтығы емес, оларды жетістік пен игеруге көмектеседі. Индивидтің жеткен ақыл-ой дамуы деңгейі оның интеллектуалды қабілеттеріне тәуелдігі.

«Ақыл – ой даму деңгейі», «интеллект», «оқыту» түсініктерін қатар қойып қарастыру дұрыс емес. Бұл психологиялық феномендердің диагностикасы әртүрлі болуы мүмкін.

А.Бине, Ч.Спирмен, Л.Термен интеллект - деп интеллектуальды тестер арқылы өлшенетін нәрселерді атады. Интеллект IQ мен теңестіріп, ХХ ғ. бірінші жартысындағы психологтар оны туа біткен және тұқым қуалайтын қасиет, дамудың шартарына тәуелсіз деді. Стандартты IQ индивидуалды көрсеткіштің статистикалық нормамен сәйкестігін көрсетеді. Психологтардың бір бөлігі «интеллект» деп жалпы қабілеттерді түсініп, IQ интелекттің көрсеткіші деп қарастырудан бас тартты. Олардың ойынша интеллекттіні бағалау үшін адамның мінез-құлқын ұзақ уақыт әр түрлі жағдайларда бақылау керек және әр түрлі іс әрекетте табысқа қалай жеткендігіне талдау жасай отырып бағалау керек. Психологтар индивидтің ақыл-ой дамуының тепе-тең бағасын алу үшін тесттік балл жеткіліксіз екенін көрсетеді.

«Интеллектуалды тест»- деген ұғымды алғаш рет американ психологы Дж.Кеттел еңгізді. Кейінірек жаңа қадамды француз дәрігері, психолог Альфред Бине (1857-1911) жасады. Стэнфорд-Бине шкаласы деп аталады. 1939 жылы американ психологы Д.Векслердің құрастырған интеллектті өлшеу шкаласының бірінші формасы жарыққа шықты.

Неміс елінде кең қолданылған белгілі топтық тестінің бірі-Рудольф Амтхауэрдің интеллект құрылымының тесті.

Пайдалануға ұсынылатын әдебиеттер: [ 1,2,3,5,6,8,9,10,12,14, 15,17,24,25,26]

9. Тақырыбы: Тұлғалық қасиеттердің психодиагностикасы

Лекция тезистері

ХІХ ғасырдың аяғында неміс өкілдері Г. Гаудиг, Э.Линде, Э.Вебер тәрбиелеудің ең маңызды бір міндеті-өзіңдік тұрғыдағы жоғары дамыған іс-әрекет негізінде тұлғаны қалыптастыру.

Тұлға мәселесін З.Фрейд, Э.Торндайк, К.Левин және де орыс психологі А.Ф.Лазурский т.б. еңбектерінен көруге болады.

Тұлғаның бағыттылығы - тұлғаның іс-әрекетін бағдарлайтын және нақты бар жағдаяттан біршама тәуелсіз, орнықты түрткі-ниеттер жиынтығы. Тұлғаның бағыттылығы оның мүдделерімен, бейімдерімен, сенімдермен, мұраттарымен сипатталады және бұлар арқылы адамның дүниетанымы білінеді.

Қазіргі кезде әр түрлі типтегі тұлғалық сауалнамалар жасалған. Тұлғалық сауалнамалардың көптүрлілігі келесі түрде жіктеледі:

1. типологиялық сауалнамалар;

2.мотивтер сауалнамасы.

3. қызығушылық (мүдделер) сауалнамасы;

4. құндылықтар сауалнамасы;

5. бағыт-бағдарлану сауалнамасы.

Типологиялық бағыттың негізінде типологиялық сауалнамалар құрастырылады. Онда жеке тұлға типінің тек ғана сауалнамалық ерекшеліктерін анықтап бермейді, сонымен қатар, диагностикалық тәсіл ретінде де жүреді және сыналғандардың жеке тұлғалық қасиеттерінің сәйкестік, ұқсастық дәрежесін көрсетеді яғни оны салыстыра отырып диагноз қойады. Осындай сауалнамаларды құруда авторлар теориялық деңгейге сүйенбей, эмпирикалық түрде әрекет етті. Мәселен Миннесотский многоаспектный личностный опросник-ММРІ. (Миннесоттық көпфазалы тұлғалық сауалдама)-тұлғаның даралық ерекшеліктері мен психикалық күйін пиходиагностикалық зерттеу әдіс, тұлғалық сауалдама санатына жатады. ХХ ғасырдың 40-жылдарында америкалық ғалымдар С.Хатеуейем мен Дж. Маккинли тұлғаның патохарактерологиялық даму синдромдарын клиникалық зерттеу әдіс ретінде талдап жасады. ММРI мазмұнына жақын тұлғаның акцентуацияланған типтерін айқындайтын Х.Шмишектің сауалнамасы жатады. Оның негізіне К.Леонгардтың «тұлға акцентуацияларының» концепциясы жатады. Бұл концепцияның негізі бойынша тұлғаның кескіндері екі топқа бөлінеді: негізгі және қосымша.

А.Е.Личконың (1970 ж.) ПДО-тұлғалық типологиялық сауалнамаларын да еңгізуге болады. (Патохарактерологический диагностический опросник) ПДО әдістемесін 14-18 жастағы жеткіншектердің акцентуациялары мен психопатияларының типін диагностикалау үшін қолданылады.

Американ психолгі Дж.Голланд жеке адам типологиясы бойынша мінез-құлқына байланысты адамдарды алты психологиялық типке бөлді. Мәселен, реалистік, интеллектуалдық, әлеуметтік, конвенциялық, тапқыр, әртістік.

Мотивация сауалнамалары. Адамның мінез-құлқындағы екі қызмет етуші өзара байланысты жақтарын көрсетуге болады: реттеуші және қозғаушы.

Қызығушылық сауалнамасы. Психологияда қызығушылық-деп адамның іс-әрекет мақсатын түсінудегі бағыттылығын қамтамасыз ететін, сонымен бірге бағдарлауға мүмкіндік бере отырып, индивидтің жаңа фактормен танысуын және шыңдықты тереңірек, толығырақ бейнелеп, тануына әкелетін танымдық қажеттіліктің формасын көрсетеді. Қызығушылықты өлшеу тұлғаны зерттеудің нақты міндеттерінен басталады.

Тұлғаны диагностикалауда проективті (жобалау) әдісі. Бұл әдістемелер қиял мен фантазияның өнімдерін талдауына негізделіп, тұлғаның ішкі әлемін, оның субъективті әсерленулерінің, ойларының, бағыт-бағдарын ашуға арналған.

Психолог Р.Кетелл тұлға кесіндерін жүйелеу үшін тұлғалық сұрақнамаларды құрастыру үшін факторлық анализді қолданды. Р. Кеттелдің бұл бағытына тән ерекшелік-ол факторлық анализді берілгендердің көлемін қысқарту тәсілі ретінде емес, жеке тұлғаның базистік, себепті кескіндерін айқындау әдісі ретінде қолданылады. Мінез-құлық ерекшеліктері туралы жеткілікті мәліметтер алу үшін Р.Кетелл Г.Олпорт пен Х.Одберг 1936 жылы жасаған сөздіктегі бүкіл жеке тұлғалық кескіндердің атауын талдап шықты. Р.Б.Кеттелдің 16 Жеке тұлғалық факторлардың сауалнамасының мәні - әдістеме өмірлік ситуацияларға қатысты болды. ХХ ғ. 90-жж А.Г.Шмелев қосалақы авторлармен бірге, 16 PF сауалнамасын жасады.

Батыс әлеуметтік психологиясында социометриялық деп аталатын бағыт кеңінен таралған. Оның негізін қалаушы Джекоб Морено болды. Топтық динамика (қозғалыс) және лидерлік (жетекшілік). Топтық динамика түсінігі және оған сәйкес зерттеу бағыттарын К.Левин іске асырды. Сонымен қатар, К.Левин өріс (поля) теориясын жасап шығарды.

Өзара тұлғалық қатынас- басқа адамдармен өзара қарым-қатынас жасаған кезінде туындай отырып, практикалық өзараәрекеттесуінде және рухани іс-әрекеті мен қоғамдық қатынас ретінде анықталады. Өзараәрекеттестік құрылымда қарым - қатынастың үш құрамы бар, олар: мінез-құлықты, аффективті және когнетивті ( Я.А.Каменский бойынша) праксивті, аффективті, гностикалық (А.А.Бодалева бойынша), регулятивті, аффективті және ақпараттық (Б.Ф.Ломов бойынша).