13.Прокариоттардың метоболизмі және оның ерекшелігіне тоқталыңыз.

Биосферада элементтердің айналымында прокариоттардың басты рөл атқаруының себебі микроорганизмдердің санының көптігіне, олардың табиғатта кеңінен таралуына, кез келген заттарды ыдыратуға қабілеті бар микроб клеткаларының әмбебап ферментативті аппаратының болуына байланысты. Көбінесе, субстраттағы белгілі бір затты физиологиялық функциялары жағынан ұқсас микроорганизмдер тобы өңдейді. Мұндай микроорганизмдер тобын физиологиялық топ деп атайды. Биологиялық айналымға барлық химиялық элементтер атомы қатысады, әсіресе негізгі органогендер айналымдары, яғни көміртегі және азот, сонымен қатар тірі организмдер үшін маңызды фосфор, күкірт сияқты минералды элементтердің айналымы ерекше қызығушылық тудырады.

Топырақ, өсімдік, жануарлар мен микроорганизмдер ара- сындағы заттардың айналымы биологиялық заттар айналымын құрайды, олар Жердегі тіршілікті қамтамасыз етеді. Өлі денелер микроорганизмдер көмегімен минерализацияланып (ыдырап), Ә.Т.Қанаев, С.Т.Түлеуханов, З.Қ.Қанаева 372 пайда болатын элементтер қайтадан заттар айналымына оралады. Биосфераның кез келген компонентінен органикалық және минералды заттардың қоры жасақталады. Олардың сақталу ұзақтығы қозғалыс жылдамдығы мен мөлшеріне байланысты. Соған орай резервті фонд – баяу қозғалатын заттардың үлкен массасы (қарашірік, торф, тау жыныстары, т.б.) және қозғалмалы фонд-көлемі бойынша аз алмасу үрдістеріне оңай түсетін масса (Одум, 1986). Қорлардың қалыптасуы мен олардың қолданылуы, ең алдымен микроорганизмдердің геохимиялық әрекеттеріне байланысты. Микроорганизмдер көмегімен жүретін биогеохимиялық үрдістерді былай жіктейді:

1. Органикалық заттардың бейорганикалық қосылыстарға дейін минерализациялануы;

2. Бейорганикалық элементтердің клетка протоплазмасы- ның органикалық заттарына айналуы;

3.Элементтерді энергия көзі ретінде қолдана отырып, тотығуы;

4. Энергетикалық метаболизммен байланысты болатын тотықсыздану;

5. Газ күйдегі элементтердің (фотосинтез, N2 фикациясы, H2S тотығуы) газ емес элементтерге айналуы мен сіңірілуі;

6. Геологиялық шөгінділердің қалыптасуы. Рудалардың түзілуі (күкіртті, сульфидті, темір, марганецті), әк пен торф, т.б.

7. Ерімейтін заттарды ерітетін не оларды еріген күйде ұстап тұратын комплексті немесе органикалық хелатотүзуші қосылыстардың бөлінуі;

8. Микроб клеткаларына бейорганикалық заттардың Fe, Mn (шөгінділер) енуі;

9. Күкірт, көміртегі және басқа да элементтердің сульфат тотықтырушы, тионды және метантүзуші бактериялармен фракциялануы.

14.Өсімдіктердің зиянкестері және аурулармен күресу үшін микроорганизмдерді қолданудың маңыздылығын түсіндіріңіз.

Өндірістік жағдайда микробтық патогендерден кең таралғандары бактериальды препараттар болып саналады. Олардың ерекше қасиеті: зиянкес-жәндіктерге қарсы жоғары вируленттілігі, қоршаған ортаға соның ішінде флора мен фаунаға қауіпсіздігі, зиянкестерге қарсы әсерінің қарқындылығы болып табылады. Қазіргі кезде жәндіктерге қарсы 160-тан астам препараттар шығарылады.Барлық энтомопатогенді бактериялар ішінен кең ауқымда зерттелінгені грам оң бактериялар Бациллус турингиенсис болып саналады.Ол ішке енгеннен кейін жәндікті жою мен қатар, бірқатар токсикалық өнімдер шығарады.

Бациллус турингиенсис бактериялары 130 түрлі жәндіктерге антагонистті болады. Ең жоғарғы тиімділігі жапырақ кеміргіш зиянкестерге қарсы осы топтағы препаратты қолдану кезінде байқалады. Әртүрлі вариациядағы Бациллус турингиенсис негізіндегі ең кең таралған препараттар:энтобактерин,инсектин,алестин,экзотоксин,токсобактерин,дендробациллин,битоксибациллин.

Препарат бау-бақшаны зиянкестермен күресуде пайдаланылады. 60 түрлі зиянкестерге қарсы тиімді. Зиянкестің белсенді өсуі кезінде өсімдікке сулы эмульсияны себу арқылы қолданады.Зиянкестердің негізгі массасы 2-10 күнде жойылады. 1 га шығындайды: көкөністік дақылдарға-1-3кг;бақтарға-3-5кг. Бактериялық препараттардың ерекшелігі,олардың ішекке әсері мен және олардың тиімділігі жәндіктердің 13С жоғары температурада белсенді қоректенуінде жүзеге асады.Осыған сай, өсімдік жапырағының екі жағын препаратпен өңдеу қажет.Ескеретін жағдай,жұлдызқұрттардың бактериялық препараттарға сезімталдығы уақыт өте келе бәсеңдейді,жасы кіші жұлдызқұрттарға қолданған жөн,ал тиімдісі-пайда болып келе жатқан зиянкестерге қарсы қолдану.

жемісті дақылдар зиянкестеріне ,I-III жастағы жұлдызқұрттарға қарсы 3-5кг/га, басқа жапырақ кеміргіштерге 2-3кг/га 1-2 өңдеуден 7-8 күн.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді. Титрі 1 г препаратта 60млрд спора бар дымқылдандырғыш дендробациллин препараты титрі препаратта 30млрд тірі жасушалар бар құрғақ ұнтақпен бірлесіп 2 рет қолданып зиянкестерге қарсы әсер етеді. Лепидоцид- бактериялардың споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Титрі 100млрд спора/г болатын концентрленген құрғаұ формалы препарат.Сақтау мерзімі30-40С құрғақ, атмосфералық жауын-шашын жоқ жерде 1,5 жыл.

Препарат күресуде қолданылады: орамжапырақ зиянкестеріне қарсы:орамжапырақ пен шалқан жұлдызқұрттарына қарсы орта шығынмен 0,5-1кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күн аралығында;

-қабыршаққанатты жемісті дақылдар зиянкестеріне қарсы(I-III жастағы жұлдызқұрттар); қан көбелектеріне орта есеппен 0,5-1кг/га;американдық ақ көбелекке-1кг/га 1-2 өңдеуден 7-8 күн.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге,араларға,энтомофагтарға қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Энтобактерин- бактериялардың споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Екі түрде шығарылады:титрі 30млрд.спора/г құрғақ ұнтақ және титрі 20млрд.спора/г паста.Құрғақ препаратты сақтау мерзімі-30С-та 1 жыл, пастаны-30-20С атмосфералықжауын-шашыннан қорғаулы жерде 1,5 жыл.

Препараттың екі түрі қолдануға негізделген:

-орамжапырақ зиянкестеріне қарсы:орамжапырақ пен шалқан жұлдызқұрттарына(I-III жастағы қарсы орта шығынмен 1-3кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күн аралығында барлық зиянкес ұрпақтары үшін;

-жеміс дақылдарындағы жұлдызқұрттармен күресте(I-III жастан кіші), қабыршаққанатты жәндіктерге,американдық ақ көбелекке қарсы орта шығынмен 3-5кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күн өңдеубарлық ұрпақтарына қарсы;

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге,араларға,энтомофагтарға қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.