Ana tili 3 kl_
.pdf
Feyil sózler mánisine qaray bolımlı hám bolımsız bolıp bólinedi. Mısalı: oqıdı, jazdı, oynadı, júrdi — bolımlı feyiller; oqımadı, jazbadı, oynamadı, júrmedi — bolımsız feyiller.
246-shınıǵıw. Oqıń. Bolımlı hám bolımsız feyillerdi aytıń. Ne ushın bolımlı feyil yaki bolımsız feyil ekenligin dálilleń.
Bizler dushpan bolıwı tiyis dep shamalaǵan jerdiń ústinen birneshe mártebe ushıp óttik. Biraq, dushpandı taba almadıq. Bir máhálde tómende tap joldıń ústinen ot jıltıldadı. Állekim pulemyot penen attı. Oǵan juwap retinde otlar jarqılday basladı. Dushpan kútpegen jerden ózin-ózi bildirip qoydı. Dushpanlar qıyratıldı.
Nájim Dáwqaraev
247-shınıǵıw. Jumbaqtı oqıp shıǵıń. Bolımlı hám bolımsız feyillerdiń mánilerin túsindiriń.
Tınıq kúni bolmaydı,
Samal esse tuwlaydı.
Jaǵaǵa qarap asıǵar,
Kelip páti basılar.
93
248-shınıǵıw. Tómendegi gáplerden dáslep bolımlı feyilli gáplerdi, sońınan bolımsız feyilli gáplerdi kóshirip jazıń.
1. Samal bolmasa shóptiń bası qıymıldamaydı. 2.
Aspandı bult bastı. 3. Sońınan jawın jawdı. 4. Kanaldaǵı suw ele qatpaǵan.
Bolımlı |
feyiller |
is-hárekettiń bolǵanın, |
orın- |
||||
lanǵanın bildiredi. |
Mısalı: ayttı, |
otırdı, |
kórdi, |
||||
isledi. |
|
|
|
|
|
|
|
Bolımsız feyiller |
is-hárekettiń |
bolmaǵanın, |
|||||
orınlanbaǵanın bildiredi. Mısalı: aytpadı, |
otır- |
||||||
madı, kórmedi, |
islemedi. |
|
|
|
|
||
Bolımlı |
feyillerge -ma, |
-me, |
-ba, -be, -pa, |
||||
-pe qosımtaların qosıw arqalı bolımsız feyil |
|||||||
jasaladı. Mısalı: bar-barma, |
sóyle-sóyleme, |
ayt- |
|||||
aytpa, otır-otırma, isle-isleme. |
|
|
|
||||
249-shınıǵıw. Feyillerdi |
bolımsız |
feyilge |
aylandırıp |
kóshirip |
|||
jazıń. Bolımsız feyildiń bolımlı feyilden ayırmashılıǵın aytıp beriń.
1. Ol waqtın kewilli ótkerdi. 2. Abat kinoǵa
bardı. 3. Bizler toǵayda qoyan kórdik. 4. Islambek xat jazdı. 5. Gúbelek gúlge qondı.
250-shınıǵıw. Oqıp shıǵıń. Bolımlı hám bolımsız feyillerdi tabıń. Bolımsız feyillerdiń qalay jasalǵanlıǵın aytıp beriń.
94
Qoradan sál shetleydi,
Japtan arman ótpeydi,
Meni taslap ketpeydi,
Qaytıp keler buzawım.
Xalmurat Saparov
251-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge soraw qoyıń.
1. Baǵda miyweler pisti. 2. Pisken miyweler terildi. 3. Jamiyla terilgen miywelerdi juwdı. 4. Qawınlar tolıq pispegenshe, páleklerdiń arasınan heshkim júrmedi.
252-shınıǵıw. Oqıń. Naqıl-maqallardıń mánisin túsindirip beriń. Feyillerge sorawların qoyıń.
1. Juwırǵan almaydı, buyırǵan aladı. 2. At, tonıńnan ayırılsań da, adamgershilikten ayırılma.
3. Jaqsılıq jerde qalmas. 4. Búgingi isti erteńge qaldırma. 5. Islemegen, tislemeydi.
253-shınıǵıw. Tómendegi bolımlı feyillerdi bolımsız feyil-
lerge aylandırıp, gáp ishinde |
keltirip jazıń. |
Oqıdı- |
Sekirdi- |
Isledi- |
Úyrendi- |
254-shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi bolımsız feyillerdi bolımlı feyillerge aylandırıp kóshirip jazıń. Ekewin salıstırıń.
95
Axmet 3-klasta oqımaydı. Ol azanda erte turmaydı. Búgin barlıq sabaǵınan tayarlanbaǵan. Sonlıqtan sabaqlarınan bes almaydı. Úyde ata-anasına járdem
bermeydi. |
Bos waqıtlarında úkelerine de qaramaydı. |
§ 28. |
GÁP |
255-shınıǵıw. Oqıń. Hárbir gáptiń jazılıwına itibar beriń.
Ustaz — atańday ullı. Ol bar bilgenin bizlerge úyretkenshe asıǵadı. Men birinshi ustazımdı júdá jaqsı kóremen. Ol júdá kishipeyil insan. Bizler ustazımızdı húrmetleymiz. Onı óz anamızday kóremiz.
Óz ustazıńızdı táriyiplep jazıń.
256-shınıǵıw. Kóshirip jazıń hám hárbir gápte neshe sóz bar ekenligin túsindiriń.
Jaz. Kún ıssı. Átirapta |
hár qıylı gúller |
ashılıp |
||||
tur. |
Baǵlarda |
miyweler |
pisip |
atır. Bizler erikti |
||
jep tawıstıq. Erigimiz júdá mazalı. |
|
|||||
257-shınıǵıw. |
Kóshirip |
jazıń. |
Hárbir |
ǵaptiń ne |
ushın |
|
bas |
hárip penen |
jazılıp |
turǵanın túsindiriń. |
|
||
Awılımız Qazaqdáryanıń eki boyına jaylasqan. Dáryanıń suwı mol. Jaǵasındaǵı terekler kók-kóń- bek bolıp tur. Miywe aǵashları tolıq miywelegen.
96
Awıl adamları júdá miynet súygish. Olar sharshawdı bilmeydi. Sonlıqtan da densawlıǵı kúshli.
Gáp tamamlanǵan oydı bildiredi. Hárbir gáp bas háripten baslanıp jazıladı. Mısalı: Jaz keldi. Miyweler pise basladı. Nókis — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń paytaxtı.
Bunda 1-gáp eki |
sózden, 2-gáp úsh sózden, |
|
al 3-gáp tórt |
sózden quralǵan. |
|
258-shınıǵıw. Súwretke |
qarap birneshe gáp qurań. Hárbir |
|
gáp neshe sózden |
dúzilgen? |
|
259-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Gáplerdiń keynine qoyılǵan irkilis belgilerine itibar beriń.
1. Balalar — biziń keleshegimiz. 2. Olar kewilli hám baxıtlı jasaydı. 3. Sen quslarǵa uya soqtıń
97
ba? 4. Islambek oqıwǵa ketti me? 5. Oho! Qalamızdıń gózzallıǵına qarań!
Oqıǵanda hárbir gáptiń keynine kishigirim irkilis jasaladı.
Jazǵanda |
mazmunına |
qaray |
gáptiń |
keynine |
|||||||
ya |
noqat |
(.), |
ya |
soraw |
(?), |
ya |
úndew (!) |
||||
belgileriniń |
birewi |
qoyıladı. |
|
|
|
|
|
|
|||
260-shınıǵıw. Kóshirip jazıp, hárbir gáptiń |
mánisin |
tú- |
|||||||||
sindirip |
beriń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1. Bizler awılda turamız. 2. |
Awılda jasaw |
ne |
de- |
||||||||
gen ráhát! 3. |
Tańǵı |
hawa |
adamǵa |
kúsh-ǵayrat, |
|||||||
yosh baǵıshlaydı. 4. |
Úy |
átiraplarına |
palız eginleri |
||||||||
egilgen. 5. Olardı kim tárbiyaladı? |
|
|
|
|
|||||||
261-shınıǵıw. Irkilis |
belgileriniń |
tiyislisin |
(., ?, !) qoyıp |
||||||||
gáplerdi |
kóshirip |
jazıń. Mazmunına itibar |
beriń. |
|
|
||||||
1. O, ádiwli mektebim 2. Siziń bergen násiyat- |
|||||||||||
larıńızdı heshqashan umıtpaymız 3. Bir |
hárip |
úy- |
|||||||||
retken |
ustazǵa |
qırq |
jıl |
sálem |
ber |
4. |
Sen úlkeyseń |
||||
kim bolmaqshısań.
262-shınıǵıw. Oqıń. Hárbir gáp neshe sózden dúzilgen? Hárbir gáp qanday háripten baslanıp jazılǵanlıǵın aytıp beriń.
98
Jánnet — analar ayaǵı astında. Sonlıqtan siz biziń quwanıshımız, baxtımızsız, anajan! Siz bar jerde ómir bar. Jollarıńız gúllerge bólensin! Ilayım, baxtımızǵa saw bolıń! Bayramıńız qutlı múbárek bolsın!
«Meniń |
anam» |
temasında kishi |
tekst |
dúzip, |
kóshi- |
||||
rip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
263-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. |
Hárbir |
gáp |
neshe |
sózden |
||||
dúzilgenin bilip alıń. |
|
|
|
|
|
|
|
||
Jazdıń jaǵımlı hawası. Dáryada |
ılay |
suw |
aǵıp |
||||||
tur. Balalar |
jazǵı |
demalısın kewilli ótkeredi. |
Olar |
||||||
lagerlerge baradı. |
|
|
|
|
|
|
|
||
Bıyıl |
Sahibjamal |
«Alpamıs» lagerinde dem |
aladı. |
||||||
Jazǵı demalıs |
qanday jaqsı! |
|
|
|
|
||||
§ 29. |
GÁPLERDIŃ |
MAZMUNÍNA QARAY |
|||||||
|
|
|
|
TÚRLERI |
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
264-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. Hárbir |
gápte |
neshe |
sóz bar |
|||||
ekenligin |
qawsırma ishine jazıń. Mazmunına |
itibar |
beriń. |
||||||
1. Samolyot Tashkentke ushtı (). 2. Parkte sayalı terekler ósip tur (). 3. Adamlar tereklerdiń sayasında dem aladı (). 4. Yapırmay-a, muzqaymaqtıń mazasın ayt! (). 5. Qanday erteklerdi bilesiz ().
99
265-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Berilgen gáplerdiń sońına qanday irkilis belgileri qoyılǵanlıǵın aytıp beriń.
1. Aysánem úshinshi klasta oqıydı. 2. Ol sabaqtan sebepsiz qalmaydı. 3. Aysánem oqıw quralların taza uslaydı ma? 4. Ol úyge berilgen tapsırmaların óz betinshe orınlaydı. 5. Sen neshinshi klasta oqıysań? 6. Saw bol, balam, ónip-ós!
266-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Gápler neshe sózden qural-
ǵanın aytıp beriń.
1.Men qaladaǵı dayımnıń úyine qıdırıp bardım.
2.Dayımnıń balaları jazǵı demalısqa shıqtı. 3. Bizler jazǵı demalıs parkine bardıq.
Gápler ańlatqan mánilerine qaray xabar, soraw, buyrıq, úndew gáp bolıp tórtke bólinedi.
§ 30. |
XABAR |
GÁP |
267-shınıǵıw. |
Tekstti oqıń. Hárbir |
gápten soń qanday |
irkilis belgileri |
qoyılǵanın aytıp beriń. |
|
Ózbekstan Jaslar awqamı tárepinen «Jas kitapqumar — 2018» tańlawı ótkerildi. Tańlawda jerlesimiz Nursulıw Qoqanova jeńimpaz boldı. Oǵan «Spark» avtomobili sawǵa etildi. Demek, bilimi kúshli mıńdı jıǵadı.
100
|
268-shınıǵıw. Hárbir gápti |
tawıp, |
olardıń |
aqırına noqat |
||||||
qoyıp, |
kóshirip jazıń. Taza |
gápti |
bas |
háripten |
baslawdı |
|||||
umıtpań. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
Bizler |
qalada |
jasaymız |
qalada kóp |
qabatlı |
jaylar |
||||
kóp kún |
sayın |
sulıw imaratlar |
boy |
tiklep |
atır |
olar- |
||||
dı |
kórip |
kóziń quwanadı túnde qalamızdıń sulıwlıǵı |
||||||||
ózgeshe |
boladı |
sulıw etip |
bezelgen |
shıraqlar kóziń |
||||||
di |
qamastıradı |
kósheler |
jap-jarıq tap-taza men óz |
|||||||
qalam |
menen |
maqtanaman. |
|
|
|
|
|
|||
|
269-shınıǵıw. Ornı almastırılıp berilgen sózlerdi mánilik |
|||||||||
jaqtan |
óz |
ornına |
qoyıp, xabar gáp |
qurań. |
|
|
|
|||
1. ata-analar, mektepte, bolıp ótti, jıynalısı. 2. muǵallim, ashıp berdi, jıynalıstı. 3. oqıwshılardıń, muǵallim, jóninde, tártibi, sóyledi. 4. bildirdi, óz pikirlerin, ata-analar da.
Xabar mánisin |
ańlatatuǵın gáp xabar gáp |
|
dep |
ataladı. Xabar |
gáptiń sońında dawıs tolqı- |
nı |
páseńleydi hám |
kishigirim irkilis islenedi. |
Xabar gáptiń keynine noqat (.) qoyıladı. Mısalı: Qońıraw qaǵıldı. Muǵallim sabaqqa kirdi.
270-shınıǵıw. Tómendegi sózlerdi qatnastırıp xabar mánili gápler qurań.
Muzey, Xojeli, Shılpıq, sayaxat.
101
Ata-analarıńız benen aymaǵıńızdaǵı tariyxıy orınlar haqqında tekst jazıń.
§ 31. |
SORAW |
GÁP |
271-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. Ne |
ushın soraw belgisi |
qoyılǵanın túsindirip beriń. |
Sorawlarǵa |
juwap jazıń. |
1. Sen qaysı mektepte oqıysań?
2.Klass basshıńız kim?
3.Qaysı pánge qızıǵasań?
4.Mektep kitapxanasına jazıldıń ba?
Soraw mánisin ańlatatuǵın gáp soraw gáp dep ataladı. Soraw gáptiń keynine soraw belgisi (?) qoyıladı. Mısalı: Qaysı mektepte oqıysań? Neshinshi klasta oqıp atırsań?
272-shınıǵıw. Qosıqtı oqıń. Hárbir gáptiń mánisine qaray olardıń túrlerin, irkilis belgilerdiń qoyılıw sebeplerin aytıp beriń.
— Túlkijan, awhalıń qalay?
— Bazarda boldım bir talay.
—Nege bunsha sharshadıń?
—Úyreklerdi sanadım.
—Qansha eken ol?
—Segiz.
—Shıǵar eti mol?
102