Ana tili 3 kl_

Zuhra házir mektep (-ta, -te),

Tórtinshige ótpek (-ta, -te).

Muǵallim (-i, -ı) Sara da,

Qońsı biziń arada.

Tilewbergen Jumamuratov

Tómendegi sózlerge berilgen qosımtalardıń tiyislisin jalǵań. Sózlerdiń mánilerine itibar beriń.

Kitap, gúl, awıl, úy, dos, oqıw,

Qosımtalar: -lar-ı-mız-dıń, -ler-i-ne, -ım-dı, i-miz- de, -lar-ı-ńız-dan, -ı-na.

Til ósiriw

103-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge qanday qosımtalar jalǵanǵan?

Juldızlardıń eń jaqtısın, Terip-terip alaǵoyǵan.

Adamlardıń eń jaqsısı,

Sol jaqtıǵa baraǵoyǵan.

Ibrayım Yusupov

104-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli qosımtalardı qoyıp, kóshirip jazıń. Qosımtalardıń xızmetin túsindiriń.

Shaxsánem men... eń jaqın dostım. Biz... bir klas... oqıymız. Úyler... de jaqın. Onıń ana...

shıpa.... Awıl... emlew...da isleydi.

43

Tákirarlaw

105-shınıǵıw. Berilgen sózlerge qosımtalardı izbe-iz jalǵap kóshirip jazıń.

1. Sportshılarımız elimizdiń dúnyaǵa tanılıwına úles qospaqta. 2. Mektep oqıwshıları bos waqıtlarında túrli sport sekciyalarına qatnaydı. 3. Paytaxtımızda

ótkerilgen sport jarısında jeńim­pazlar sıylıqlanadı.

1.Túbir dep neni aytamız, qosımta dep neni aytamız? Olardıń ayırmashılıǵın mısallar menen dálilleń.

2.Sóz jasawshı qosımta dep neni aytamız, sóz túrlewshi qosımta dep neni aytamız?

44

107-shınıǵıw. Sózlerdi oqıń. Sózlerdiń mánilik jaqtan uqsas bóleklerin tabıń.

Qoy-qoyshı, bil-bilgish, kewil-kewilli, kór-kórgish, sóz-sózlik, bas-baslıq, ayt-aytqısh, xızmet-xızmetker.

108-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń tiykarǵı túbirin bir, al dórendi túbirin eki sızıń. Dórendi túbirdiń qalay jasalatuǵının aytıp beriń.

Házil, házilkesh, túyin, túyinshik, batır, batırlıq, egis, egislik, eskek, eskekshi, kóylek, kóyleksheń.

109-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına sóz jasawshı qosımtalardıń tiyislisin qoyıp, kóshirip jazıń.

1.Mektebimizde kitap... bar.

2.Quwırshaǵım, quwır..., Apajanım demeyseń, Dasturxannan bawır..., Alıp bersem jemeyseń.

Ómirbay Xojanov

Túbir sózge sóz jasawshı qosımta jalǵanıw arqalı dóregen jańa mánili sózdi dórendi túbir (dórendi sóz) deymiz. Mısalı: xızmetker, balıqshı, aqıllı, basshı, suwshı, baslıq, hiyleker.

45

111-shınıǵıw. Berilgen sózlerdiń ishinen tek dórendi sózlerdi tawıp, kóshirip jazıń. Qálegen úsh sózge gáp qurań.

Jońıshqalıq, shopanlar, padashı, dáryaǵa, isker, juwırǵısh, mektepten, balada, kóller, kemeshi.

Pisikshilik, shópshek, zawıqlı, úpelekli, tulparday,

46

114-shınıǵıw. Tómendegi sózlerge tusındaǵı qosımtalardıń tiyislisin qoyıp, kóshirip jazıń. Olardıń mánilerin aytıp beriń.

115-shınıǵıw. Tómendegi sózlerdi túbir hám qosımtalarǵa ayırıp oqıń. Túbir sózlerdiń arasındaǵı jaqınlıqqa itibar beriń.

Bas, baslıq, basshılıq, basqar, basqarma, basla, baslama, bastır, bastırma, bastırıw.

Úlgi: basqar — bas-qar.

116-shınıǵıw. Sózlerdi kóshirip jazıń. Berilgen sózlerge tiyisli sorawların qoyıń. Túbirlerin salıstırıń.

Bil-biliw, bilim, bilimli, bilimpaz, bilimsiz, gúlgúlle, gúlzar, gúlzarlıq, gúlshi, gúlli.

Túbiri bir sózlerdi túbirles sózler deymiz. Túbir sózge hár túrli qosımtalardıń jalǵanıwı

arqalı túbirles sózler jasaladı. Mısalı: sızǵısh, sı­ zıw, sızdı, sızılma, sızıq, sızıqsha degen sózler sız

47

sózi menen túbirles. Oǵan hár túrli qosımtalar jalǵanǵan.

Óneri tamǵan qolında, Sheberligi bilingen, Miynet etip jasınan,

Kóp alǵısqa bólengen.

Ziywatdin Zamatdinov

119-shınıgıw. Tekstti oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń túbirin aytıp beriń.

48

Giya bolıp kógerip,

Giya bolıp tolaman,

Topıraǵı teberik,

Qaraqalpaqtan bolaman.

Xalila Dáwletnazarov

120-shınıǵıw. Túbirles sózlerdi kóshirip jazıń. Olardıń qosımtalarınıń astın sızıń.

Abıroy, abıroylı, abıroysız, abıroydan, abıroylıǵa, abıroysızdan, baxıt, baxıtlı, baxıtlılıq, baxıttan.

121-shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge itibar beriń. Tekstti dawam etiń.

Bıyıl Ámiwdáryada suw mol boldı. Kanallar suw-

ǵa toldı. Suwshılar eginlerdi suwǵardı. Suw — jerdiń qanı. Sonlıqtan suwsız tirishilik bolmaydı.

122-shınıǵıw. Tómendegi sózlerge qosımtalar qosıp jańa sózler jasań. Bul sózlerdiń mánilerin túsindiriń.

123-shınıǵıw. Túbirles sózlerdiń qálegen úshewin qatnastırıp gáp qurań.

1. Oqıw, oqıwshı, oqıwshılıq. 2. Oqıt, oqıtıwshı, oqıtıwshılıq. 3. Bilim, bilimli, bilimpaz.

125-shınıǵıw. Berilgen sózlerge sóz jasawshı qosımtalardı qosıp kóshirip jazıń. Tiyisli sorawların qoyıń.

126-shınıǵıw. Berilgen sózge sóz jasawshı qosımtalardı

Til ósiriw

127-shınıǵıw. Tekstti kórkemlep oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge qanday qosımtalar jalǵanǵan?

Meniń úyde otırǵım kelmedi. Sırtqa shıǵıp qora- nıń awzına jaqın kelip, kiyiklerge qızıǵıp qaradım.

Kiyikler oǵırı setemshil eken. Qulaǵın tutıp erbeńletip, tum-tusqa qarap eleńlep turadı. Shaması, qashıp ketiwge ıńǵaylasıp turǵanın sezip turman.

Xalmurat Saparov

50

de duwtarshı qızlar «Qara jorǵa» namasın shertti. Belgili qosıqshı Maqset Ótemuratov ta qosıq ayttı. Ata-analar úylerine kewilli qayttı.

132-shınıǵıw. Kóshirip jazıp, dórendi sózdiń astın sızıń.

Sabaq tamam boldı. Úylerimizge qayttıq. Oqıtıwshımız joldan abaylap ótiwdi eskertti. Oqıwshılar «Jol háreketi qádelerin» jaqsı biledi. Bizler — baxıtlı balalarmız.

133-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli sóz jasawshı qosımtaların qoyıp sóz dizbeklerin kóshirip jazıń.

Awıl... mektep, mektep as... sı, oray... emlew..., shıpa... qız, qızıq... kitap, payda... oyın.

Kerekli qosımtalar: -lıq, -xana, -ker, -li.

1. Joqarıda berilgen sóz dizbeklerin gáp ishinde keltirip jazıń. Dórendi sózlerdiń astın sızıń.

2. Tómende berilgen sózlerdi úlgi boyınsha kestege túsiriń.

Adamgershilikte, rawajlandırıwdı, ónermentke, kishipeyillikten, basqarıwǵa.

52