Ana tili 3 kl_
.pdf
|
1. Meniń... |
(kim?) |
— |
cexta |
sheber |
tigiwshi. 2. |
|
... |
(kimniń?) |
tikken |
kiyimleri |
sulıw, jaqsı boladı. |
|||
3. |
Úyde ... |
(kimge?) |
hámmemiz kómeklesemiz. 4. |
||||
... |
(kimdi?) |
hámme |
húrmet |
penen tilge aladı. 5. |
|||
... |
(kimnen) |
órnek alamız. 6. |
Sebebi, |
... (kimde?) |
|||
eń jaqsı |
pazıyletler jámlengen. |
|
|||||
|
Kerekli |
sózler: Apamnıń, apam, apamdı, apama, |
|||||
apamnan, |
apamda. |
|
|
|
|
||
Atlıq sózlerdiń joqarıdaǵı sorawlar boyınsha ózgeriwi seplik dep ataladı. Qaraqalpaq tilinde altı seplik bar.
Sepliklerdiń |
|
|
|
|
Atlıq sózlerdiń |
|||
|
|
|
Sorawları |
|
||||
atları |
|
|
|
sepleniwi |
||||
|
|
|
|
|
||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ataw |
|
kim? ne? |
|
|
ana |
úy |
qala |
|
|
|
|
|
|
|
|
||
Iyelik |
|
kimniń? neniń? |
|
|
ananıń |
úydiń |
qalanıń |
|
Barıs |
|
kimge? |
nege? |
qayaqqa? |
anaǵa |
úyge |
qalaǵa |
|
Tabıs |
|
kimdi? |
neni? |
|
|
ananı |
úydi |
qalanı |
Shıǵıs |
|
kimnen? neden? qaydan? |
anadan |
úyden |
qaladan |
|||
Orın |
|
kimde? |
nede? |
qay |
jerde? |
anada |
úyde |
qalada |
|
|
|
|
|
||||
164-shınıǵıw. Qosıqtı oqıń. Atlıq sózlerge qoyılǵan soraw- |
||||||||
lardıń |
ózgeriw sebebine itibar |
beriń. |
|
|
|
|||
Aytqanı taǵı atamnıń (kimniń?):
Miynet súygish bol deydi.
63
|
|
Miynet etken adamnıń (kimniń?), |
|
|||||||
|
|
Nesiybesi |
(nesi?) |
mol |
deydi. |
|
||||
|
|
|
|
|
|
|
|
Xalmurat |
Saparov |
|
165-shınıǵıw. Atlıq sózlerge qosımtalardıń tiyislisin qoyıp |
||||||||||
kóshirip jazıń. Olardıń xızmetin túsindiriń. |
|
|
||||||||
Búgin |
báhár |
paslı (-nıń, -niń) |
dáslepki kúni. Endi |
|||||||
átirap |
jasıl tús (-qa, |
-ke) |
enedi. |
Diyqan |
babalar |
|||||
(-ımız, -imiz) egis (-qa, |
-ke) tayarlanadı. Oqıwshılar |
|||||||||
da hár |
kúni |
shembilik |
(-qa, |
-ke) |
baradı. |
Mektep |
||||
átirap |
(-ına, -ine) náller otırǵızdıq. |
|
|
|||||||
166-shınıǵıw. Tómendegi sózlerdi baylanıstırıp gáp qurań |
||||||||||
hám qanday qosımtalardı jalǵaǵanıńızdı |
túsindiriń. |
|
||||||||
1. |
Mektep, |
Nawrız |
bayram, |
ótkerildi. |
|
|||||
2. |
Xayrulla, úke, úshinshi, klass, oqıydı. |
|||||||||
3. |
Maxmud, |
gúres, |
birinshi, orın, aldı. |
|
||||||
167-shınıǵıw. Tómendegi sózlerge qawsırmanıń ishinde |
||||||||||
tiyisli |
sorawların |
qoyıp, |
kóshirip |
jazıń. |
|
|
||||
Kanallarda, paxtada, eginnen, shopanlarǵa, jońıshqadan, súwretlerdi, klasqa, buzawlardı, súwret shilerge.
Úlgi: 1. Súwretten (neden?) ...
2. Temirshiniń (kimniń?) ...
168-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli sózlerdi qoyıp gáplerdi kóshirip jazıń.
64
1. ... keldi. 2. Quyashtıń ... tońlardı eritip jiberdi. 3. ... uyalarınan ushıp shıǵıp, ... qasına
keldi. Ol bir tutas gúllegen eken. 4. Pal hárreler ushıp-qonıp ... jıynawǵa kiristi.
Kerekli sózler: Báhár, |
nurları, pal hárreleri, |
pal, erik aǵashınıń. |
|
169-shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip |
penen jazılǵan qosımtalardıń |
qanday xızmet atqarıp turǵanlıǵın túsindirip beriń.
Tashkent
Tashkent — eń eski hám kórkem qala. Bul qala- dan hár qıylı sawda kárwanları ótken. Jergilikli xalıq sawdagerlerdi jaqsı kútip alǵan. Óz ara saw- da-satıq rawajlangán. Qala úlken sawda orayına aylanǵan.
170-shınıǵıw. Naqıllardı oqıp shıǵıp, mánilerin túsindiriń. Atlıq sózlerge jalǵanıp turǵan jalǵawlardı aytıń.
1. Jolǵa shıqsań, joldasıńdı tawıp shıq. 2. As —
adamnıń arqawı. 3. Ananıń kewli balada, balanıń kewli dalada. 4. Jamannan qash, jaqsıǵa jantas.
171-shınıǵıw. Berilgen sózler járdeminde gápler qurap jazıń.
1. qosıqların, shayırdıń, xalqımız, súyip oqıydı,
Berdaq.
5 — Ana tili, 3-klass. |
65 |
|
|
— «Qırq qız», bar, |
dóretpeleriniń |
biri, |
dásta- |
||||||||||||
nı, ólmes, |
qaraqalpaq, |
xalqınıń. |
|
|
|
|
|
|
||||||||
3. |
kórdik, |
Topıraqqalanı, |
barıp, |
bizler. |
|
|||||||||||
4. |
gazetasına, |
jazıldı, «Jetkinshek» Aysánem. |
||||||||||||||
§ 23. |
|
|
MENSHIKLI |
HÁM |
ǴALABALÍQ |
|||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
ATLÍQ |
|
|
|
|
|
||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
172-shınıǵıw. Baǵananıń |
eki |
tárepindegi |
|
atlıq |
sózlerdi sa- |
|||||||||||
lıstırıń. Sózlerdiń jazılıwına |
itibar |
beriń. |
|
|
|
|
|
|
||||||||
Parta, |
stol, |
|
|
Ámiwdárya, |
Dawıtkól |
|
|
|||||||||
|
|
|
|
|||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||
kól, |
kóshe, |
|
dala, |
|
Qarataw, |
Tashkent, |
|
Nókis, |
||||||||
kitap, |
taw, |
|
|
Samarqand, |
«Doslıq» |
kanalı. |
||||||||||
173-shınıǵıw. Ulıwmalıq |
máni |
bildirip |
turǵan |
atlıqlardıń |
||||||||||||
mánisin túsindiriń. Olardı qatnastırıp gáp dúziń. |
|
|||||||||||||||
Jaylaw, |
qozı, |
ılaq, |
jerler, |
qoy, |
eshki, |
shópler. |
||||||||||
174-shınıǵıw. |
Sózlerdi kóshirip |
jazıń. Qara |
hárip |
penen |
||||||||||||
jazılǵan sózlerdiń astın sızıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||
Pishen, sheńgel, Sahibjamal, kitap, |
Sultanbek, |
|||||||||||||||
shulıq, |
kompyuter, |
«Balam» |
qosıǵı, |
dárya, |
Qazaq- |
|||||||||||
dárya, teńiz, Aral teńizi, Asanbiy |
|
kóshesi. |
|
|||||||||||||
175-shınıǵıw. Dáslep |
ulıwmalıq mánide, |
soń |
jeke |
arnawlı |
||||||||||||
qoyılǵan |
sózlerdi kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||
66
Muǵallim, «Ǵumsha» jurnalı, keli-kelsap, Kúnxoja, Aybúyir tawı, muzlatqısh, Xojeli, tandır, Samanbay elatı, Q.Ayımbetov kóshesi, seksewil.
Adamǵa, zatlarǵa arnalıp qoyılǵan attı menshikli atlıq deymiz. Menshikli atlıqlar bas hárip penen jazıladı. Mısalı: Qońırat, Qanlıkól, Xojeli, Ájiniyaz, «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası, «Aqdárya» romanı, «Jetkinshek» gazetası, «Qarlıǵash» jurnalı.
176-shınıǵıw. Dáslep adam atların, soń awıl, qala, rayon atların bildiretuǵın sózlerdi kóshirip jazıń.
Sábik awıl, Nókis, Sadıq, Taqıyatas, Qumbız awıl, Jolmırza, Xojeli, Abbaz, Moynaq, Shımbay.
«Biziń awıl» temasında kishi tekst dúziń.
177-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Gazeta, jurnal, shıǵarma atlarınıń jazılıwına itibar beriń.
1. Men «Jetkinshek» gazetasına jazıldım. 2.
«Ámiwdárya» |
jurnalı ayına bir ret shıǵadı. |
3. Biz- |
|
ler Xalmurat |
Saparovtıń «Ǵárezsizlik ǵumshaları» |
||
qosıǵın yadlap aldıq. |
|
|
|
178-shınıǵıw. |
Oqıń. Menshikli hám |
ǵalabalıq |
atlıqlardı |
tawıp, olardıń |
ózgesheligin túsindirip |
beriń. |
|
67
1. Ámiwdárya rayonınıń arqa tárepinde Qarataw kósilip jatır. 2. Altınkól xojalıǵı Qanlıkól rayonına kiredi. 3. Jaman arba jol buzar, jaman adam el buzar. 4. Dúkannan Azatqa dápter, qálem, sızǵısh aldım. 5. Men «Qarlıǵash» jurnalına jazıldım.
179-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Menshikli atlıqlardıń astın bir, ǵalabalıq atlıqlardıń astın eki sızıń. Olardıń jazılıwına itibar beriń.
1. Nókisten Samarqand, Tashkent qalalarına avtobuslar úzliksiz qatnap turadı. 2. Oqıwshılar «Qarlıǵash» jurnalın súyip oqıydı. 3. Miynet adamdı dańqqa bóleydi. 4. Sárdarbek ele kishkene.
180-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. Menshikli atlıq sózlerdiń |
|||
astın bir, ǵalabalıq atlıq sózlerdiń astın eki sızıń. |
||||
Baqsı, shayır, |
kól, |
«Berdaq» kinoteatrı, |
Qaraqum, |
|
Dawıtkól, toǵay, |
dala, Aqshakól, |
terek, |
egin, Po- |
|
lat, Qattıaǵar kanalı, |
«Bozuǵlan» |
dástanı. |
|
|
181-shınıǵıw. Qosıqtı oqıp shıǵıń, menshikli atlıqlardı aytıp beriń. Úrge, Jayır, Aral sózlerin gáp ishinde keltirip jazıń.
Dástan bolǵan talay shayırǵa,
Dáwlet qonıp Úrge, Zayırǵa,
Dáwran qayta dúrlesin deseń,
Táǵdir, Aralımnan ayırma.
Saǵın Ziyaov
68
Zatlarǵa ulıwma qoyılǵan attı ǵalabalıq atlıq deymiz. Ǵalabalıq atlıqlar kishi hárip penen jazıladı. Mısalı: adam, oqıwshı, kanal, t.b.
182-shınıǵıw. Tómendegi gáplerdi oqıp, ishinen gazeta, jurnal, kitap atların awızsha aytıp beriń.
1. Respublikamız orayınan «Erkin Qaraqalpaqstan», «Qaraqalpaqstan jasları», «Jetkinshek» t.b. gazetalar shıǵadı. 2. «Ámiwdárya» jurnalı — Qaraqalpaqstan xalqınıń súyikli jurnalı. 3. Mektep kitapxanasında X. Saparovtıń «Altın dáwran» kitabı bar. 4. Húrlixan S. Tájimuratovtıń «Gúbelek» kitapshasın oqıp shıqtı.
183-shınıǵıw. Menshikli atlıqlardı álipbe tártibi menen jazıń. Menshikli atlıqlardıń jazılıwına dıqqat awdarıń.
Berdaq Ǵarǵabay ulı, Ájiniyaz Qosıbay ulı, Ǵafur Ǵulam, Shıńǵıs Aytmatov, Karamatdin Sultanov,
Ibrayım Yusupov, Tólepbergen Qayıpbergenov.
«Mektep kitapxanasında» degen temada tekst dúziń.
184-shınıǵıw. Tómendegi menshikli atlıqlardan jer-suw atların bir bólek, mámleket atların bir bólek kóshirip jazıń.
Qaraqalpaqstan, Ózbekstan, Túrkmenstan, Qırǵızstan, Tájikstan, Topıraqqala, Jambasqala, Sırdárya, Bórshitaw, Bestóbe, Xojakól, Ámiwdárya.
69
185-shınıǵıw. Oqıń hám mazmunın sóylep beriń. |
|
|
|||||
Ústirtte kiyikler kóp. Olar pada-pada |
bolıp jú- |
||||||
rer edi. Bir kiyik eki ılaǵı menen adastı. |
Padasın |
||||||
izledi. Shóbi hám |
suwı kóp |
jerge |
keldi. |
Sol jerde |
|||
kóp |
kún júrdi. |
Bir kúni |
olarǵa |
qasqır |
topıldı. |
||
Kiyik |
ılaqların qorǵadı. Kiyik qasqırdı |
tepti. |
Qas- |
||||
qırdıń |
bir kózi shıqtı. Biraq, |
kiyik |
te |
jaralı |
boldı. |
||
|
|
Tilewbergen |
Jumamuratov |
||||
186-shınıǵıw. Tómendegi talaplar boyınsha ózińizge tanıs menshikli atlıqlardan mısal keltiriń.
1.Doslarıńızdıń atları, familiyaları;
2.Qala, rayon atları;
3.Jer-suw atları;
4.Kitap atları;
Úlgi: Jer-suw atları: Bozataw, Qaratereń |
t.b. |
|
Ózlerińizge tanıs |
shıǵarmalardan menshikli |
atlıqqa |
4 sóz, ǵalabalıq |
atlıqqa 5 sóz tawıp jazıń. |
|
1. Atlıq degenimiz ne?
2. Atlıqtıń neshe túri bar?
3. Atlıqtıń kóplik túri qalay jasaladı? 4. Menshikli atlıqlar degenimiz ne? 5. Ǵalabalıq atlıqlar degenimiz ne?
70
§ 24. KELBETLIK
187-shınıǵıw. Oqıń. Qanday? qaysı? sorawlarına juwap beretuǵın sózlerdiń qaysıları zattıń túr-túsin, sapasın, kólemin, dámin bildirip turǵanın aytıp beriń.
Quwraq |
(qanday?) |
aǵash, |
qalıń |
(qanday?) |
qar, |
uzın (qanday?) terek, |
ala |
(qanday?) ǵarbız, tórgi |
|||
(qaysı?) |
bólme, jasıl (qanday?) |
japıraq, mazalı |
|||
(qanday?) |
qawın. |
|
|
|
|
188-shınıǵıw. Kelbetlik |
sózlerdi |
zatlıq mánidegi atlıq |
sózler |
||
menen qosa terip jazıń. Kelbetlik sózlerge sorawların qoyıń.
Rayon orayına |
biyik jaylar |
salındı. Rayonda ja- |
||||||
ńa mektep, |
sulıw |
balalar |
baqshası, |
kóp |
qabatlı |
|||
turaq |
jaylar |
bar. |
Klasımızdıń |
aynaları |
úlken, ishi |
|||
jaqtılı. |
Klasımızda tártipli, |
ádepli |
oqıwshılar kóp. |
|||||
189-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń ornına |
atlıq |
sózlerdiń |
tiyislisin |
||||
qoyıp kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
|
|
1.Aq, juqa ....
2.Mazalı, shireli, suwlı...
3. |
Qızıl, |
sarı, |
jasıl, aq ... |
4. |
Juwan, |
uzın ... |
|
Kerekli sózler: |
qaǵaz, aǵash, gúller, qawın. |
||
71
Zattıń túr-túsin, sapasın, kólemin bildiretuǵın sózlerdi kelbetlik deymiz. Kelbetlik sózler qanday? qaysı? degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: juwan aǵash, uqıplı bala, móldir suw.
190-shınıǵıw. Qosıqtı oqıń. Ishinen kelbetlik sózlerdi tabıń. Tiyisli sorawlar qoyıń.
Baxıtlı, shadlı Watanda, Qanday qızıq, jaslıq shaq, Qaraǵanda kóz tartqan,
Qulpı dóngen sulıw baǵ.
Xalmurat Saparov
191-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına atlıq sózlerdi qoyıp kóshirip jazıń. Kelbetliklerge sorawlar qoyıń.
Isker..., semiz..., sarı... |
, tereń |
..., jıllı... |
, kishi.... |
|
Kerekli sózler: |
kól, |
qoy, adam, |
gúl, bólme, |
|
qora. |
|
|
|
|
192-shınıǵıw. Qosıqtı |
oqıń. |
Kelbetlik |
sózlerdi |
tabıń. |
Aynanayın jaqsı bala,
Maqsetiń ne aytshı, bala,
Apań kútip júrgen shıǵar,
Tez úyińe qaytshı, bala.
Ábdirazaq Seyitjanov
72