Ana tili 3 kl_
.pdf
74-shınıǵıw. Sózlerdi buwınǵa bólip kóshirip jazıń. Juwan dawıslınıń astın bir, jińishke dawıslınıń astın eki sızıń.
Amangeldi, Orıngúl, kózler, súwret, ǵumsha, gúllerim, qayırqom, jilik, ilimpaz, xoshametlew.
Juwan dawıslı sesler juwan buwın, jińishke dawıslı sesler jińishke buwın jasaydı.
75-shınıǵıw. Qosıqtı buwınǵa bólip jazıń. Juwan buwınnıń astın sızıń. Yadlań.
Ana-jerdiń topıraǵın, Súye bergim keledi, Basımdı da hám oǵan, Iye bergim keledi.
Saǵındıq Niyetullaev
|
Sózde neshe |
dawıslı ses bolsa, |
sonsha |
buwın |
||||||
|
boladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
76-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Dawıslı |
seslerdiń astın |
sızıń. |
|||||||
Sózler neshe buwınnan jasalǵan? |
|
|
|
|
||||||
|
Tu-wıl-ǵan jer, |
al-tın be-sik, |
Wa-ta-nım, |
ǵá-rez- |
||||||
siz-lik, Qa-ra-qal-paq-stan, Nó-kis, |
a-wıl, |
mek-tep. |
||||||||
|
I. |
Yusupovtıń |
«Sen |
degende» |
qosıǵınıń qálegen |
bir |
||||
|
tobın buwınǵa |
bólip |
kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|||
|
II. |
Hárbir |
sózdiń |
neshe buwınnan |
jasalǵanın |
aytıp |
||||
|
beriń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Sóz buwınnan quraladı. Buwın dawıslı hám |
|||||||||
|
||||||||||
|
dawıssız seslerden |
quraladı. |
|
|
|
|
||||
3 — Ana tili, 3-klass. |
33 |
§ 15. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
ÓTKERME |
|
|
|
|
|
|
|
||||||||
|
77-shınıǵıw. |
|
Oqıp, mazmunın sóylep |
beriń. |
|
Qara |
hárip |
||||||||||||||||||
penen |
|
berilgen |
sózlerdi |
ótkermelep |
jazıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||
|
|
|
|
|
|
Qalay uyqılaydı ekenmen? |
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||
|
Maxmud |
|
aynanı |
qolına |
|
alıp, kózin |
qattı |
jumdı. |
|||||||||||||||||
|
— |
|
Ne qılıp atırsań? |
— dep |
soraptı |
onnan |
anası. |
||||||||||||||||||
|
— |
Qalay |
uyqılaytuǵınımdı kórip |
atırman, — dep- |
|||||||||||||||||||||
ti Maxmud |
bir |
kózin qısıp. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
«Jetkinshek» |
|
gazetasınan |
|||||||||
|
78-shınıǵıw. |
|
1) |
Ana, |
nan. 2) Ata, tat sózlerin úlgi |
||||||||||||||||||||
boyınsha ketekshelerge |
|
túsiriń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Sóz oyını |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
A |
l |
|
a |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
l |
a |
|
l |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
a |
l |
|
a |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||
|
79-shınıǵıw. Sózlerdiń ishinen ótkermelewge bolmaytuǵın |
||||||||||||||||||||||||
sózlerdi kóshirip jazıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||
|
Alǵıs, ǵaz, avtor, |
|
boks, |
|
buxgalter, |
epshil, |
eshki, |
||||||||||||||||||
klass, |
|
film, |
|
gúrji, |
gaz, |
gramm, |
tonna. |
|
|
|
|||||||||||||||
|
Bir |
qatarǵa |
sıymay qalǵan sózlerdi |
buwınǵa |
|||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||
|
bólip jańa jolǵa ótkeriwdi ótkerme deymiz. |
||||||||||||||||||||||||
|
Sózlerdi |
ótkermelegende |
defis |
(-) dáslepki |
|||||||||||||||||||||
|
qatarǵa |
qoyıladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||
34
80-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Sorawlardıń neshe buwınnan turǵanına itibar beriń.
Klass, gramm, volt, slayd, chek, metr, dańq.
Bir buwınlı sózlerdi ótkermelewge bolmaydı. Mısalı: Qol, or, jaz, at.
81-shınıǵıw. Sózlerdi kóshirip jazıń. Ótkermelewge bolmaytuǵın sózlerdiń astın sızıń ham túsindirip beriń.
Xalqım, gúl, aqıl, ustaz, altın, ata, kúsh, bir, Aman, seksewil, ájapa, aǵa, áke, ek, áńgime.
Bir dawıslı sesten jasalǵan buwınlardı ótkermelewge bolmaydı. Mısalı: Aral, ana, Azat.
82-shınıǵıw. Naqıl-maqallardı oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdi buwınǵa bólip kóshirip jazıń. Bir dawıslı sestenjasalǵan buwınlardıń astın sızıń.
Ana súti quwat berer boyıńa,
Ana tili aqıl berer oyıńa.
Esik ashıq bolsa |
da sorap kir. |
Ílaq mańıray suw isher, |
|
Jetim jılay kún |
kesher. |
Aral, ıdıs, ushın, zıń. Bul sózlerdi lıǵın túsindiriń.
úki sózlerin gáp ishinde keltirip jane ushın ótkermelewge bolmaytuǵın-
35
|
Til ósiriw hám |
tákirarlaw |
83-shınıǵıw. Yadıńızdan álipbe |
tártibinde 10 sózdi jazıń |
|
hám dawıssız |
seslerge sıpatlama |
beriń. |
84-shınıǵıw. Sózlerdi oqıń, v-f, h, x, ń-sh háripleriniń |
||
qaysı orında |
kelgenligin túsindirip beriń. |
|
Fevral, geografiya, fotograf, haplıǵıw, qáhárli, vazelin, avtovokzal, Mırzabaev, xirurgiya, mexanik,
tariyx, |
óńesh, jıńǵıl, shatırash, ashshı, cirkul. |
||
85-shınıǵıw. Oqıń. Qara |
hárip |
penen jazılǵan sózlerdiń |
|
ne ushın |
bas hárip penen |
jazılıp |
turǵanın túsindirip beriń. |
Ernazar — qaraqalpaq xalqınıń batırı. Ákesi Mırjıq ólgende ol tórt jasar eken. Anası Qumar júdá aqıllı, márt hayal bolǵan. Batırdıń qorǵanı
Qazaqdárya boyında jaylasqan.
86-shınıǵıw. Sulıw etip kóshirip jazıń. Hárbir sóz neshe buwınnan quralǵan?
Márt, ja-ńa, Gúl-bá-hár, Sa-hib-ja-mal, Qa-ra-qal- paq-stan, Sul-tan-bek, Shax-sá-nem, ton, shó-gir- me, Al-pa-mıs, Al-la-yar, e-sap-shı, es-kert-kish, Tax-ta-kó-pir, Óz-bek-stan, Qa-ra-ózek, o-ra-mal, Ab-di-ra-met, O-mar, Ó-tesh, Moy-naq, Qo-ńı-rat.
36
|
SÓZ |
QURÍLÍSÍ |
§16. |
TÚBIR HÁM QOSÍMTA |
|
87-shınıǵıw. |
Qara hárip |
penen jazılǵan sózlerdi túbir |
hám qosımtaǵa |
ayırıń. |
|
Meniń inim balalar baqshasına baradı. Baqsha balaları Ulbosın apanı jaqsı kóredi. Sebebi, ol hárbir balaǵa miyirman. Kóp ertekler biledi.
88-shınıǵıw. Yadıńızdan 5 |
túrli |
kásip |
iyeleriniń atın |
||
jazıń, olardı túbir hám qosımtaǵa ayırıń. |
|
|
|||
Sózdiń tiykarǵı máni bildiretuǵın bólegin |
|||||
túbir |
(túbir sóz) deymiz. Mısalı: qala, |
rayon, |
|||
awıl, |
ata, apa, paxta, |
salı, |
ay, |
gúl, |
dana. |
Túbir sózdi basqa mánili bóleklerge bóliwge bolmaydı. Mısalı: qala yaki ana degen túbir sózler ekinshi bir mánili bóleklerge bólinbeydi.
89-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qosımtalardıń astın sızıń. Xızmetin túsindirip berıń.
Men úsh+inshi klas+ta oqı+y+man. Bıyıl «Jetkinshek» gazeta+sı+na jazıl+dım. Tórt+inshi kún+i gazeta+nıń jańa san+ı kel+di. Maǵan «Ańqaw keskir» klub+ı júdá una+dı.
Túbir sózge jalǵanatuǵın bólekshe — qosımta.
Túbir sózge bir hám birneshe qosımtalar jalǵanadı. Mısalı: taza+lıq, taza+lıq+tı, miynet+kesh, miynet+kesh+ler+diń.
37
90-shınıǵıw. Sózlerdi bir-birine salıstırıp oqıń.
Ań-ańshı, sawın-sawınshı, pada-padashı, pillepillekesh, balıq-balıqshı, salı-salıkesh, kitap-kitap- xana-kitapxanashı.
91-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Sózlerdiń mánili bóleginiń astın sızıń. Qosımtalardıń xızmetin túsindiriń.
Mártlik, |
bólme, |
sezgish, |
ónerment, |
sawdager, |
aqıllı, besikshi, danalıq, jarǵı. |
|
|
||
Qosıqtı |
kóshirip |
jazıń. Qara |
hárip penen |
jazılǵan |
sózlerdi |
túbir hám qosımtaǵa |
ayırıń. |
|
|
Men keptermen, keptermen,
Tınıshlıqtıń qusıman.
Bayramlarda balalar
Meni kókke ushırǵan.
|
|
Xalmurat Saparov |
|||
Qosımtalar mánilerine qaray |
sóz jasawshı |
|
|
|
|
|
|
||||
hám sóz |
túrlewshi bolıp ekige bólinedi. Mısalı: |
|
|
|
|
Bala-lar (sóz túrlewshi), bala-lıq |
(sóz jasawshı). |
|
|
|
|
§ 17. |
SÓZ JASAWSHÍ |
QOSÍMTALAR |
|||
92-shınıǵıw. |
Oqıp, sózlerdiń mánilerin |
túsinip alıń. |
|||
Watan-watanlas, duz-duzlı, ból-bólme, baxıtbaxıtlı, járdem-járdemshi, miyrim-miyrimli.
Watan, járdemshi, miyrimli sózlerine gáp qurań hám olarǵa sorawlar qoyıń.
38
93-shınıǵıw. Tómende berilgen sózlerge gáp qurań.
Aqıllı, jaqsılıq, naǵıslı, oqıǵan, tazalıq.
94-shınıǵıw. Kestedegi túbir sózlerge sóz jasawshı qosımtalardıń tiyislisin jalǵap, jańa sóz jasań hám mánilerin aytıp beriń.
Túbir |
qosımta |
Túbir |
qosımta |
|
|
|
|
Zer |
xana |
júz |
kesh |
óner |
shi |
ayt |
ǵısh |
salı |
gish |
temir |
qısh |
sız |
ment |
kitap |
ger |
|
|
|
|
Sóz jasawshı qosımtalar túbir sózge qosılıw arqalı jańa mánili sóz payda etedi. Mısalı: súwret-shi (súwretti salatuǵın adam), tárbiya-shı (balalardı tárbiyalaytuǵın adam), miynet-kesh (jumıstı kóp isleytuǵın adam), pille-kesh (pille qurtın kútetuǵın adam), suw-shı, bil-gish hám t.b.
95-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdi túbir hám qosımtaǵa ayırıń.
1. Oqıwshı tártipli, ádepli bolıwı tiyis. 2. Meniń
anam shıpaker. 3. |
Aǵam úkeme oyınshıq áperdi. |
|
4. Sultanbek |
epshil |
bala. 5. Aydana aqıllı qız. |
96-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına sóz jasawshı qosımtalardıń |
||
tiyislisin qoyıp |
kóshirip |
jazıń. |
39
1. Teńiz...ler |
saparǵa |
atlandı. |
2. Quyash... |
Óz- |
|
bekstanda talant |
... jaslar |
kóp. 3. Jasasın paraxat...! |
|||
4. Dáslep |
oy... |
, keyin |
sóy... |
. |
|
Sózlerge sóz jasawshı qosımtalardı jalǵań. Jańa |
|||||
mánili |
sózlerdi túsindiriń. |
|
|
||
Aqıl, óner, toǵay, járdem.
Kerekli sóz jasawshı qosımtalar: -lı, -li, -lıq, -shi.
Úlgi: Baǵman— baǵ ósiriwshi, baǵqa qarawshı hám baǵ ósiriwge maman adam.
§ 18. SÓZ TÚRLEWSHI QOSÍMTALAR
97-shınıǵıw. Oqıń. Sózlerdiń qosımtalarına itibar beriń. Olardıń xızmetin túsindiriń.
1. Men mektepke bardım. 2. Sen awıldan keldiń. 3. Ol kóshege shıqtı. 4. Bizler terek otırǵızdıq.
Sizler nállerge suw quydıńız. 6. Aydana hám Dúrdana úylerine qayttı.
Bul qosımtalardıń sóz jasawshı qosımtalardan qanday parqı bar?
Sóz túrlewshi qosımtalar gáp ishindegi sózlerdi bir-birine baylanıstırıw ushın qollanıladı Mısalı: sabaq-tı, ayt-tı, sóyle-di, bala-lar, tıń- la-dı, awıl-dan, qala-ǵa, kanal-dıń, kepter-ler.
40
98-shınıǵıw. Tómendegi sózlerge sóz túrlewshi qosımtalardı
qosıp, gáp qurań. |
|
1. |
Elmira, sabaq, jaqsı oqı. |
2. |
Sultanbek, ana, shıpaker, bolıp isle. |
3. |
Jaqsı, sóz, jılan, in, shıq (naqıl). |
4. |
Nókis, biyik, imarat, boy tiklep atır. |
|
Sóz túrlewshi |
qosımtalar |
betlik, kóplik, |
tar- |
|||
|
|||||||
|
tım, |
seplik jalǵawları |
bolıp |
bólinedi. Mısalı: |
|||
|
tártiplimen, ákem, aǵama, |
inimnen, |
qálemdi. |
||||
|
99-shınıǵıw. Qosıqtı |
yadlań |
hám |
kóshirip |
jazıń. |
Sóz |
|
túrlewshi |
qosımtalardıń |
astın sızıń. |
|
|
|
||
Jası altıda,
Inim Záriptiń Bárin biledi, Sannıń, háriptiń.
Zeyinli bala
Jazıwdı biledi,
Óziniń atın, Neshew ekenin, Biler zattıń.
Ermekbay Akimbaev
Tómendegi dóńgeleklerdiń ishinde qanday naqıl jasırılǵan?
nıń, |
jetkizer |
ke |
da |
|
|
|
|
41
100-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli betlik jalǵawların qoyıp kóshirip jazıń hám tiyisli sorawların qoyıń.
— Sen ne degen jaqsı qus...
Sayranlay ber maǵan dos...
Gúlden gúlge qonıp ush...
Húrmetley... seni búlbil.
|
|
|
|
|
|
Ubayxan |
Sadıqov |
|
Kerekli qosımtalar: -sań, |
-men. |
|
|
|
|
|||
101-shınıǵıw. Kóp noqattıń |
ornına |
tiyisli |
qosımtalardı |
|||||
qoyıp, kóshirip jazıń. |
|
|
|
|
|
|
||
Men... |
ana... |
mektep... |
muǵallim bolıp |
isleydi. |
||||
Bos waqıtlarda ol bizler... |
qızıqlı |
kitap... |
oqıp |
|||||
beredi. Áke... |
mektep |
... esapshı. |
Úke |
... oqıwshı. |
||||
Kerekli |
qosımtalar: |
- iń, |
-m, -te, |
-ı, |
-ge, |
-lar. |
||
Túbir sózge sóz jasawshı hám sóz túrlewshi qosımta da qatarlasıp jalǵana beredi. Sóz jasawshı qosımta burın, sóz túrlewshi qosımta onnan soń jalǵanadı. Mısalı: paxta-kesh-ler-diń, pille-kesh-ler, as-pan-ǵa, oyın-shıq-lar-dı, baǵ- man-lar, tú-yin-shik-ler-ge. kitap-xana-shı-lar-dı.
102-shınıǵıw. Qawsırma ishindegi qosımtalardıń tiyislisin jalǵap kóshirip jazıń. Olardıń astın sızıń. Xızmetin túsindiriń.
42