Ana tili 3 kl_
.pdf
—Semiz.
—Qanshası qaldı?
—Dım da qalmadı.
—Jańaǵı úyrekler qayda?
—Meniń qarnımda.
Sergey Marshak
§ 32. |
BUYRÍQ GÁP |
273-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Hárbir gáptiń mazmunına itibar beriń.
1. Avtobus ele de tezirek júrse eken! 2. Qáne, shofyor bala, tezirek ayda! 3. Kel, qızım, ishkerile! 4. Jigerli bol jastan, balam!
274-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń. Muǵallimniń járdeminde shayırdıń tilegin túsinip alıń.
Baxtımızǵa saw bolǵaysız,
Hárbiriń bir nar bolǵaysız,
Máńgilikke bar bolǵaysız,
Aman bolıń, aǵalarım.
Gúlnara Nurlepesova
103
275-shınıǵıw. Tekstti oqıń. Buyrıq gáplerdiń irkilis belgilerine itibar beriń.
— Qáne, ash awzıńdı, ash! Heshnárse qılmayman. Tek tislerińdi kóremen, — dedi tis shıpakeri.
— Bereket tabıń! Qolıńız jeńil eken. Kásibińizden kamal tabıń! — dedi anam.
|
Mazmunı jaǵınan buyırıw, másláhát |
beriw, |
||||||||
|
||||||||||
|
shaqırıw, ótiniw sıyaqlı mánilerdi bildiretuǵın |
|||||||||
|
gápler buyrıq |
gápler dep ataladı. |
|
|
|
|
||||
|
Mısalı: Shaxsánem, tawıqlarǵa dán sal! |
|||||||||
|
Hámmeńiz |
jaqsı oqıwǵa erisińler! |
Qapa |
bolma! |
||||||
|
Ele bári de jaqsı boladı! |
|
|
|
|
|
||||
|
|
Qálegen |
bir ertekti oqıń. Ishinen |
soraw, |
xabar, |
buy- |
||||
|
|
rıq hám |
úndew gáplerdi tabıń. Olardıń mazmunı ja- |
|||||||
|
|
ǵınan ayırmashılıǵın túsindiriń. |
|
|
|
|
|
|||
§ 33. |
|
|
ÚNDEW |
GÁP |
|
|
|
|
||
|
276-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi dıqqat penen oqıń. |
|||||||||
Olardıń |
keynine qanday |
belgi qoyılǵan? |
|
|
|
|
|
|||
1. |
Jazdıń |
payızlı keshinde dalada |
dem |
alǵan |
||||||
qanday házlik! 2. |
Tuwılıp ósken |
jer |
qanday |
qádir- |
||||||
li! 3. |
Xosh bol, ana |
mektebim! 4. |
Saw |
bolıń, |
áziz |
|||||
ustazlar! 5. |
Aralımız |
suwǵa tolsın! |
|
|
|
|
||||
104
277-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Hárbir gápten soń úndew belgisiniń qoyılıw sebebin túsindirip beriń.
1. Men súyemen Ózbekstandı! (I.Y.) 2. Ullı hám muqaddesseń, ǵárezsiz Watan! 3. Way, janıwarlar ash bolıp qalıptı-aw! (N.D.) 4. Nókisim — gózzal orayım! 5. O, qanday ájayıp gúrriń!
278-shınıǵıw. Teksttiń ishinen tek úndew gáplerdi terip kóshirip jazıń. Olardıń mánilerin túsindiriń.
Bıyıl jaz júdá ıssı keldi. Átteń, waqtında suw bolmadı! Eginler ólip qaldı-aw! Biraq, miyweler tegis pisti. Diyqan bazarına erik, alma, qáreli, shiye alıp kelindi. Qawın-ǵarbızları biri-birinen shiyrin. Dámin aytıń, tańlayıńda tatıydı-aw!
Úndew, quwanıw, tańlanıw, súysiniw hám t.b. mánide aytılatuǵın gápti úndew gáp deymiz. Úndew gáptiń keynine úndew belgisi (!) qoyıladı.
Mısalı: Anajanım! Bayramıńız qutlı bolsın!
Pay, mına hawanıń adamǵa jaǵımlısın-ay!
279-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń. Úndew gáplerdiń mánisin túsindirip beriń.
Ana jurtım, Túrkistanım, Ózbekstan — mehribanım,
105
Túbi tekles tánim-janım,—
Qaraqalpaqstanımsań!
Zawıqlı, sánli bostanımsań!
Xojabek Seytov
280-shınıǵıw. Qosıqtı kóshirip jazıp, úndew gáptiń astın sızıń.
Quyash shıqsa kúnshıǵıstan, Qoynı bolar nur gúlistan,
Bir úlke bar — baxtı bálent,
Quyash penen bir tuwısqan, Bir ájayıp bostan bul! Qaraqalpaqstan bul!
Tolıbay Qabulov
Úndew gáplerdiń aqırında dawıs tolqını kóterińki aytıladı. Mısalı: Jasasın baxıtlı balalıq! Bul ne degen ájayıp, qızıqlı ómir!
281-shınıǵıw. Kóshirip jazıń hám qosıqtı yadlap alıń.
Áziz ana qádirdan, Húr Watandı súyemiz! Qanday qızıq balalıq! Kún nurınday kúlemiz.
Bayniyaz Qayıpnazarov
106
«Biz |
— baxıtlı balamız» |
temasında kishi tekst jazıń. |
§ 34. |
GÁPTIŃ |
BAS AǴZALARÍ |
282-shınıǵıw. Oqıń. Kim? Ne? sorawlarına juwap beretuǵın sózlerdi tabıń. Olardıń orın tártibine itibar beriń.
1. Qońıraw qaǵıldı. 2. sırtqa shıqtı. 3. Jumagúl 4. Ol inisi menen mektep awqatlandı.
Oqıwshılar klaslarınan 2-klastaǵı inisin kórdi. asxanasına bardı. 5. Olar
283-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qara hárip penen |
jazılǵan |
|||
sózlerdiń astın sızıń. Qanday aǵza ekenin túsindiriń. |
|
|||
Erpolat |
(kim?) aǵası menen Tashkentke |
bardı. |
||
Ol erteńine haywanat baǵına bardı. Ol jerde |
hár |
|||
túrli haywanlar (neler?) bar. |
Erpolat (kim?) |
may- |
||
mıldı kórip |
hayran qaldı. Maymıllar (neler?) qızıqlı |
|||
háreketlerdi isleydi. Erpolat |
(kim?) júdá |
quwandı. |
||
284-shınıǵıw. Baǵananıń eki menen baylanıstırıp gáp qurap juwap beretuǵın sózlerdiń astın
tárepindegi sózlerdi bir-biri jazıń. Kim? Ne? sorawlarına sızıń.
Oqıwshılar |
|
ashıldı |
|
||
Jawın |
|
ushadı |
Quslar |
|
jawdı |
Gúller |
|
oqıydı |
|
107 |
|
Gáptiń bas aǵzalarına baslawısh penen bayanlawısh kiredi. Baslawısh kim? ne? kimler? neler? degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı:
Ázizbek oqıdı. Kim oqıdı? — Ázizbek. Terekler shayqaladı. Neler shayqaladı? — Terekler.
285-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge sorawların qoyıń. Orın tártibine itibar beriń.
Meniń anam muǵallim bolıp isleydi. Bıyıl muǵallim bolǵanına jigirma segiz jıl toladı. Anam óz kásibi menen maqtanısh etedi. Hár jılı oqıtqan oqıwshıları kelip sálem beredi. Uzaq waqıt gúrriń- lesedi. Anam oqıwshılarına ırza boladı.
286-shınıǵıw. Sorawlarına qaray kóp |
noqattıń ornına tiyisli |
||||
baslawıshlardı |
qoyıp, |
kóshirip jazıń hám astın bir |
sızıń. |
||
1. (Kimler?) ... |
shomıldı. |
2. |
(Ne?) ... |
uzaydı. |
|
(Kim?)... súwret saldı. 4. (Ne?)... sayraydı. |
|||||
Kerekli |
sózler: |
súwretshi, |
kún, balalar, |
búlbil. |
|
Bayanlawısh ne qıldı? isleydi? t.b. sorawlarǵa Balıqlar suwda jasaydı. ladı? — jasaydı.
ne qıladı? ne isledi? ne juwap beredi. Mısalı: Balıqlar suwda ne qı-
108
287-shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi sózlerdiń hárqaysısına sorawlar qoyıp, olardıń astın sızıń.
Mallar móńiredi. Qoraz shaqırdı. Ǵaz ushtı. Mu-
ǵallim oqıttı. Oqıwshılar tıńladı. Ráwshan sóyledi.
288-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń ornına bayanlawıshlardı qoyıp, |
|||||
kóshirip jazıń |
hám astın eki ret sızıń. |
|
||||
1. |
Ǵazlar |
jáne |
qaytadan... 2. Ol sabaqqa... 3. |
|||
Oqıwshılar |
tánepiste dalada ... 4. |
Úyrekler suwda |
||||
... 5. Aysánem xat ... 6. Aǵashlar ... |
||||||
Kerekli |
sózler: |
japıraqladı, |
júzip |
júr, tayarlandı, |
||
jazıp |
atır, |
oynap |
júr, ushıp |
keldi. |
||
§ 35. |
|
|
BASLAWÍSH |
|||
289-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli sózlerdi qoyıp, kóshirip jazıń. Baslawıshtıń astın sızıń.
1. (Kimler?) ... sabaqtı tıńlap otır. 2. (Kim?)
... taxtaǵa shıqtı. 3. (Kim?) ... oqıwshılardan sabaq soradı. 4. (Neler?) ... óriske jiberildi.
Kerekli sózler: oqıwshılar, Sápuwra, muǵallim, mallar.
108-bettegi qaǵıydanı yadlap alıń.
109
290-shınıǵıw. Oqıń. Ishinen baslawıshlardı tabıń. Tiyisli sorawlar qoyıń.
Men Azat penen cirkke bardım. Cirkke Álisher de barǵan eken. Ol ekinshi qatarda otırdı. Bizler úshinshi qatarda otırdıq. Cirkte atlar aylanıp shaptı. Qoyanlar baraban qaǵıp oynadı. Iytler eki tárep bolıp futbol oynadı. Maymıl velosiped aydadı.
291-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń ornına gáptiń |
mánisine qaray |
||||
baslawıshlardıń tiyislisin qoyıp, |
kóshirip jazıń. |
|||||
1. |
... |
esik |
aldında oynap júr. |
2. ... atızda |
||
pisip |
atır. |
3. |
... |
malların |
otlaqlı |
jerge baqtı. 4. |
... jaydı tez hám sapalı etip saladı.
Kerekli sózler: padashılar, qurılısshılar, balalar, qawın-ǵarbızlar.
292-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Hárbir gáptiń baslawıshın tawıp, aytıp beriń. Olardıń tiyisli sorawların qoyıń.
Bizler súwret saldıq. Rayonnıń orayına jańa jaylar salındı. Fermada sútli sıyırlar kóp. Meniń apam sawınshı bolıp isleydi. Aldımnan qoyan qashtı. Salıkeshler bıyıl da salıdan mol zúráát almaqshı.
293-shınıǵıw. Qawsırmanıń ishindegi kóp noqattıń ornına tiyisli sorawların qoyıp, kóshirip jazıń.
110
Dalalar (...?) kók |
lipaslarǵa |
bólengen. Mallar |
||||
(...?) |
otlaqlı |
jerde |
erkin jayılıp júr. |
Oqıwshılar |
||
(...?) |
sabaqtı qunt penen tıńlap otır. Qaladan |
|||||
awılǵa |
asfaltlanǵan |
keń jol (...?) salındı. |
||||
294-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. Baslawıshlardıń |
astın sızıń. |
||||
Olardıń |
qaysı |
orında |
kelgenine itibar |
beriń. |
|
|
Aydarbek súwret saldı. Úlken kóller suwǵa toltırıldı. Rámiwza sabaq tayarladı. Samolyot aeroportqa qondı. Miynet adamdı húrmetke bóleydi.
Úlgi: Baǵda miyweler pisip tur.
295-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Baslawıshtıń astın bir sızıń. Tiyisli sorawların qoyıń.
Sonıń arasında bir hákke payda boldı. Ol torańǵıldıń shaqasına qondı. Hákke qorqınıshlı ses shıǵarıp shıqılıqladı. Ol shıdamadı. Ol ótkir tumsıǵı menen uyaǵa jılıslap baratırǵan jılannıń kózin eki-úsh ret shoqıdı. Jılan jerge sılq etip qulap tústi.
Xalmurat Saparov
296-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Baslawıshtıń astın sızıń.
Saw bolsın atamız,
Saw bolsın anamız,
111
Nan ushın ter tókken
Mehriyban danamız.
Saǵıydulla Abbazov
«Meniń ata-anam» temasında tekst jazıń. Baslawıshtıń astın sızıń.
§ 36. |
|
BAYANLAWÍSH |
|
297-shınıǵıw. |
Oqıń. Qara hárip |
penen jazılǵan sózlerge |
|
hám qawsırma |
ishinde |
berilgen sorawlarǵa dıqqat awdarıń. |
|
Oqıwshılar |
mektep |
baǵına |
bardı (ne qıldı?). Te- |
rilgen miywelerdi sortladı (ne qıldı?). Sayıpnazar kitaptı taza saqlaydı (ne qıladı?). Shıpakerler nawqastı emleydi (ne qıladı?). Jońıshqaǵa suw berildi (ne qıldı?).
298-shınıǵıw. Kóshirip jazıp, bayanlawıshtıń astın eki sızıń. Sorawların aytıp beriń.
Rayxan úyge berilgen tapsırmanı sóylep berdi. Muǵallim juwabına qanaatlandı. Basqa balalar da qolların kóterdi. Muǵallim oqıwshılardıń jaqsı tayarlanıp kelgenin bildi. Kópshilik oqıwshılar bes aldı.
299-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına kerekli sózlerdi qoyıp, kóshirip jazıń. Hárbir gáptegi bayanlawıshtıń astın sızıń.
112