Qaraqalpaq tili 6-kl
.pdf
§ 46. Sanaq san hám onıń sepleniwi
Sanaq san zattıń anıq sanın bildirip, san kórsetkishi retinde onıń aldında turadı. Sanaq san neshe?, qansha? sorawlarına juwap beredi. Mısalı:
25 oqıwshı, 100 tawıq, 300 qoy, 20 dápter.
Sanaq sanlar zattıń |
aldında kelip, onıń |
anıq |
sanın bildirgenlikten, |
gápte anıqlawısh |
boladı. |
Mısalı: Jayǵa eki adam kirip keldi. |
|
|
Al, feyillerdiń aldında kelip, is-hárekettiń isleniw sanın bildirip kelgende, pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: Mashinalar kúnine 3 ret qatnadı. Kún bir jawsa, terek eki jawadı. (Naqıl)
Sanaq sanlar atlıq sózlerdiń ornına qollanılıp kelgende, seplik qosımtaları menen túrlenedi. Mısalı:
Seplik |
Dara sanlıq |
Qospa sanlıq |
||
|
|
|
||
A. |
Úsh, jeti |
On bir, jigirma bes |
||
|
|
|
|
|
I. |
Úshtiń, jetiniń |
On birdiń, |
jigirma |
bestiń |
|
|
|
|
|
B. |
Úshke, jetige |
On birge, |
jigirma |
beske |
|
|
|
|
|
T. |
Úshti, jetini |
On birdi, |
jigirma |
besti |
|
|
|
||
Sh. |
Úshten, jetiden |
On birden, jigirma besten |
||
|
|
|
|
|
O. |
Úshte, jetide |
On birde, |
jigirma |
beste |
|
|
|
|
|
181- shınıǵıw. Oqıń. Sanaq sanlardı óziniń anıqlap turǵan sózi menen birge tawıp, onıń qaysı aǵza xızmetin bildirip kelgenin aytıń.
Qarshıǵanıń qarawında 700 bas sawlıǵı bar. Jaylawda hám oǵan jetkenshe hár 10-15 kilometr aralıqta artezian qudıqlar bar. Qoylar 300-350 kilometr uzaqlıqtaǵı jaylawǵa kóship-qonıp, óz erkinshe otlatılıp kete beredi. Ótken jılı qarawındaǵı 564 qoydan 736 bas qozı aldı.
91
Hár júz sawlıqtan 130 bastan qozı, hárbir qoydan 3,5 kilogramnan jún qırqıp aldı. Ol mámleketke tapsırılǵan
261 dana qarakól teriniń 80 procentin birinshi sortqa tapsırdı. («E.Q.»)
§ 47. Qatarlıq san, onıń jasalıwı hám jazılıwı
|
Qatarlıq sanlıqlar zatlardıń, qubılıslardıń qatar |
|
|||
|
sanın, sanaw tártibin bildiredi hám neshinshi? |
|
|||
|
degen sorawǵa juwap beredi. |
|
|
|
|
|
Qatarlıq |
sanlıqlar sanaq sanlarǵa -ınshı, |
-inshi, |
|
|
|
-nshı/-nshi qosımtaları jalǵanıw arqalı jasaladı. |
|
|||
|
Mısalı: altınshı, jetinshi, toǵızınshı, otızınshı t.b. |
|
|||
|
Qatarlıq sanlıqlar ñifrlar arqalı berilgende, |
-(ı) |
|
||
|
nshı -(i)nshi qosımtalarınıń ornına defis jazıladı. |
|
|||
|
Mısalı: 9-klass, 1991-jıl 1-sentyabr t.b. |
|
|
|
|
|
Qatarlıq sanlardı bildiriwshi sanlıq sózler |
|
|||
|
birneshe bolıp kelgende, olardıń sońǵısınan keyin |
|
|||
|
defis qoyıladı. Mısalı: 7, 8, 9-klaslar, 50, |
60, |
80- |
|
|
|
jıllar t.b. |
|
|
|
|
|
Qatarlıq sandı bildiriwshi rim ñifrınan keyin defis |
|
|||
|
qoyılmaydı. Mısalı: XXI ásir, IX klass, II |
taraw, |
|
||
|
IV bap t.b. |
|
|
|
|
|
Qatarlıq sanlıq atlıq sózlerdiń ornına |
qolla- |
|
||
|
nılıp kelgende, kóplik, seplik qosımtaları menen |
|
|||
|
túrlenedi. Mısalı: besinshi, besinshiniń, besinshige, |
|
|||
|
besinshini, besinshiden, besinshide hám t.b. |
|
|
||
|
182- shınıǵıw. Oqıń. Qatarlıq sanlıqlardı tawıp, olardı túbir |
||||
hám qosımtalarǵa ajıratıp aytıń. |
|
|
|
||
|
1. Bir mıń |
toǵız júz qırqınshı jıldıń |
avgustında |
||
usınday taǵı bir waqıya boldı. (Q.D.) 2. Ol birinshi bólimnen ekinshi bólimge kiyatır edi. (M.D.) 3. Usı jerde Gúlásen birinshi ret bólim miynetkeshleri menen májilis ótkerdi. (J.Sap.) 4. Toǵızınshı klastı pitkergennen soń
92
balalar úyi ruqsat etedi. 5. Bul tuwralı Meńlimurat aǵa 1920-jıldıń ekinshi iyunindegi 261-buyrıqtı oqıp berdi.
(T.Q.) 6. Shadımurat onınshını pitkerip, áskerlikke ketken jılı, Perixan jetinshini pitkergen edi. (I.Q.)
183- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qatarlıq sanlıqlardıń astın sızıp, olardıń qanday máni bildirip turǵanın anıqlań.
1. Toǵızınshını pitkerip ketemen dep arza |
berdim. |
2. Baxıt qusı birewdiń basınan ushıp, ekinshi |
adamnıń |
basına qondı. 3. Al, sizge qırq birinshi ólshemdegi etik kerek shıǵar. 4. Birinshi kórgenimde Turımbet maǵan da unap edi. (T.Q.) 5. Ekinshi háptede-aq pyesa tayın boldı.
184- shınıǵıw. Daǵazadan paydalanıp, ata-analar jıynalısı haqqında daǵaza jazıń. Qatarlıq sanlıqlardıń jazılıwına itibar berip, daǵazanıń tildiń qaysı stiline qatnaslı ekenin aytıń.
DAǴAZA
2018-jıl mart ayınıń 20-sánesinde mekteptiń oqıwshılar sarayında Nawrız bayramına arnalǵan saltanatlı májilis boladı.
Májilis saat 15oo de baslanadı. Shólkemlestiriw keńesi 2018-jıl. 18.03.
185- shınıǵıw. Berilgen jay hám qospa sanlıqlardı seplik qosımtası menen túrleń.
Tórt, segiz, on bes, on altı.
186- -shınıǵıw. Oqıń. |
Mazmunın |
sóylep |
beriń. |
Sanlıqlardı tawıp, olardıń |
qanday sanlıq |
ekenin |
aytıń. |
Tekstten paydalanıp, aq terekke baqlaw júrgiziń. |
|
||
AQ TEREK
Aq terek — egislikte burınnan málim aǵash. Kelip shıǵıwı Gimalay, Awǵanstan bolıwı múmkin. Orta
93
Aziyada, Oraylıq hám Qubla Evropada, Jaqın Shıǵısta erte waqıtlardan beri egilip kelmekte.
Aq terek 30-40 metr biyiklikke shekemgi dúziw ósetuǵın, sulıw, piramidalı, turaqlı aǵash. Baǵanasınıń túp jaǵı qaraltım sur reńde, azlap jarılǵan bolıp keledi. Joqarısı tegis, surlaw-jasıl yamasa kúl reńde boladı. Búrtikleri túksiz, ótkir ushlı, qońır túste boladı. Japıraqları úsh múyeshli yamasa rombı sıyaqlı, túksiz, ústki
tárepi jasıl, tómengi tárepi aqshıl |
reńde. |
Kók terekten |
sál keyinlew gúlleydi. |
|
|
Aq terek tez ósedi. 10-11 jılda |
ortasha |
biyikligi 13- |
14 metr, ortasha diametri |
12-17 santimetr boladı. Biziń |
|
jaǵdayda suwıqqa shıdamlı. |
|
|
(Ilimpazlardıń baqlawlarınan) |
|
|
§ 48. Jıynaqlaw |
san hám onıń |
jasalıwı |
Jıynaqlaw sanlar zatlardıń sanın jıynaqlap kórsetedi hám neshew? degen sorawǵa juwap beredi.
Jıynaqlaw sanlıqlar 1 menen 7 niń arasındaǵı sanaq sanlarǵa -aw/-ew qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı jasaladı. Mısalı: birew, ekew, úshew, tórtew, be-sew, altaw, jetew.
Jıynaqlaw sanlıqlardıń -aw/-ew qosımtaları eki, altı, jeti sanlarına jalǵanǵanda túbirdiń sońındaǵı ı, i dawıslı sesi túsirilıp jazıladı. Mısalı: ek (i)+ew, alt (ı)+aw, jet (i)+ew.
Jıynaqlaw sanlıqlar mánisi jaǵınan sanaq sanlarǵa jaqın. Sonlıqtan olar awızsha sanawda sanaq sanlardıń ornına qollanıla beredi. Mısalı: birew, ekew, úshew, tórtew t.b.
Jıynaqlaw sanlıqları atlıq sózlerdiń ornına qollanılıp kelgende, olarǵa betlik, tartım, seplik qosımtaları jalǵanadı. Mısalı: birewmen, birewseń, birewi, ekewi, úshewi, ekewiń, tórtewiń; ekewdiń, tórtewdiń, tórtewine, tórtewdi, tórtewinen, tórtewinde t.b.
94
187- shınıǵıw. Oqıń. Jıynaqlaw sanlıqlardı tawıp, olardı túbir hám qosımtalarǵa ajıratıp aytıń.
1. Onıń balaları besew, úshewi mektepte oqıydı. 2. Eki balası bar, ekewi de erjetip kiyatır. 3. Birewden ekew jaqsı, ekewden úshew jaqsı, tórtewdiń nesin aytasań.
4. Jaybergen menen Berdibay aǵanıń balası aldınǵı partalardıń birewine otırdı. 5. Bizler kúnde-kúnde ekewimiz náwbetshi bola beremiz be yamasa basqa balalar da gezek-gezek bola ma? — dep soradı búgingi náwbetshi bala.
188- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıp, jıynaqlaw sanlardı tabıń. Olardıń qaysı mánini bildirip kelgenin (san mánisinde me yamasa zatlıq máni de me) túsindiriń.
1.Eki shıńǵıs jawlap aldı elimdi, Birewin men jek kóremen ólgenshe. Ekinshisin ashıp júrek tórimdi, Saǵınaman, asıǵaman kórgenshe.
(I.Y.)
2. Ekewimizde de ún joq. (G.I.) 3. Olardıń ishinen birewi qalqıp júrgen bochkalarǵa asılıp, suwǵa batpay aman qaldı. 4. Onlaǵan adam ayazlap, tórtewi awırıp qaldı. (A.Bek.) 5. Mına ekewimizdi qańbaq shelli kórmedi. (K.S.)
189- shınıǵıw. Ekewi, tórtewimiz sanlıqların tómendegi úlgiden paydalanıp sepleń.
Seplik |
|
Jıynaqlaw san |
|
|
|
A |
|
ekewi, tórtewimiz |
|
|
|
§ 49. Toplaw san hám |
onıń jasalıwı |
|
Toplaw sanlar zatlardı san jaǵınan toplap kórsetedi hám nesheden?, qanshadan?, neshewlep?,
95
qanshalap? sorawlarına juwap beredi. Sanlıqlar dara hám jup sóz túrinde qollanıladı.
Toplaw sanlıqlar tómendegishe jasaladı:
1. Dara hám jup sóz bolıp kelgen sanaq, jıynaqlaw sanlıqlarına shıǵıs sepliginiń qosımtası jalǵanıwınan jasaladı. Mısalı: ekiden, úshten, úsh-
úshten, úshewden, tórtewden, jigirmadan, otızdan, úshew-úshewden, altaw-altawdan t.b.
2. Toplaw sanlıqları -lap/-lep qosımtaları jalǵanıw arqalı da jasaladı. Mısalı: onlap, júzlep, mıńlap, on-onlap, ekew-ekewlep, bir-birlep, be- sew-altawlap t.b.
Geyde toplaw san jasawshı qosımtalar sanaq sanlarǵa dizbeklesip kelgen atawısh sózlerge jalǵanıp ta toplaw mánisin bildiredi. Mısalı: bes tonnadan, 100 bastan, eki adamlap t.b.
Toplaw sanları sóz túrlewshi qosımtaları menen ózgermeydi.
190- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıp, toplaw sanlardı tabıń. Olardıń sorawların hám qalay jasalıp kelgenin anıqlań.
1. Barlıq jaqtan birim-birim, ekew-úshewden Eshimbettiń úyine jigitler kele basladı. (A. Bek.) 2. Aldımızda eki-ekiden dizilisip kiyatırǵan qara kórindi. 3. Bul káralarda hár jılı million tonnadan tábiyiy ot-jem jıynap alıw múmkin. (T. Q.) 4. Qaraqalpaqstannıń qızları biziń institutqa birimlep emes, al onlap, júzlep keletuǵın bolsın. (Q. J.) 5. Segizi kelesi jılı on altı, buǵan taǵı tórtten qossań, jigirma boldı ma? (Sh. S.) 6. Mine, bıyıl ekewimiz bes tonnadan dán aldıq. (S. X.)
191- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Toplaw sanlardıń astın sızıp, jasalıwın aytıń.
1. Adamlar uzaq jerge júre almay hár jerde bir adamlap, eki adamlap qala basladı. (Q. Y.) 2. Olar on-
96
onlap jolda qala berdi. (A. Bek.) 3. Ol qoylardı geybir jerden onlap, geybir jerden jigirmalap jıynadı. (T. Q.)
4. Áskerleri eki júz, Jigirmadan bólinip, On otawǵa taradı.
Ekewden ya úshewden Bólimlerge taradı.
(A.D.)
Bekkem buwıp bellerin,
Erkekshe kiyim kiyedi.
Tórt bólinip on-onnan.
Jaw bolıp baǵqa tiyedi.
(«Qırıq qız».)
§ 50. Shamalıq san hám onıń jasalıwı
Shamalıq san zattıń sanın, muǵdarın shamalap kórsetedi. Shamalıq sanǵa qansha?, nesheden?, qanshadan? sorawları qoyıladı.
Shamalıq sanlıqlar tómendegishe jasaladı:
1. Sanaq sanlarǵa -laǵan/-legen, -day/-dey, -tay/-tey qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı jasaladı. Mısalı: Onlaǵan oqıwshı, jigirmalaǵan qız, eliwlegen adam, júzdey qoy, eki júzdey jılqı, úsh júzdey qara mal, bir mıńday tawıq t.b.
2. Kóplik qosımtalı sanaq sanlarǵa orın seplik qosımtasınıń jalǵanıwınan shamalıq san jasaladı. Mısalı: saat beslerde, jası otızlarda, saat tórt-beslerde t.b.
3.Sanaq sanlardıń juplasıp keliwinen jasaladı. Mısalı: úsh-tórt, bes-altı, jeti-segiz, qırq-otız, million-million t.b.
4.Seplik qosımtalı kelgen sanaq sanlarǵa aslam, artıq, jaqın, shamalas, juwıq, kóbirek t.b.
7—Qaraqalpaq tili, 6-kl. |
97 |
muǵdar mánili sózlerdiń dizbeklesip keliwinen de jasaladı. Mısalı: júzden aslam, otızǵa jaqın, eliwge shamalas, qırqtan artıq, on besten kóbirek t.b.
192- shınıǵıw. Oqıń. Shamalıq sanlardı tawıp, olardıń jasalıwın hám qanday sózler menen dizbeklesip turǵanın anıqlań.
1. Serjant bizlerden on metrdey alda. (N. D.) 2. Ol baydıń onlaǵan diyqanı bar. 3. Kóterilgen eki mıńday xalıqtıń qolında hár qıylı qural-jaraqlar payda boldı. (A. Bek.) 4. Mátekege juwır, úsh jılım, onlaǵan aw tayarlasın. (K.S.) 5. Ádiwli ana, seniń súyikli muhabbatıń hár waqıtta da millionlaǵan jas jigitler menen qızlarǵa arılmas dimár, qaytpas ǵayrat beredi. (J. A.) 6. Tek azanǵı saat onlarda ǵana Aynaxan keńsege keldi (X.S.)
7. Oyaq-buyaǵı otız-qırq minuttıń ishinde keliwge tiyisli adamlardıń kópshiligi xojalıq keńsesine jıynaldı. (Q.D.)
193- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Shamalıq sanlardıń astın sızıp, jasalıwın aytıń.
1. Qıstıń suwıq, qırawlı kúnleri mallardıń jası hám jınısına qarap, kúnine 10-15 kilogramm mákke silosı, 5- 8 kg bede, 3-4 kg maydalanǵan pishen yamasa 300800 gramm koncentrat ot-jem salınadı. 2. Hámmesi otız beske jaqın adam jıynaldı. (A.B.) 3. Ol óziniń ustazına millionmillion alǵıs aytıw menen óziniń fronttaǵı jetiskenlikleri tuwralı jazıptı. (T.Q.) 4. Bul bólimde diyqanlardıń kópshiligi óz jumısın eki-úsh yarım ese orınlaǵan. (J.S.) 5.
Mallardıń semizligi kewildegidey bolmasa qoldan qosımsha túrde iri ot-shópler hám 150200 gramm muǵdarında aralaspa jemler beriledi. («E.Q.»)
6. Al, tuqım mallarǵa 2-2,5 kg muǵdarında koncentrat otjemler beriledi.
194- shınıǵıw. Shamalıq sanlardıń astın sızıp, onıń jasalıwın túsindiriń.
98
1. Ol otızlaǵan náreteni kól menen dáryanıń túyisken jerine ornalastırdı. (K.S.) 2. Usı geybir úylerde úsh-tórt sıyır, eki-úsh baspaq, qırq-otız qoy-janlıqlar bar. (S.X.)
3. Bir mıń toǵız júz on besinshi-bir mıń toǵız júz on altınshı jılları edi. (A.Bek.) 4. Otız-qırq batpan dáni bar, Tájimbet degen bar edi. (A.D.) 5. Bul jigittiń jasınıń on beson altıdan artıq emes ekenin birden biliw qıyın emes edi. (Q.D.) 6. Ekew-úshewi Anyanıń albomına úńilip qarap otır. (A. Ó.) 7. Júzden aslam jaslar qala qurılısında belsendi xızmet etpekte. (J.A.) 8. Ol óz otarınan úsh júzden aslam qarakól teri tapsırdı. («E.Q.»)
§ 51. Bólshek san hám onıń jasalıwı
Bólshek san pútinniń bólegin bildiredi hám oǵan neshe?, qanshası? sorawları qoyıladı. Mısalı:
úshten eki, tórttiń biri t.b.
Bólshek sanlar eki túrli bolıp jasaladı:
1.Bólshek sannıń birinshisi (bólimi) shıǵıs sepliginde, ekinshisi (alımı) qosımtasız kelip jasaladı. Mısalı: altıdan úsh, onnan bes, júzden bir t.b.
2.Bólshek sannıń dáslepkisi (bólimi) iyelik sepliginde, sońǵısı (alımı) III bette tartımlanıp kelip, bólshek san jasaladı: altawdıń ekewi, úshtiń biri.
Bólshek sanlar pútin sanlarǵa iye bolǵanda, bir pútin altıdan bir, úsh pútin tórtten eki, bir pútin onnan bes t.b. sıyaqlı bolıp aytıladı hám jazıladı.
Bólshek sanlardı arifmetikalıq jol menen ñifrlap bergende:
1,5 t.b. |
túrinde jazıladı. |
|
Pútinniń ekiden bir |
, tórtten bir |
bólegin |
kórsetiwde yarım (0,5), sherek (0,25) sózleri de qollanıladı.
99
195- shınıǵıw. Oqıń. Bólshek sanlardı tawıp, jasalıwı hám jazılıwın aytıń. Yarım, sherek sanlarınıń mánisin túsindiriń.
1. Bul |
kúni Mırzalı aǵa úsh |
yarım tonna |
paxta |
tergen edi. |
(S.S.) 2. Jarımshılar |
jerdi tórtten |
birine, |
úshten birine aladı. (N.D.) 3. Aydıń yarımı pitti. (S.X.) 4. Sherek ásirden berli Qudaybergen aǵa bir kásipti iyelep kiyatır. 5. Jońıshqanıń qatarları mákkeden 7,5 sm qashıqlıqta boladı. 7. Tórttiń birine diyqan turar, «teń ból»,— dedi Aydos baba. (B.Ǵ.) 8. Xanǵa elden jıynalǵan salǵırttıń tórtten biri de jetedi. (K.S.)
196- shınıǵıw. Cifr menen berilgen bólshek sanlardı oqıń hám olardı sóz benen jazıń.
20,6-10,03; 5,8+8,5.
197- shınıǵıw. Gáplerdegi sóz benen berilgen bólshek sanlardı ñifr menen jazıń hám olardıń jasalıwın aytıń.
1. Jumısshılardıń qatnasıwı orta esap penen 61,6% ten ibarat, yaǵnıy yarımına qaraǵanda úshten eki bólegine jetedi. (Gazetadan) 2. Nátiyjede, usı kólemniń úshten bir bólegin viltten qutqarıp qaldıq. (Q.J.) 3. Mashinalardan jigirmanıń on tórti isleydi. (T.Q.) 4. Besewdiń tórtewi qalada qaldı. (A.D.) 5. Mınaw baqqan qoyımnıń úshten biri súyinshi. («Alpamıs») 6. Ógizimdi berdim mayına, altınıń bir payına. (Ó.) 7. Siziń oyıńızsha, dúnyanıń tórtten úsh bólegi suw, olardıń ornına da egin egiw kerek pe?
§ 52. Sanlıqtıń gáptegi xızmeti
Sanlıqlar tómendegi gáp aǵzalarınıń xızmetin atqaradı.
10