Qaraqalpaq tili 6-kl

Baǵananıń eki jaǵına berilgen sózlerdi salıstırıń. Ne ushın shep táreptegi sózlerdiń dizbegi oń táreptegi bir sózge mániles bolıp kelgen? Shep jaqtaǵı sózler ne ushın turaqlı sóz dizbegi dep ataladı?

Leksikalıq mánisi bir sózge barabar bolǵan eki yamasa birneshe sózlerdiń dizbegi turaqlı sóz dizbegi (frazeologizm) dep ataladı.

Turaqlı sóz dizbegine birikken sózlerdi gáp aǵzalarına ajıratıwǵa bolmaydı. Olar neshe sózden dúzilse de, leksikalıq mánisi jaǵınan bir sózdiń mánisin bildiredi hám bir gáp aǵzasınıń xızmetin atqaradı. Mısalı: Awıldıń dógeregi pıshıq murnı batpaytuǵın toǵaylıq edi. (A.B.) Bul gáptegi dıqqat etilgen pıshıq murnı batpaytuǵın degen sózlerdiń dizbegi qalıń degen sózdiń mánisin bildiredi hám bir gáp aǵzasınıń xızmetin atqaradı. Turaqlı sóz dizbekleri jekke sózler menen sinonimles bolıp keledi:

Turaqlı sóz dizbekleri awızeki sóylewde hám kórkem shıǵarmalarda keń qollanıladı. Olar gápke ótkirlik, tásirlilik máni beredi. Mısalı: Biziń áskerler dushpannıń kúlin kókke ushırdı. (M.D.) Bundaǵı kúlin kókke ushırdı turaqlı sóz dizbegi gápke kúsheytiwshilik máni berip kelgen.

73- shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi kóp noqattıń ornına tómende berilgen turaqlı sóz dizbekleriniń tiyislisin qoyıp, kóshirip jazıń. Olardıń qaysı sóz shaqabınıń mánisinde ekenin aytıń.

41

1. Raketa ... aspanǵa kóterildi. 2. Ol ele hesh nárseniń parqına túsinbeytuǵın ... bala edi. 3. ... birewlerdiń ketip baratırǵan elesi kórindi. 4. Jumıstıń basa-basında kitap oqıwǵa da ... . 5. Ol otırǵanlarǵa qaray ... bir qarap aldı. 6. Sultan onıń gáplerin ... tıńladı.

Tiyisli frazeologizmler: qulaq salıp, kózdi ashıpjumǵansha, qolı tiymedi, awzınıń sarısı ketpegen, kóz ushında, kóz juwırtıp.

74- shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Turaqlı sóz dizbeklerin tawıp, olardıń bir sózge teń mánislerin aytıń.

1. Awzı ala heshkim menen dos bola almaydı. (T.Q.)

2. Degen menen, jaslardı sınaw májilisine shekem awzı bir sıyaqlı bolıp júrgen biylerdiń Maman saylanǵannan keyin toyǵa qaramay ketkenine hayran. (T.Q.) 3. Maman onı túsinedi dep oylamaǵan edi, awzı ashılıp lal boldı.

qalǵanlıqtan ba, usı «qonaq» degen sózdi esitkende, onıń qay waq-bir waq biziń úyden ketetuǵının eslep, janım ashır edi. (Sh.S.)

75- shınıǵıw. Oqıń. Quramında turaqlı sóz dizbegi bar gáplerdi tawıp, olardıń basqa turaqlı dizbeksiz qollanǵan gáplerden ózgesheligin aytıń.

Hesh waqıtta kisiden aldanbaǵan aldı-artın ólshestirip júretuǵın Dúysenbay ómirinshe esinen shıqpastay bolıp aldanǵan edi.

Izlerine quwǵınshı túsken Tájim murt ta bul awılǵa qádemin izep baspay ketti. Hámme menen baylanıs úzilip qalǵanına bir jaǵınan quwansa, ekinshi jaǵınan qorqatuǵın edi. Dúysenbaydıń endigi jalǵız qáwpi Tájim murttıń tutılıwı. «Ol uslansa istiń pitkeni — jalaxor adam. Meni sózsiz satıp ketedi» — deydi óz-ózine. Awılǵa

42

áskeriy kiyim kiygen birew kelse de, ishi ulı-dúpildi bolıp as batpay, bezgek tiygendey qaltıraydı. Dizesiniń dármanı ketip jıǵıla beredi. Al, sol kelgen atlınıń paraxatshılıq penen kelgenin esitse, betine qan juwırıp, boyına as taraydı. Sol oylaspay oq atqan naymıtlardıń ele tabılmay atırǵanın shala esitse de, anıǵın sorawǵa hámmeden, hátteki, Turımbetten de qorqadı. Tosınnan duwsharlasıp qalsa ilajı joq, bolmasa Tórebaydıń kózine túse beriwge de júregi dawamas edi. Bir jola esiginiń aldında turǵanında ótip baratırǵan Tórebaydıń «assalawma áleykumin» esitip, júregi biraz toqtasqanday boldı, sonda da isenbes edi. (T.Q.)

76- shınıǵıw. Berilgen turaqlı sóz dizbekleriniń mánisiniń bir sózge bara-bar sinonimlerin tawıp, kóshirip jazıń.

1. Aq kewil — ... . 2. Araǵa ot taslaw.............3. Jaydı basına kóterdi — ... . 4. Gúdibuzar — ... . 5. Eki kózi tórt bolıw — ... . 6. Kópti kórgen — ... . 7. Jaman kózi menen qaraw — ... . 8. Quwanıshı qoynına sıymaw — ... .

SÓZLIKTIŃ TÚRLERI

§ 18. Túsindirme sózlik

Túsindirme sózlik ádebiy tildegi jazba hám awızsha qollanılatuǵın sózlerdi óz ishine qamtıydı. Sózliktiń bul túri ádebiy tildiń sózlik qorında qollanılatuǵın tiykarǵı sózlerdiń tuwra hám awıspalı mániligin anıqlaydı hám olardı durıs túsindiriwdi maqset etedi. Máselen, awızeki sóylewde geypara sózlerdiń hár túrli bolıp aytılıw jaǵdayları ushırasadı. Mısalı: jarpaq—japıraq, torpaq—topıraq. Bulardıń ádebiy til ushın qabıl etilgen norması sońǵı túri dizim sóz retinde alınadı hám oǵan túsindirme berilip, tiyisli dereklerden mısallar keltirilip anıqlanadı: Japıraq at. — ósimliktiń shaqasındaǵı hawa arqalı azıqlandırıwshı hám gaz almastırıwshı xızmetin atqarıwshı múshesi.

Túsindirme sózlikke berilgen sózler álipbe tártibinde túbir sóz túrinde dizimge alınadı. Olardıń dórendi túri de dizimge alınıp, túbir sózden keyin sol sóz benen uyalas retinde grammatikalıq mánisine izbe-iz túsinik beriledi. Mısalı: Japıraqlaw

f. — ósimliktiń japıraqlawı. Báhárde kún jılıwı menen ósimlikler japıraqlaydı.

«Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi»niń tórt tomlıǵı 1982—1992-jılları «Qaraqalpaqstan» baspasında basılıp shıqtı.

77- shınıǵıw. Tómendegi sózlerge óz túsiniklerińiz boyınsha túsindirme sózliktiń úlgisinde awızsha túsinik beriń.

Abadan, abadanshılıq, abıroy, abıroylı, ádep, ádepli, ádep, ádepki, vagon, vokzal, gúrriń, gúrrińlesiw, daǵal, daǵallanıw, jańa, jańalıq, jańaǵı.

78- shınıǵıw. Tekstti oqıp, ondaǵı qara hárip penen jazılǵan sózlerge túsindirme sózliktiń tártibinde dizimge alıp, jazba túrde qısqasha túsindirme beriń.

44

Búgingi kúni biz heshkimnen kem bolmastan, kóplegen baǵdarlar — ekonomika, ilim, mádeniyat, ruwxıylıq hám sporttı úlken tabıslar hám jetiskenlikler menen kórsetpekshimiz. Sport usınday salalardıń biri. Mámleketimiz ǵárezsizliktiń dáslepki kúnlerinen baslap onı rawajlandırıwǵa úlken itibar berip kelmekte. Elimiz xalqın, ásirese, balalar hám jaslardı dene tárbiyası hám sport penen belsendi shuǵıllanıwǵa tartıw Ózbekistanda mámleketlik siyasattıń áhmiyetli baǵdarlarına aylandı. Birinshi Prezidentimizdiń pármanına muwapıq Ózbekistan balalar sportın rawajlandırıw qorı dúzildi.

(Gazetadan)

79- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi túsindirme sózliktiń dúziliw tártibi boyınsha mánilerine jazba túrde túsindirme jasań.

Aǵayin, aǵayinli, bazar, bazarlaw, elshi, elshixana, bezew, bezewli, eliw, eliwinshi, izey, izeykesh, kelisim, kelisiw, qúdiretli, qúdiretlilik.

§ 19. Dialektologiyalıq sózlik

Ádebiy til awızeki sóylew hám jazba til bolıp ekige bólinedi. Awızeki sóylew tili qaraqalpaq xalqınıń erte dáwirlerden kiyatırǵan janlı tili.

Qaraqalpaq milliy ádebiy tiliniń awızeki sóylewi eki dialektlik (jergilikli) toparǵa bólinedi:

1) arqa dialekt hám 2) qubla dialekt. Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligi usı eki dialektlik ózgesheliklerdegi awızeki sóylemlerde qollanılatuǵın jergilikli sózlerdi óz ishine alıp dúziledi. Máselen, arqa dialektte qulaqshın, buzaw, diywal, kelsap, silos, qatnas t.b. sózler qubla dialektte toppı, ójek, soqpa, soqı, dúrishte, alaqa sıyaqlı sózler menen qollanıladı.

Dialektologiyalıq sózlikke berilgen sózlerdiń qaysı dialektke tiyisli ekenligi arqa dialekt ushın

45

A, qubla dialekt ushın Q háribi menen belgilenedi. Mısalı: Aǵarmay (A) — aqmay, aǵarı (Q) — awırlıq ólshem t.b.

Dialektologiyalıq sózlikke kiretuǵın sózler xalıqtıń neshshe ásirler boyı shuǵıllanıp kiyatırǵan tarawları: mal sharwashılıǵı, diyqanshılıq, balıqshılıq, ónermentlik, salt-dástúr, úy buyımları hám t.b ruwzıgershilikke baylanıslı jergilikli ózgeshelikke qatnaslı sózlerdi qamtıydı.

Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligi 1983jılı «Qaraqalpaqstan» baspasında basılıp shıqtı.

80- shınıǵıw. Gáplerdi kóshirip, awızeki sóylewge qatnaslı sózlerdiń astın sızıń hám olardıń ádebiy norma boyınsha durıs jazılıwın anıqlań.

1. Pa-ay, yaman adam-aa! 2. Bunıń ǵoy qolınan hesh nárse kelmeydi, húkúwmetke de jaǵıp júrgen joq.

3. Islam bayraǵına jeti ıqlımnan qaliymaǵoy bendelerin jámlep, russız húkúwmetin dúziw. 4. — Há-á, sóytip sóylep otırıń, ǵoshshım, aǵańdı ıntıqtıra bermey, — dedi. Sen óziń, yashullı, awılıńnıń azanda qayda ketkenin bilmeyseń. Bir jaqtan keldiń be?! (Sh.S.)

81- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Awızeki sóylewge qatnaslı sózlerdi tawıń, eger olarda dialektlik sózler bolsa, olardıń qaysı dialektke tiyisli ekenligin aytıń.

1. Arqa Muz degen bar deydi, qısı-jazı muzı erimes emish, shuyaqlarda jasaǵanlardıń da ármanı barmeken.

2. Meyli zákúni menen-aq júre bereyik. 3. «Bessarı» qıshlaǵınıń kúnshıǵarında paxtaǵa shotlap júrgen tórt-bes gektarlıq góne jońıshqalıq bar edi. 4. Albıraǵan Bazarbay «attı, attı meni» dep, way-waylap et betinen súdigarǵa tasladı. 5. Mádiyar shúdigardı kesip bardı da, pıshıqtay jelkesinen kóterip turǵızdı.

46

82- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi arqa hám qubla dialektlerge ajıratıp aytıń.

Almırt, aparıw, apparıw, aptabız, aptawız, as, asman, aspan, awqayıq, ashkadi, ashna, álgi, atqulaq, basalay, baxmal, maqpal, dońız, dońguz, zálbar, zámber, kózi hayat, muxir, muhir, mór.

LEKSIKADAN ÓTILGENLERDI TÁKIRARLAW

Tekseriw sorawları hám tapsırmalar:

1.Hámmege ortaq sózler menen terminlerdiń ayırmashılıǵın aytıń.

2.Qanday sózler kásipke baylanıslı, qanday sózler dialektlik sózler dep ataladı?

5.Leksika hám turaqlı sóz dizbekleri til iliminiń qaysı tarawında úyreniledi?

83- shınıǵıw. Berilgen sózlerdegi hámmege birdey ortaq sózlerdi bir bólek, termin sózlerdi bir bólek kóshirip jazıń.

Kel, bar, kún, kitap, komediya, proza, anıqlawısh, grammatika, kvadrat, globus, kompozitor, koncert, jaqsı, segiz, úy, nan, aǵash, toǵay, mazalı, men, stol, parta.

84- shınıǵıw. Salıgershilik, mal sharwashılıǵı, paxtashılıq, baǵshılıq hám balıqshılıq kásipleriniń hárbirine baylanıslı eki sóz tawıp, olardı gáp ishinde keltirip jazıń.

85- shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń qanday mánilerde qollanılıp turǵanın aytıp beriń.

1. Záriypa qudıqtıń basına barıp, uzaqqa kóz jiberdi de, basındaǵı sharshısın qolına alıp, olay-bulay bılǵay basladı. 2. Ámiwdáryanıń ayaǵı Aral teńizine quyadı.

3. Uyqılar aldında ayaqtı juwıp jatıw kútá paydalı.

47

4. Istiń kózin bilip isleseń, isiń ónimli boladı. 5. Mektep oqıwshılarınıń salǵan súwretlerin óz kózim menen kórdim. 6. Dógerek kók shóp penen qaplanǵan. Sebebi, kóktiń shıqqanına da ádewir kún boldı.

86- shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń qanday sózler menen sinonim bolıp turǵanın aytıń.

1. Jurt balıqqa baradı degenge Ómirbek te balıqqa baradı. Adamlardıń ana jerden de, mına jerden de balıq awlap atırǵanın kóredi. 2. Patshadan hámir bolsa, puqaraǵa ne turıs, wázirler jáne izlewge ketti. 3. Bir kúni Xoja Nasıratdin bazarǵa barıp úlken bir tóbeniń basına shıǵıp: — Xalayıqlar, berman kelińler, tez kelińler! — dep bazardaǵı bar adamlardı jıynap bolıp: — Men bir nárse aytajaqpan, bilesizler me? — dep olardan soraptı.

Hámme: «Bilmeymiz» — dep baqırısıptı. («Q. L.»)

87- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi kóshirip, antonim sózlerdiń astın sızıń.

Xızmet eter adam ózin xosh etip,

Dushpanın muńaytıp, dostıńdı shad etip,

Keshe-kúndiz ata-anasın yad etip,

Xızmet eter ata-ananıń haqqı ushın.

Jaqsı adamnıń ayaǵına bas urar,

Jamanlar darǵazep etip tas urar.

Berdimurat, durıs ayt, sóyleme yalǵan.

Jónsiz qırq kún qayǵı uwayım shekkennen,

Densawlıqta bir kún shadlıq jaqsıraq.

(Berdaq)

88- shınıǵıw. Tómendegi qosıqtan paydalanıp, óz awılıńızdıń, kósheńizdiń yamasa dala kórinisin súwretlep shıǵarma jazıń. Atın ózleriń tańlań.

48

Sóz jasawshı qosımtalar (suffiksler) jańa sóz jasaydı: balıq-balıqshı, bas-baslıq, kúsh-kúshli, ań- ańla, suw-suwǵar hám t.b.

Sóz túrlewshi qosımtalar sóz dizbegi hám gáptegi sózlerdi bir-biri menen baylanıstıradı. Olar sózlerdiń sırtqı túrin ǵana ózgertedi, jańa sóz jasay almaydı: meniń awılım, mektepten shıqtım, oqıwshılar sayaxatqa shıqtı.

90- shınıǵıw. Oqıń. Sózlerdiń qurılısına dıqqat awdarıń. Olardı túbir hám qosımtalarǵa ajıratıp aytıń.

—Jańa jıl aqshamında qanday tilek aytsań da orınlanadı. Ájapasınıń bul gápi kishkene Jańabay ushın xat hám qálem boldı.

—Qanday tilek aytsam eken? — dep oyladı ol. Jańa jıl bolsa jaqınlap qaldı. Jańa jılda Ayaz ata kóp sawǵalar berse eken. Ásirese, mazalı konfetalar kóp bolsın!

Ol usınday tatlı qıyalǵa beriledi. Biraq, kún ótken sayın jáne oylandı.

—Yaq, mazalını kóp jey berseń tisiń awıradı.

Úshinshi kúni shıpakerge barǵanımdı ele umıtqanım joq. Yaq, kóp shokolad árman etpey-aq qoyayın. Kóp eken dep kózim toymay jey bersem jáne... Jaqsısı, «Jańa jılda qar jawǵay!» — dep tilek aytaman. Demalısqa shıqqalı berli dalada oynamadıq. Qar jawsa, ház etip qar boran oynaymız. Ayaz ata soǵamız.

91- shınıǵıw. Sózlerdi oqıń. Túbir sózlerdi bir bólek, qosımta qosılǵan sózlerdi bir bólek kóshirip jazıń. Qosımtalardıń atqarıp turǵan xızmetin túsindiriń.

Bala, qız, balalıq, qızlar, aǵash, gúl, aǵashlıq, kitapxana, kitapxanashı, kitap, salıgershilik, putalıq, adamgershilik, biyik, biyiklik, kól, shól, paxta, toǵay,

50