Qaraqalpaq tili 6-kl

1. Sanlıqlar, kóbinese atlıq sózlerge qatnaslı bolıp keledi. Olar zatlardıń sanın, muǵdarın anıqlap kelgende, anıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: Brigadamızda 20 salıkesh, 12 mexanizator, 8 suwshı bar. Aǵam menen apam altınshı bólimde isleydi. («E.Q.»)

2. Sanlıqlar gáptegi qollanılıw ornına qaray bas aǵzalardıń xızmetin de atqaradı. Mısalı: Olar úshewi kinoǵa bardı. Altı úshke bólinedi.

3.Sanlıqlar atlıq sózlerdiń ornına qollanılıp, seplik qosımtalı kelgende, tolıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: Ol toǵızınshını pitkerdi. Toǵızdı

úshke bóliwge boladı.

4.Sanlıqlar feyillerge qatnaslı, is-hárekettiń sanın, muǵdarın bildirip kelgende pısıqlawısh boladı. Mısalı: Kún bir jawsa, terek eki jawadı. (Naqıl) Mashinalar Qaratawǵa eki ret qatnadı.

198- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Sanlıqlardı tawıp, olardıń qaysı seplikte turǵanın hám qaysı aǵzanıń xızmetin atqarıp kelgenin aytıń.

1. Shadımurat onınshını pitkergen jılı, Perixan jetinshini pitkerdi. (A. B.) 2. Onıń minnetlemesi hár 100 bas sawlıqtan keminde 100 bas qozı alıw. («E.Q.».) 3. Beresige besew kóp, alasıǵa altaw az. (Naqıl) 4. Ekewimizde de ún joq (G. I.) 5. Sen ol jaqta tereńnen ondı alsań, biz bunda júzdi, mıńdı aldıq. (Ó.A.) 6. Eki attı ertle, birewine óziń, ekinshisine Sadıq minsin. (K.S.) 7. Mekteptiń aldında eki gújim terek bar («J.»)

199- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Sanlıqlardı tawıp, olardıń ózi qatnaslı sózge baylanıslı qanday sorawlarǵa juwap beretuǵının hám qaysı aǵzanıń xızmetinde ekenin aytıń.

1. Onıń aldında endi 500 bas qoy. 2. Ol hár 100 bas sawlıqtan 140 qozı alıwǵa eristi. (J. S.) 3. Onıń jası bıyıl

101

on segizde. 4. Ekewi qol alıstı. 5. Ol búgin birinshi, úshinshi brigadalardıń jumısın tekserip, balıqshılar menen túnep te shıqtı. (Ó. A.)

SANLÍQ BOYÍNSHA GRAMMATIKALÍQ

TALLAW

Tallawdıń jobası:

I. Sóz shaqabı. Ulıwma mánisi.

II. Morfologiyalıq belgileri: 1. Turaqlı belgisi: a) jay yamasa qospa; b) sanlıqtıń qaysı túri ekenligi. 2. Qosımsha belgileri: a) seplik; b) tartım; d) betlik; e) kóplik. Eger bul belgiler sol sanlıqta qollanılsa.

200- shınıǵıw. Joqarıdaǵı úlgige tiykarlanıp sanlıq boyınsha, dáslepki eki gápin awızsha hám sońǵı eki gápin jazba túrde grammatikalıq tallaw jasań.

TÁKIRARLAW

Sorawlar hám tapsırmalar:

1. Sanlıqtıń basqa sóz shaqaplarınan ózgesheligin aytıń.

2.Sanlıqlardıń dúzilisi hám mánisi boyınsha túrlerin aytıń hám mısallar keltiriń.

3.Sanlıqlar gáptiń qaysı aǵzalarınıń xızmetinde qollanıladı? Mısal keltiriń.

201- shınıǵıw. Teksttegi ñifrlar menen berilgen sanlıqlardı sóz benen kóshirip jazıń. Olardıń sanlıqtıń qaysı túrine jatatuǵının aytıp beriń.

Terisken ósimligi 11,7 mıń gektar jerdi iyeleydi. Sonıń menen birge, onıń ortasha qalıńlıǵı bir gektar jerge 12001500 túpke shekem tuwra keledi. Bul ósimlikke klimat aytarlıqtay tásir etpeydi. Máselen, qurǵaqshılıq bolǵan jılı tuqım kóp bergen 1949-jıl menen salıstırıp qaraǵanımızda, tuqım beretuǵın ósimliklerdiń sanı 80 proñentke, al bir gektarǵa 960 túpten tuwra keledi. Bir túp teriskennen alınatuǵın tuqım zúrááti 5-28 gramǵa shekem jetedi. Demek, usı esap boyınsha bir gektarǵa orta esap penen 12,4 kg yamasa bir jılda joqarıda kórsetilgen bólimshede hámmesi bolıp 142 tonnaǵa jaqın tuqım ónimi alınadı.

(X.Z.)

202- shınıǵıw. Sanlıqtıń hár túrine bir sózden alıp, seplik qosımtaları menen sepleń.

ALMASÍQ

§ 53. Almasıq haqqında túsinik

Atlıq, kelbetlik, sanlıqlardıń ornına almasıp qollanılatuǵın sózlerge almasıq delinedi.

Almasıq atlıq, kelbetlik, sanlıqlardıń dál ataması emes. Olardı ornın basatuǵın ekinshi bir sóz be-

103

nen ataydı. Mısalı: Asan zavodta jumısshı bolıp isleydi. Ol ózine tapsırılǵan jumıslardı artıǵı menen orınlaydı. Bul gáplerdegi Asan sózi ekinshi ret qaytalanbaw ushın onıń ornın basatuǵın ol almasıǵı qollanılıp kelgen. Asanǵa tiyisli bolǵan pikir ekinshi gápte ol sózine qatnaslı aytıladı.

Almasıqlar kóbinese atlıqtıń ornına qollanılatuǵın bolǵanlıqtan, kóplik, seplik, tartım qosımtaları menen ózgeredi.

203- shınıǵıw. Oqıń. Almasıqlardı tawıp, olardıń qaysı sózdiń ornına almasıp kelgenin hám qanday qosımtalar menen ózgerip turǵanın anıqlań.

KAVKAZ

Kavkaz, sálem jasıl tawlardıń sebi,

Sálem jer qundızı, gúlge bezengen!

Watan ıshqı menen súyemen seni,

Taw qosıǵın súygen júregim menen.

Balalıq jıllarımda men seni kórdim,

Betlerinde Pushkin jazǵan kitaptıń,

Lermontov qáleminen toqılǵan jırdıń,

Hárbir qatarında sen sheshek attıń.

Sonda terbep aqıl-huwshımdı alǵan, Shayırlıq muzasınday sendegi shıray. Shayır hawazına ilesip, saǵan— Balalıq qıyallarım ushqandı talay...

(I. Y.)

204- shınıǵıw. Tekstti oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge dıqqat etip, olardıń almasıqtıń qaysı túri ekenin aytıń.

Men «Ámiwdárya» jurnalınıń jańa sanın kózden ótkerdim. Ábdibay bolsa kishkene beli menen qumdı

10

qazıwǵa kiristi. Bul qazılǵan jerde suw quyılǵan ıdısımızdı saqlaymız. Óz isi menen mashqul bolıp atırǵan Ábdibay birden baqırıp jiberdi:

—Kim awılda traktorshı bolıp islep atır?

—Azat.

—Ol qashan keldi?

—Búgin.

Hárkim óz isi menen bánt. Heshkim jumıssız qarap júrgen joq. Állekim túnde esikti qaqtı. Biraq, sırtta heshkim kórinbedi.

ALMASÍQTÍŃ TÚRLERI

Almasıqlar mánisi hám grammatikalıq ózgesheligine qaray 8 túrge bólinedi:

1.Betlik almasıǵı (men, sen, ol, biz, siz).

2.Ózlik almasıǵı (óz).

3.Siltew almasıǵı (bul, sol, usı, ol, áne, mine t.b.).

4.Soraw almasıǵı (kim, ne, kimniń, neniń qaysı, qanday).

5.Belgilew almasıǵı (hárkim, hár nárse, hárqanday, hárqaysı, hárbir t.b.).

6.Jámlew almasıǵı (barlıǵı, hámmesi, bári, jámi, bárshe, pútkil t.b.).

7.Belgisizlik almasıǵı (állekim, állene, álle nárse, állenebir, bazıbir, geybir t.b.).

8.Bolımsızlıq almasıǵı (heshkim, hesh nárse, heshbir, heshqashan, heshqanday, heshteme).

105

205- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Almasıqlardıń astın sızıp, qanday sóz shaqaplarınıń ornına almasıp kelgenin aytıń.

1. Ishine motor ornatılǵan kemeniń artında bir adam dizerlep otır, ol ara-tura otırǵan ornınan ushıp turıp tumtusına asıqqanday kóz saladı. 2. Teńiz jiyegi kók jasıl. Onıń ústinde qanatın qıya qaǵıp, sharıqlap ushıp shaǵala júr. 3.

Ótegendi izlesem, ol da bir kemeni miniwge qolaylasıp atır eken. 4. Balıqshılar ózleriniń bólimlerine kelip qonıs bastı. 5. Bular ornalasqan «Taslaq» keń kólemdi bir ózi alıp jatqan belgili jer edi. (Ó.A.) 6. Kimdi aytıp otırsań Orazgáliy, men Stepanovtı shaqırǵan edim, ol da házir kelip qalar. (G.I.)

§ 54. Betlik almasıǵı

206- shınıǵıw. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge dıqqat etiń. Olardıń qanday sóz shaqabınıń ornına qollanılıp turǵanına hám sorawlarına itibar beriń.

Kút meni sen, men qaytaman,

Sen júrgen betke,

Kútpe dep kim aytsa, oǵan jaqsılıq etpe.

Men seniń shadlıǵıń, demiń dáwranıń.

Iske asqan ármanıńman, anajan.

Sen miywalı daraq, mendur jemisiń, Boylarımdı kórseń piter kemisiń. Hárbir alǵan ǵániybetli dem ushın, Máńgi minnetdarman saǵan, anajan.

(I.Y.)

Men, sen, ol, biz, siz sózleri betlik almasıǵın bildirip, úsh bette, birlik, kóplik sanlarda qollanıladı. Sorawları: kim?, kimler?, neler?

1-bet: men, biz (bizler) sóylewshi adamdı bildiredi. Mısalı: Men kinoǵa bardım. Bizler oynadıq.

10

207- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Tartımlanıp kelgen betlik almasıqların tawıp, olardıń astın sızıń.

1. Seniki durıs, Perizat. 2. Sheshe, pochtalion sizikine de qayrılıp edi ǵoy. (O. A.) 3. Meniki tek ómirlik jol. 4. Bizikinde júre berseń-o. (N.D.)

Adam bolsa jay sanaydı onı kim?

Xalqımız bir xojalıqtay jasaǵan.

Bizikine kim kelse, úy sonıki,

Qayda barsam, óz úyim, óz bosaǵam!

208- shınıǵıw. Qosıqtı oqıp, mazmunın sóylep beriń. Betlik almasıqların tawıp, qanday seplikte turǵanın anıqlań.

HÁRKIMNIŃ ÓZ ÚYI, ÓLEŃ TÓSEGI

Táriypiń kóp aytıp maqtay almayman,

Hámmeden aǵla dep aqlay almayman, Sen barda jat jurtta toqtay almayman,

«Hárkimniń óz úyi, óleń tósegi».

Qarakeńniń qalası da ózindey,

Aq kókirek ańqıldaǵan sózindey,

10

Sharapatlı, miyrim tolı júzindey, «Hárkimniń óz úyi, óleń tósegi».

Saǵan kelgen millet ónip-ósedi, Nan qalıńlap, kógeredi kósewi, Seni «Doslıq qalashası» desedi, «Hárkimniń óz úyi, óleń tósegi».

(Á. Ó.)

§ 55. Ózlik almasıǵı

Zatlardı hám basqa da nárselerdi anıqlap, tastıyıqlap kórsetetuǵın óz sózine ózlik almasıǵı delinedi.

Ózlik almasıǵı ataw formasında qollanılǵanda, kóbinese tartımlanǵan atlıqlardıń aldında keledi hám sol sózdiń anıqlawıshı xızmetin atqaradı.

Ózlik almasıǵı kóplik, tartım, seplik qosımtaları menen úsh bette túrlenedi, seplenedi. Mısalı: Ózimmen, ózimseń, ózi, ózlerimiz, ózlerińiz, ózleri.

Ózlik almasıǵı seplik qosımtaları menen seplengende, tartım jalǵawlı túrinde qollanıladı.

Ózlik almasıǵı betlik almasıǵı menen dizbeklesip te qollanıladı. Bunday jaǵdayda ózlik almasıǵı tartım jalǵawlı keledi de, kóbinese ataw seplikte turadı: men ózim, sen óziń, ol ózi, biz ózimiz, siz ózińiz, ol ózi.

209- shınıǵıw. Qosıqtı oqıń. Ózlik almasıqlardı tawıp, olardıń qanday gáp aǵzası ekenin aytıp beriń.

ÓZ ÚYIM

Qayda barsam óz úyim, óz bosaǵam!

Jer, suw, toǵay, Biytanıs say-salalar,

Men kórmegen, kórgen awıl-qalalar, Bári-bári óz úyim, óz bosaǵam!

Óz úyim dep esaplayman úyińdi, Sen paydalan men jıynaǵan buyımdı, Úyimiz de, oyımız da usaǵan. Mınaw qala, zavodlar da biziki, Men dóretken qosıqlar da biziki, Qayda barsań óz úyiń, óz bosaǵań!

(M.L.)

210- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Ózlik almasıǵınıń astın sızıp, qanday sóz shaqabı menen dizbeklesip turǵanın hám qanday qosımtalar jalǵanıp kelgenin túsindiriń.

1. Aǵash ta qartaysa óz kórkin joǵaltadı. 2. Denesine qanday da bir nárse quyılıp, ózin jasarıp ketken sıyaqlı sezedi. 3. Háy, ańgódek balalar, maǵan ba ya ózlerińizge kúlip tursızlar ma? — dedi ǵarrı attan túsip. (I.Y.)

4.Erkin qanat qaqtı azatlıq qusı, Ketti ómirimizdiń qáhárli qısı,

Hár zamannıń óz kiyim, óz modası, Jańa turmıs óssin dediń, shógirme.

(I.Y.)

211- shınıǵıw. Oqıń. Ózlik almasıǵın tawıp, onıń qanday qosımtalar menen ózgerip kelgenin anıqlań.

1. Ernazar jóninde barlıq xabardı onnan ózim soradım. 2. Biz ózimiz awıldan shıqqanbız. 3. Biz onı óz

11