Qaraqalpaq tili 6-kl

b) sheriklik dáreje feyilleri kóplik máni bildiredi. Kóplik mánidegi sheriklik dáreje feyillerinen ańlatılǵan is-hárekettiń iyesi (subyekt) kóplik jalǵawlı yamasa kóplik mánidegi sózlerden boladı. Mısalı: Gúlsánemler ishek-silesi qatıp kúlisti. (J.A.)

Bizler sol tárepke qaray juwırıstıq.

282- shınıǵıw. Berilgen túbir feyillerge -ıs/-is, -s, -las/-les qosımtalarınıń tiyislisin qoyıp, sheriklik dáreje feyilin jasań.

Qara hárip penen berilgen sózlerdi gáp ishinde keltirip jazıń.

Bayla, ter, ota, ákel, jıy, buw, apar, qolla, sıpır, ek,

úy, tazala, kóter, sálem, kómek, járdem.

283- shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Sheriklik dáreje feyillerin tawıp, olardıń jasalıwın hám mánilik ózgesheliklerin túsindiriń.

1.Olar kele sala Jáhángir menen apaq-shapaq kóristi.

2.Ol sol keypinde Narbay menen sálemlesti, hal-jaǵday sorastı. 3. Bizler siziń pikirińizge qosılamız, — dep ǵawırlastı. 4. Ekewi bir-birine sál uzaǵıraqtan qarastı, sońınan júdá jaqın turıp ushırastı. 5. Hámme ne islew jóninde oylastı. 6. Biz de taǵı kóremiz, oylasamız, másláhátlesemiz. 7. Ilimpazlar, agronomlar, suw qánigeleri toplanıstı. 8. Ǵawashalardıń rawajlanıwı, tárbiyası menen tanıstıq. (Ó.X.)

284- shınıǵıw. Feyil dárejeleriniń túrleri boyınsha keste sızıń. Kestege feyil dárejeleriniń hárbir túriniń dáslep qosımtaların, onnan keyin 4-5 mısal keltiriń.

151

ATAWÍSH FEYIL

§ 75. Atawısh feyil hám onıń jasalıwı

Atawısh feyil óziniń dórendi túrinde feyildiń bet, san, meyil hám máhál mánilerin ańlatpaydı, tek is-hárekettiń atamasın ǵana bildiredi.

Atawısh feyil tómendegi qosımtalar arqalı jasaladı: Túbir hám dórendi feyillerge -ıw/-iw, -w qosımtalarınıń jalǵanıwı menen ónimli qollanıladı: barıw, keliw, aytıw, oqıw, jazıw t.b.

-maq/-mek (-paq/-pek, -baq/-bek) qosımtaları arqalı jasalǵan atawısh feyil onsha ónimli qolla-nıl- maydı: barmaq, kelmek, jazbaq, aytpaq t.b.

Atawısh feyil -maqta/-mekte qosımtalı túrinde de qollanılıp, dawamlı házirgi máhál mánisin bildiredi. Gáptiń sońında kelip bayanlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: Awılımız jıl sayın gúllenbekte. Ǵawashalar kún sayın rawajlanbaqta.

Atawısh feyil qospa feyil túrinde de qollanıladı. Mısalı: xızmet etiw, shıǵıp ketiw t.b.

285- shınıǵıw. Oqıń. Atawısh feyillerdi tawıp, olardıń qosımtaların hám qanday feyillerge jalǵanıp kelgenin aytıń.

1. Bir waqıtta úlken úsh pazna jerge túsiriliwi máttal, tıń jerdiń topıraǵı ońbaǵanday bolıp ayırılıp ketti. 2. Is kóp, paxtanı suwǵarıw kerek, qarıq jarıw, azıqlandırıw, kultivaciyalaw, jabayı shóplerden tazalaw isleriniń isleniwi kerek. Bárine úlgeriw kerek. («E.Q.») 3. Olardıń talabı, uqıbı, sheberligi xalqımız tárepinen joqarı bahalanbaqta. («E.Q.») 4. Bular ózine dos kim, dushpan kim, sonı bilmek. 5. Shaqırıw qaǵaz kelip, kún sayın bir jaǵı armiyaǵa ketip atırsa, qalǵanları biydaydı tezirek jıynap alıw ushın uyqı degendi bilmey qaralay óship júr. (Sh.A.)

286- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi kóshirip jazıń. Atawısh feyillerin tawıp, astın sızıń.

152

1. Respublikada temir jol, avtomobil hám hawa transportı menen jolawshılar tasıw ádewir kóbeydi. («E.Q.»)

2. Miynet etiw — húrmetli is. 3. Bizlerdiń maqsetimiz paxta jobasın asırıp orınlaw. 4. Endi oǵan Baysınǵa qaytıw joq. (N.D.) 5. Batırǵa qosıp kúshlerin, islemek boldı islerin. (Q.J.)

287- shınıǵıw. Berilgen sózlerge -ıw/-iw, -w, -maq/-mek, -paq/-pek, -baq/-bek qosımtaların qoyıp, atawısh feyilin jasań.

Bar, kel, tası, oqı, jaz, otır, tur, kiyindir, jıyna, jazdır, rawajlandır, oqıt, tazala, islet, kórsetkiz, sóyle, qonıslan, suwǵar, birle, bil, úyret, gúres, awdar.

Atawısh feyil mánilik (semantikalıq) jaqtan feyil hám atlıq sózlerdiń mánisine jaqın keledi. Basqa feyiller sıyaqlı, bolımlı hám bolımsızlıq mánilerde qollanıladı: almaw, bermew, sóylemew t.b. Atawısh feyili atlıq sózlerdi basqarıp, feyil sóz dizbegin dúzedi. Mısalı: kósheni tazalaw, awılda islew t.b. Atawısh feyil seplik, kóplik hám tartım qosımtaları menen túrlenedi. Gápte, kóbinese baslawısh, tolıqlawısh, anıqlawısh xızmetlerin atqaradı. Mısalı: Shıǵıp sóylewler (baslawısh) baslandı. Bıyıl suwǵarıwdı (tolıqlawısh) erte basladıq. Suwǵarıw

(anıqlawısh) jumısları sapalı júrgizilip atır.

Atawısh feyildıń sepleniwi

153

Zattıń belgisin is-háreket arqalı bildiretuǵın feyillerge kelbetlik feyil delinedi.

Kelbetlik feyil eki sóz shaqabı — feyil hám kelbetliktiń mánisin bildiriwshi feyildiń ayrıqsha bir túri. Ol dórendi túrinde betlik mánige iye emes. Sonlıqtan, betlik emes feyillerdiń toparına kiredi. Kelbetlik feyil is-háreket mánisinde kelgende, dáreje, máhál, bet-san, bolımlı -bolımsızlıq qosımtaları menen ózgeredi. Basqa feyiller sıyaqlı, seplik qosımtalı hám tirkewishli atawıshlardı basqaradı. Olar kelbetlikler sıyaqlı, kóbinese atlıq sózlerdiń aldında kelip, onı is-háreket arqalı sıpatlaydı, gápte anıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: súrilgen jer, qaynaǵan suw, orılmaǵan pishen, egiletuǵın jer t.b. Súrilgen jerlerge tuqım sebilip mala basıldı. Suwǵa qanǵan jılqılar seyisxanaǵa

qarap tasırlasıp shawıp ketti. (Sh.A.)

290- shınıǵıw. Qosıqtı Oqıń. Kelbetlik feyillerdi tawıp, Olardıń qanday sóz shaqaplarınıń aldında kelgenin, qanday sózler menen dizbekleskenin hám sorawların aytıp beriń.

Tuwǵan jerdi biz keń deymiz qashannan,

Keńlik oǵan nesip etken ázelden.

Tuwǵan jer — bul dáwir menen jasaǵan,

Ol babamnıń qolı menen bezelgen.

Babam — sahrayı, kóp jol ótilgen,

Sahrada gúl pitse onıń qolı bar.

Demde-aq qırq gez qudıq qazıp pitirgen,

Onıń ózinshelik súrdew jolı bar.

Gúldi quwratqandı obal dep bilip, Onı jasartqandı sawap sanaǵan.

Qayda saz esitse, qulaǵın túrip, Úyinen bir orın qoyıptı oǵan.

(S. P.)

155

291- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Kelbetlik feyildi tabıń. Olar-

ǵa sorawlar qoyıp, qaysı aǵzanıń xızmetinde kelgenin aytıp beriń.

Mine, Qızılqum boylarında haqıyqat báhár baslandı. Kókte quyash jarqırap, Jer-ananıń bawırın balqıttı. Tumlıtus kók-jasıl dóngen lipaslar kiyindi. Tuw uzaqtan kózge túsetuǵın taw jotaları menen qum janbawırları jasıl maysalar menen bólendi. Sóytip, ján-jaqtıń bári ǵawlap shıqqan, átirdey ańqıǵan ósimlikler menen malındı...

Mine, asıǵıp kútken kún de kelip jetti. Tór bettegi ústine qızıl borlat jabılǵan qızıl stol búgin ákelip qoyıl-

ǵan edi. (Ó. X.)

292- shınıǵıw. Kórkem shıǵarmalardan kelbetlik feyilge 6 gáp kóshirip jazıń hám olardıń astın sızıń.

§ 77. Kelbetlik feyildiń jasalıwı

Kelbetlik feyiller tómendegi qosımtalar arqalı jasaladı.

1. Túbir hám dórendi túbir feyillerge - ǵan /-gen, -qan/ken qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı jasaladı: oqı-ǵan, isle-gen, ayt-qan, ket-ken, aytqız-ǵan, jazdır-ǵan, júrgiz-gen, islet-ken t.b.

2.Buyrıq meyilge -ar/-er, -r qosımtaları jal-

ǵanıw arqalı: bar-ar, kel-er, sora-r, jazdır-ar, oqıtar, kórset-er t.b.

3.Hal feyildiń -a, -e, -y qosımtalı túrlerine

-tuǵın, -jaq qosımtaları jalǵanıw arqalı da kelbetlik feyil jasaladı: keletuǵın, alınatuǵın, oqıytuǵın, aytajaq, kórejaq, barajaq, jetejaq t.b.

Kelbetlik feyildiń -ǵan/-gen, -qan/-ken qosımtalı túrleri feyildiń ótken máhálin, -ar/-er, -r, -tuǵın, -jaq qosımtalı túrleri feyildiń keler máhálin bildiredi.

156

Kelbetlik feyiller qospa feyil túrinde de qollanıladı. Mısalı: kirip kelgen, shıǵıp ketken, alıp kiyatırǵan, oqıytuǵın bolǵan, sóylep berejaq, alıp kelejaq t.b.

293- shınıǵıw. Tekstti oqıń. Kelbetlik feyillerdiń jasalıwın hám olardıń qaysı máháldi bildirip turǵanın aytıń.

Kútken kúnler de kelip jetti.

Aqsayǵa keletuǵın atlardı birewler desanttıń atı dese, birewler Aqsaydıń atı deydi. Sawrısı jıltırap, búyirleri shıǵıp turǵan, qarnı toq, shóli qanǵan atlar edi bular. Atlar dáslepki kúnleri suwǵarıwǵa aparǵanda, soqırlarday ayaǵın abaylap basıp zorǵa júretuǵın edi. Sońınan olar dáryadan qaytqanda jarısıp shabısıp qaytatuǵın boldı. (Sh.A.)

294- shınıǵıw. Berilgen feyillerge kelbetlik feyildiń tiyisli qosımtasın qosıp, kelbetlik feyil jasań.

Ayt, ket, kel, bar, suwǵar, súrgiz, bol, tırmala, oqı, isle, jazdır, jıy, jıyna, aqla, oqıt, ota, kór, bil, sora.

295- shınıǵıw. Kórkem shıǵarmalardan kelbetlik feyildiń jasalıwınıń hárbir túrine eki gápten tawıp jazıń.

§ 78. Kelbetlik feyildiń atlıqlasıwı hám gáptegi xızmeti

Kelbetlik feyiller gáp ishinde atlıq mánisinde qollanılıp atlıqlasadı. Atlıqlasqan kelbetlik feyiller atlıqtıń kóplik, seplik qosımtaların qabıl etedi.

Kelbetlik feyiller gáp ishinde tómendegi sintaksislik xızmetlerde keledi.

1. Ataw seplik túrinde atlıq sózlerdi sıpatlap kelgende, anıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: Islengen jumıslardı kórip shıqtıq. Suwǵarılǵan jerleri tapqa keldi.

157

2.Kelbetlik feyiller gáptiń sońında kelip, bayanlawısh boladı. Mısalı: Eki otaw qatar tigilgen. (Ó.X.) Ol bıyıl liceyde oqıyjaq.

3.Atlıqlasqan kelbetlik feyiller gápte baslawısh, tolıqlawısh xızmetlerin atqaradı. Mısalı: 1. Oqıwdı pitkergenler awılǵa keldi. 2. Ayran ishken qutıladı, shelek jalaǵan tutıladı. (Naqıl). 3. Ayaǵı úlken sıyǵanın kiyedi, ayaǵı kishkene súygenin kiyedi. (Naqıl)

Bul mısallardaǵı 1-2-gáptegi kelbetlik feyiller baslawıshtıń xızmetin, 3-gáptegi kelbetlik feyiller tolıqlawısh xızmetin atqarıp kelgen.

296- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdi túbir hám qosımtaǵa ajıratıp túsindirip beriń.

1. Ushan Qaratawǵa jaqınlaǵannan saldawshılar menen darǵanıń mazası qasha basladı. 2. Kemeshiler sır bildirgisi kelmey, Sáhibjamaldan bir nárseni jasırǵan sıyaqlı kórinedi. 3. Gá aǵısqa, gá quyashqa qarap otırǵan Sáhibjamal darǵaǵa názer taslap edi, qas-qabaǵın qarıs úyip, tunjırap tur eken. 4. Bilmegenin soraǵan alım, soramaǵan ózine zalım. 5. Zamanagóy úlgide salınǵan imaratlar qalamızdıń kórkine kórik qosadı.

297- shınıǵıw. Naqıllardı oqıń. Atlıqlasqan kelbetlik feyillerdi tawıp, qaysı aǵzanıń xızmetinde kelgenin túsindiriń.

Maldı tapqanǵa baqtır, otındı shapqanǵa jaqtır. Kóp jasaǵan bilmeydi, kópti kórgen biledi. Sóz mánisin bilmegen, sózdi ózine keltirer. Bólingendi bóri jeydi.

298- shınıǵıw. Oqıń. Kelbetlik feyillerdiń qanday sepliktegi sózler menen dizbeklesip kelgenin anıqlań.

1. Sırtta júrgen jasawıllardıń biri Mamanlar kiyatırǵanın ayttı. (T.Q.) 2. Siziń qorqpaytuǵınıńızǵa inana-

158

man. (N.D.) 3. Gúlaydıń jandırıp otırǵan shópleriniń

299- shınıǵıw. Kórkem shıǵarmalardan qarap, kelbetlik feyillerdiń gápte anıqlawısh, baslawısh hám tolıqlawısh bolıp keliwine 6 gáp tawıp jazıń. Onıń úsh gápindegi kelbetlik feyil atlıqlasqan bolıp kelsin.

Baǵananıń ekinshi tárepindegi qara hárip penen jazılǵan sózler hal feyil. Olar ráwishler sıyaqlı, isháreketti sıpatlap kelgen. Olarǵa bayanlawıshqa qatnaslı qáytip?, qalay? degen sorawlar qoyıladı.

Hal feyil — feyil hám ráwishtiń belgilerine iye boladı. Feyillik belgige iye bolıp kelgende, is-

lanıladı. Aytpay, jazbay.

Ráwishlik belgige iye bolıp kelgende, tiykarǵı isháreketke (bayanlawıshqa) qatnaslı bolıp keledi. Ráwishler sıyaqlı is-háreketti pısıqlawıshlıq mánide sıpatlaydı. Ol úndemesten otır.

Hal feyiller qospa feyillerdiń quramında tiykarǵı feyil wazıypasın atqaradı. Mısalı: 1. Jawın jawıp

159

tur. 2. Ol sóyley basladı. Bul gáplerdegi jawıp, sóyley degen sózler hal feyil. Olar ózinen sońǵı kómekshi feyiller menen birlikte bir grammatikalıq mánini bildiredi.

300- shınıǵıw. Oqıń. Hal feyillerdi tawıp, olardıń qanday mánide kelgenligin aytıń.

Bir waqıtta boran zárebesin úyirip, orasan kúsheydi. Adımın attırǵısı kelmey, suwıq keń óńmeni aldınan borasınlap, keyin qaray iyterdi. Bazda ońınan, gá sol jaǵınan urıp soǵadı. Ash belinen úrlep, qattı húwleydi. Asqardıń mańlay aldında qardı uwmajaqlap orap, ústiústine shırmap, shır-shır aynaldırıp quyın kóterildi. Soń dúbeleyge aynaldı. Ekewi qosılıp, qar suwırıp shashıp, ishinen dem tartqan iyrimdey, Asqardı dógereklep orap aldı. (Ó.X.)

301- shınıǵıw. Hal feyillerdi gáp ishinde keltirip jazıń. Hal feyillerdiń jasalıw ózgesheliklerin esapqa alıń.

Juwırıp, sóylep, júrip, kiyatırıp, kórinbey, kelmey, jıltırap, oqıp, kele sala, baslap.

§ 80. Hal feyildiń jasalıwı

Hal feyiller tiykarınan, tómendegi qosımtalar arqalı jasaladı:

1. Túbir hám dórendi feyillerge -ıp/-ip, -p qosımtaları qosılıw arqalı jasaladı. Bul qosımtalar dawıslı seske pitken feyillerge -p, dawıssızǵa pitse,

-ıp/-ip qosımtaları túrinde qosıladı. Mısalı: sora-p, sóyle-p, bar-ıp, kiyin-ip t.b.

-ıp/-ip, -p qosımtalı hal feyildiń bolımsızlıq mánisi -may/-mey qosımtası arqalı bildiriledi: barıp-barmay (qayttı), kelip-kelmey (ketti) t.b.

160