Qaraqalpaq tili 6-kl

244- shınıǵıw. Qosıqtı oqıń. Dórendi feyillerdi tawıp, olardıń qaysı sóz shaqabınan hám qanday qosımtalar arqalı jasalǵanın aytıp beriń.

JAYLAWDA

Kóz jiberdim jaylawǵa,

Mol tabıslar jaylawda. Anasına erkelep,

Jas qozılar oynawda. Jaylaw sáni bir bólek, Jasıl shópler jaynawda. Buzawlarım semirip, Kók maysanı toylawda. Sharwalarım ertelep, Mal silosın saylawda.

Qızıqtırdı meni kóp, Jaylawdaǵı bay sawǵa. Jalıqpayman hesh waqta, Jaylawımdı jırlawǵa.

(S.N.)

245- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Dórendi feyillerdi tawıp, olardıń qanday sóz shaqabınan jasalǵanın túbir hám qosımtaǵa ajıratıp aytıp beriń.

1. Qara úydiń aldındaǵı qaqıranıń ishinde sharıqlardıń gúńrengen dawısları esitildi. (A.B.) 2. Sútke suw qossań súymesin boladı, kúshke kúsh qossań demesin boladı. 3. Aqsaq qoy tústen keyin mańıraydı. 4. Jaraqlı kúni jaw jolıqpaydı. 5. Atlardıń shabısı menen joldıń shańları burqıradı. 6. Jaw qashsa, batır kóbeyedi. 7. Jol boyındaǵı shópler álleqashan quwrap qalǵan. 8. Ol mıyıq tartıp kúlimsiredi.

7. -ı/-i qosımtası ónimsizlew qollanılıp, kelbetlik, ráwish hám eliklewish sózlerden feyil jasaydı.

131

Mısalı: keń-keńi, bek-beki, juwas-juwası, kem-kemi, burq-burqı, sharp-sharpı t.b.

8. -ıq/-ik qosımtası atlıq, kelbetlik, sanlıq hám ráwishten feyil jasaydı: boz-bozıq, tot-totıq, dem-demik, dám-dámik, jol-jolıq, bir-birik, keshkeshik t.b.

9.-sı/-si, -sın/-sin, sira/-sire, sıt/-sit qosımtaları mánilik jaqtan bir-birine jaqın. Olar atlıq, kelbetlik, almasıq hám ráwishlerge jalǵanıp, feyillerdi jasaydı. Mısalı: balasın, júreksin, arsın, batırsın, qızıqsın, awırsın, menmensin, kópsin, uyqısıra, hálsire, kemsit, siyreksit t.b.

10.-ra/-re/, -ıra/-ire qosımtaları atlıq, kelbetlik hám eliklewish sózlerden feyil jasaydı. Bul qosımtalar geypara seske eliklewish sózlerden dórendi feyil jasap kelgende, tiykarǵı túbir menen qosımtanıń arasında ń sesi esitiledi hám jazıladı. Mısalı: tumawra, quwra, jaltıra, jarqıra, jıltıra, gúrkire t.b.

246- shınıǵıw. Berilgen sózlerge feyil jasawshı qosımtalar qosıp, kóshirip jazıń hám sol qosımtalı sózlerdiń ishinen ózlerińiz tańlap alıp bes gáp qurań.

Kók, aq, qol, gúl, ekew, tómen, taraq, qonaq, kóp, jıyın, jas, oyın, adım, qısqa, uzın, búrtik, kewil.

247- shınıǵıw. Tómendegi sózlerge § 63 tiń 7, 8, 9-punkt- lerindegi qosımtalardıń tiyislisin jalǵap, hárbir túrine bir yamasa eki sóz tańlap alıp, bes-altı gáp qurań.

Bek, juwas, kem, jelp, qun, dám, jol, orın, erkin, qızıq, bilgish, qımbat, as.

§ 64. Feyilden feyil jasawshı qosımtalar

Túbir yamasa dórendi feyillerge feyildiń sóz jasawshı qosımtaları jalǵanıp, ekinshi bir buyrıq meyil yamasa feyil dárejeleri jasaladı.

132

Tómendegi qosımtalar arqalı feyilden ekinshi bir feyil sózler jasaladı:

1.-la/-le, -ta/-te qosımtaları túbir feyillerge jalǵanıp, buyrıq meyil jasaydı. Mısalı: búkle, úrle, sabala, qamala, qarawla, qısta, qımta t.b.

2.-a/-e, -ı/-i qosımtalar arqalı: bura, óte, dúze, qura, jonı, mıjı, keri, sorı, tinti t.b.

3.-na/-ne, -ra/-re qosımtaları túbir feyillerge jalǵanadı: kerne, jayna, túyne, jayra, túyre t.b.

4.-sı/-si qosımtası -ǵan/-gen qosımtalı kelbetlik feyillerge jalǵanıp buyrıq mánili dórendi feyil jasaydı. Mısalı: bilgensi, bilmegensi, kórgensi, kórmegensi, aytpaǵansı, sezbegensi t.b.

5.-mala/-mele (-pala/-pele, -bala/-bele) qosımtaları túbir hám dórendi feyillerge jalǵanıp, is-háre- keti dawamlı mánidegi buyrıq meyil jasaydı. Mısalı: bastırmala, úymele, qazbala.

248- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Dórendi feyillerdi tawıp, olardıń feyil jasawshı qosımtaların hám qanday sóz shaqabına jalǵanıp kelgenin anıqlań.

1. Ájimurat óship qalǵan ottı úrlep alıstırdı. 2. Ot lawlap jana basladı. 3. Alısta awıldıń daqılları tolqınlanıp, jaynap kórinedi. 4. Bizler egislik jerlerdiń jap-shellerin dúzettik. 5. Salı atızlarında sabanlar qalay bolsa solay jayrap atır. 6. Ol bul hádiyselerdi kórse de ózinshe bilmegensidi. 7. Olar esiginiń aldına shertek soǵıp bastırmaladı.

249- shınıǵıw. Gáplerdi kóshirip jazıń. Dórendi feyillerdiń astın sızıp, olardıń túbir hám sóz jasawshı, sóz túrlewshi qosımtaların ajıratıp aytıp beriń.

1. Paroxod bizlerge júdá jaqınladı. 2. Atam qırmandı qızılladı. 3. Men atama kómeklestim. 4. Men onıń pikirin quwatladım. 5. Kereksiz nárselerdi shıǵarıp

133

taslaǵannan keyin, jaydıń ishi biraz keńeydi. 6. Shıraqlar jaǵılǵannan keyin jaydıń ishi jaynap ketti.

250- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Feyilden feyil jasawshı qosımtalardıń astın sızıń hám olardıń qanday feyillerdi (qaysı dáreje, qaysı meyil) jasap turǵanın aytıń.

1. Ol qolındaǵı qaǵazın eki búkledi. 2. Bizler uslaǵan balıqlarımızdı suw boyında tazaladıq. 3. Ol meniń qolımnan tartıp julqıladı. 4. Ekewi de bir-birine tıǵılısıńqıradı. 5. Baǵdagúl mıyıq tartıp kúlimsiredi. 6. Ol bir aytqanın eki aytıp mıjıdı. 7. Apam iyneni quraq dáskerge túyredi. 8. Olar bizlerdi asıqtırıp qıstastırdı.

§ 65. Feyil jasawshı qosımtalardıń jazılıwı

1.Feyil jasawshı qosımtalar túbir sózdiń sońǵı buwınınıń juwan-jińishkeligine qaray juwan hám jińishke túrinde jazıladı. Mısalı: adım-la, qarıs-la, túygish-le, shad-lan, kewil-len, az-ay, kóp-kóbey, saw-mala, iyter-mele hám t.b.

2.Eger feyil jasawshı -a qosımtası oyın, jıyın,

di feyillerdi tawıp, olardıń ózgeriske ushıraw sebeplerin túsindiriń.

Báhár baslanıp, kók shópler kógerdi. Mektep aynalasındaǵı terekler japıraq shıǵardı. Mektebimizdiń aldına

134

252- shınıǵıw. Berilgen sózlerge tiyisli qosımtaların jalǵap kóshirip jazıń. Jazıwda ózgeriske ushıraǵan sózlerdiń astın sızıń hám olardıń ózgeriske ushıraw sebebin aytıń.

Qozı, tis, arqan, gips, ǵumsha, tatıw, úsh, jaqın, tún, gúril, kók, ot, orın, oyın, jıyın, az, kóp, shók, aq, sók, qol, qıyın, ısıl, oń, bat.

Qosımtalar: -a/-e, -la/-le, -las/-les, -da/-de, -ay/-ey, -ar/-er, -ǵar/-ger, -ır/-ir.

SÓZLERDIŃ QOSÍLÍWÍ ARQALÍ

FEYILLERDIŃ JASALÍWÍ

253- shınıǵıw. Baǵananıń eki tárepindegi feyillerdi salıstırıń. Olardıń qanday sóz shaqaplarınıń qosılıwı arqalı jasalǵanına dıqqat awdarıń.

Atawısh sóz hám feyildiń yamasa eki feyildiń qosılıwı arqalı qospa feyiller jasaladı. Qospa feyiller jasalıwına qaray, atawısh tiykarlı qospa feyiller hám feyil tiykarlı qospa feyiller bolıp, eki toparǵa bólinedi.

135

1. Feyilden basqa atawısh sózlerge feyillerdiń qosılısıwı arqalı jasalǵan feyiller atawısh tiykarlı qospa feyiller dep ataladı. Atawısh sózlerge qosılısqan feyiller óziniń qosılısqan sóziniń dáslepki

kórdi — maqulladı, dos bolıw, jaqsı kóriw, qol qoyıw, tań qalıw, tars-turs etiw t.b.

2. Feyil tiykarlı qospa feyiller feyillerdiń qosılısıwınan jasaladı. Qosılısqan feyillerdiń ekewi de mánili feyillerden boladı. Mısalı: satıp alıw, alıp keliw, alıp bar, kirip shıq, barıp qaytqan t.b.

Qospa feyiller úsh yamasa onnan da kóp feyillerdiń qosılısıwı arqalı da jasaladı. Mısalı: dawam etip atır, aybat etip qoydı, xabar berip turatuǵın edi, dawam etip atırǵan edi t.b.

Ańlatıw: -ip/-ip, -p, -a, -e, -y formalı hal feyiller menen kómekshi feyillerdiń qosılısıwı barlıq jaǵdayda qospa feyillerdi jasay almaydı. Mısalı: oqıp atır, qarap tur, islep júr, oqıp shıǵıw, sóylep beriw, jaza ber, jaynap ketti t.b. Bul qosılısqan sózlerdiń hámmesinde ekinshi komponettegi (bólegi) sózler dáslepki komponenttegi

(bólegi) sózge qosımsha grammatikalıq máni beriwshi kómekshi feyil xızmetin atqaradı.

254- shınıǵıw. Tekstti oqıń. Qospa feyillerdi tawıp, olardıń neshe sózden, qanday sóz shaqaplarınan jasalǵanın anıqlań.

Qutım búgin erte oyandı. Keń daladan qattı esken samaldıń gúwildisi, úrgen iytlerdiń dawısı onıń uyqısın buzıp jiberdi. Qara úyler shatır-shutır etip, teńselip

hawası júrek sezimin kúsheyte tústi.

136

255- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qospa feyillerdi tawıp, olardıń astın sızıń hám gáp aǵzalarınıń qaysı túri ekenin aytıp beriń.

Kún tamıljıp tur. Erte gúzdiń mawjıraǵan azanı. Men xosh iyisli azannıń shıqlı hawasınan nápes alıp, zawıqlanıp, shoqalaq jaqqa biraz qarap turdım. Men qayda barsam da, basqa bir jaqqa bet bursam da, kóz aldımda turǵan náwshe gúldey jas urpaqlardı tárbiyalaw hám oqıtıwdı bir jónge salıp baslap jiberiw oyımnan shıqqan emes.

Waqıt belgisiz túrde ótpekte. Oqıw-tárbiya jumısı — mámleketlik is! Men bunı jaqsı bilemen. Biraq, házirinshe maǵan járdem beretuǵın adam shamalı. Durıs, Aybergen aǵa klass ushın qara úy tiktirip berdi, bul jóninde usı otırıqshı oqıwshılarǵa xabar etti. Onıń bunısına da shın júrekten, raxmet! (Ó.X.)

256- shınıǵıw. Feyillerdi oqıp, olardıń jasalıw jolların túsindiriń. Qospa feyillerdiń birinshi sóziniń qaysı sóz shaqabı ekenin hám sońǵı sóziniń qanday feyiller ekenin aytıń.

Qol qoydı, húrmet etti, kórip shıq, jek kóriw, sálem

oynap júr, ómir súriw, jazǵan edi, aytatuǵın edi, maqul

rip jazıń. Olardıń jasalıwın hám gáp dúzgende qanday sóz ózgertiwshi qosımtalardıń jalǵanıp kelgenin anıqlań.

137

Qabıl etiw, dos bolıw, kewil kóteriw, kóz salıw, alıp kel, alıp shıq, tamam boldı.

§ 67. Birikken hám dizbekli qospa feyiller hám olardıń jazılıwı

Qospa feyiller birikken, dizbekli hám jup sóz túrlerinde qollanıladı.

1.Qospa feyiller eki túbir feyildiń birigiwinen jasaladı. Bunday feyiller bir sóz túrinde birigip jazıladı. Mısalı: apar (alıp bar), áper (alıp ber),

ákel (alıp kel), baratır (bara atır), kiyatır (kele atır), erjetiw, erjetken t.b.

2.Qospa feyiller eki sózdiń mánilik jaqtan qosılısıp, dizbeklesip keliwi arqalı jasaladı. Diz-be- klesiw jolı menen jasalǵan qospa feyiller birik-pey, bólek jazıladı. Mısalı: kórip shıq, oqıp boldı, jazıp al, názer sal, xabar et, qol qoydı, dem aldı, járdem etti t.b.

3.Qospa feyiller juplasıp ta aytıladı. Juplasıp aytılǵan feyillerdiń arası defis arqalı jazıladı: sóyleysóyley, bara-bara, ayta-ayta, kóre-bile, qaray-qaray, ayttı-qoydı, isledi-tasladı t.b.

258- shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Birikken hám dizbekli qospa feyillerdi tawıp, olardıń jazılıwın túsindiriń.

1. Qızarıp tań atıp kiyatır. 2. Dáryanıń suwı sarqılıp baratırǵanday azlaw kórindi. 3. Tańnıń shashırap atıwı da onıń kewlin kótermedi, názeri tómen. 4. Tek ǵana kók jiyekten kóterilip kiyatırǵan ala bultlı aspannıń qus

bala — Xojan albırap, aldında baratırǵan Seyilbekti kóre almay qaldı. (X.S.)

138

259- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi kóshirip jazıń. Qospa feyillerdi tawıp, olardıń astın sızıń hám jazılıwın aytıń.

1. Bizler soqpaq penen kiyatırmız. 2. Soqpaq bizlerdi tuwrı awılǵa apardı. 3. Oqıwshılar azanda mektepke qaray ketip baratırǵan edi. 4. Bizler jıl sayın sayaxatqa shıǵıp turamız. 5. Muǵallim maǵan ana kitaplardı alıp ber dep jumsadı. 6. Men kórsetilgen kitaplardı áperdim.

7. Al, adamlar bolsa, ersili-qarsılı jumıslarına asıǵıp ketip baratır.

Qospa feyiller meyil, máhál ham modallıq mánilerde de qollanıladı. Bul jaǵdayda qospa feyiller anıqlıq meyildiń betlik qosımtaların qabıl etedi. Betlik qosımtaları qospa feyildiń sońǵı sıńarına (kómekshi feyilge) qosıladı. Mısalı: satıp aldım, satıp aldıń, satıp aldı, qosıq ayttım, qosıq aytsań, qosıq ayttı t.b.

Qospa feyiller kóbinese gáptiń bayanlawıshı xızmetin atqaradı. Mısalı: Olar bir-birewine járdem berdi. Ortaǵa jayılǵan dasturqanǵa nan alıp kelindi. (J.S.)

260- shınıǵıw. Tómendegi qospa feyillerdi úsh máhálde, betlik qosımtaların qosıp túrleń.

Alıp kel, járdem ber, xabar et, kirip shıq.

261- shınıǵıw. Oqıń. Qospa feyillerdi tawıp, olardıń jasalıwın hám gáptiń qaysı aǵzasınıń xızmetinde kelgenin aytıp beriń.

Jas sharwanıń 1992-jıl qutlı jıllarınıń biri boldı. Olar óz qaramaǵındaǵı mallardı kútip baǵıwdıń nátiyjesinde mámleketke 8 tonna gósh tapsırıp, aq júzli abırayǵa eristi. Bir jıldıń ishinde Maqset penen Qarshıǵa ádewir tájiriybe hám qárejet topladı. Xojalıǵındaǵı mallardıń

139

bas sanın 20 ǵa kóbeytti. Jas sharwalar tek mallardıń

shóp daqılların molaytıp atır. Sebebi, jem, ot-shópsiz sharwanıń tabısqa erisiwi múmkin emes. Bunı erli-zayıplı jas sharwalar jaqsı túsinedi. («E.Q.»)

Sorawlar hám tapsırmalar:

3.Birikken hám dizbekli qospa feyillerdiń jasalıw ózgesheligin túsindirip beriń.

4. Qospa feyillerdiń jazılıwın aytıp beriń.

§ 68. Awıspalı hám awıspasız feyiller

Feyiller is-hárekettiń zatlıq mánidegi sózlerge qatnasına qaray awıspalı hám awıspasız feyil bolıp ekige bólinedi.

Tabıs sepligindegi sózler menen baylanısatuǵın feyillerge awıspalı feyiller delinedi. Mısalı: qapını jap, xattı oqıdı. Awıspalı feyillerge jaz, oqı, ash, kes, jap, qaz t.b. feyiller kiredi: Ámet awqattı ishti. Tórebay aǵashtı kesti.

Xızmet eter adam ózin xosh etip,

Dushpanın muńaytıp, dosın shad etip,

Keshe-kúndiz ata-anasın yad etip,

Xızmet eter ata-ana, xalıq ushın.

(Berdaq)

Tabıs sepligindegi sózlerdi talap etpeytuǵın feyiller awıspasız feyiller dep ataladı. Bunday feyillerge bar, kel, qal, tur, uyqıla, toqta, quwandı, jandı, shıqtı, bardı, kóbeydi, sharshadı.

140