Qaraqalpaq tili 6-kl

§ 33. Atlıqtıń sóz qosılıw usılı arqalı jasalıwı

Eki yamasa birneshe sózlerdiń qosılıwı, birigiwi arqalı jasalǵan atlıqlarǵa qospa atlıqlar delinedi.

Mısalı: asqabaq, qolǵap, Aral teńizi, kún kóris, azıq-awqat, er-júwen, QMU, pedfak t.b.

Qospa atlıqlar quramı hám qosılıw usılına qaray: birikken, dizbekli, jup, qısqarǵan atlıqlar bolıp tórtke bólinedi.

Tapsırma: Qospa atlıqlardı gáp ishinde keltirip, mısallar jazıń.

142- shınıǵıw. Tekstti oqıń. Qospa atlıqlardı anıqlap, olardıń jasalıwına dıqqat etiń.

Surxan-Sherabad, Qarshi, Mırzashól ózlestirildi. Biz

yın tarnawların qurdıq. Ámiwdáryanıń quyarlıǵında salıgershilikti rawajlandırıwdı bes jıllıq jobalarǵa engizdik. Ámiwdárya menen Sırdáryanıń suwların Aral teńizine jetkermewge háreket ettik, soń teńiz bizden túńilip qasha basladı. (Ó. A.)

143- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qospa atlıqlardıń astın sızıp, teksttiń mazmunın Aralǵa baylanıstırıp sóylep beriń.

Geografiyalıq kartaǵa qarasań, Ámiwdárya menen Sırdárya qaraqalpaq qızınıń qos burımınday iyretilip, ushları Tyan-Shan menen Pamirdi qamtısa, shashbawları Awǵanstan menen Iranǵa jetip tur.

Aral teńizi dúnyadaǵı eń úlken kóllerdiń biri. Ol kólemi jaǵınan Kaspiy teńizi, Arqa Amerikadaǵı joqarǵı kól, Afrikadaǵı Viktoriyo — Nianc kólinen sońǵı tórtinshi orında turadı. Araldıń kólemi 66458 kv.km. (Y.A.)

71

§ 34. Birikken atlıqlar hám olardıń jazılıwı

144- shınıǵıw. Oqıń. Dıqqat etilgen atlıqlardıń neshe sózden jasalǵanın hám jazılıwın anıqlań.

Ol jılı Esbergenshıǵanaq penen Qattaǵardıń saǵasınan ketken dárya jıqqını Qırantawdıń aldı menen Sapaqkóldi sıpırıp aǵıp Qusxana tawına tireldi de, Erkindárya ańǵarına tústi. Mardanatanı aylanıp Tasqırman, Páshentawdı aydınǵa aylandırıp, Qanjıǵalıjap, Mayjap arnaların sıpırıp

Dawıtkólden Maqpalkólge ótti de, bir tili Shaqamandı jalasa, ekinshi tili Aspantaydı sharpıdı. Qır dógerek Qazanketken menen Bayxojaǵa deyin kógalay teńizge aylandı. Bul jerlerdegi xalıq tez kóship qádimgi Taxtakópir jaqtaǵı Esimózek boyın jaǵalap, Dáwqara, Kókózek

ústinen Birdemge deyin qonıs bastı.

Eki yamasa onnan da kóp sózdiń qosılıp, birigiwinen jasalǵan atlıqlarǵa birikken atlıq delinedi. Birikken qospa atlıqlar neshe túbirden tursa da qosılıp jazıladı.

Birikken qospa atlıqlardıń geyparaları máni hám jazılıwı jaǵınan pútkilley birigip, bir túbir taqılette boladı: bilezik, belbew, qolǵap, shegara t.b. Al, geyparaları túbir formaların saqlap birigedi. Qaraózek, Bozataw, Sapargúl, tasbaqa t.b.

145- shınıǵıw. Gáplerdi kóshirip jazıń. Birikken atlıqlardıń astın sızıń.

Men Ámiwdáryanıń bir tábiyiy tarmaǵınıń ishi menen júrdim. Toǵaydıń shetinen Sultanwáyis tawınıń kórinisi ashıladı. Dala menen taw aralıǵındaǵı Nókis penen Tórtkúldi tutastıratuǵın jol jatır. Zerbaraq shar Sultanwáyis tawınıń artına jasırına baslaǵanda, taw órkeshleriniń ájayıp kórinisleri erksiz ózine tarttı.

72

146- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi oqıp, fonetikalıq ózgeriske ushırap birikken atlıqlardı bir bólek, túbirlerin saqlap birikken atlıqlardı bir bólek kóshirip jazıń.

Qaraqulaq, ayǵabaǵar, shegara, tasbaqa, qarabaraq, Aytjan, Biybigúl, Bóribasar, Xojeli, Qońırat, ashıwdas, qolǵap, Tórtkúl, Taqıyatas, palawqabaq, jarǵanat, Aqbóget, Qızketken, Ellikqala, Altınkól, Yaqıpbay, Turdımurat,

Seytimbet, qolǵanat, atqulaq, Qızılqum.

§ 35. Dizbekli atlıqlar hám olardıń jazılıwı

147- shınıǵıw. Gáplerdegi qospa atlıqlardıń ne ushın dizbekli qospa atlıqlar dep atalıwına itibar beriń hám olardıń neshe sózden jasalǵanın, sorawların aytıń.

1. Kózimdi ashsam juldızlar! Jeti qaraqshı jımıńlasıp arqa tárepti kórsetip tur. 2. Túske taman jeńil gazik mashinası posyolkadan shıǵıs-arqaǵa qaray jol aldı. 3. Kún awa Qosbulaq degen jerge keldik. 4. Onı Ústúrtti izertlewshi geologlardıń stanciyası dese boladı.

Eki yamasa birneshe sózlerdiń mánilik hám jazılıwı jaǵınan dizbeklesken túrine dizbekli qospa atlıq delinedi. Dizbekli qospa atlıqtı jasawshı sózler bir-birinen bólek jazıladı.

Dizbekli qospa atlıqlardıń birikken atlıqlardan ayırmashılıǵı, olar bir uǵım, bir mánini ańlatsa

73

da, sóz dizbeklerine usap biri ekinshisin anıqlap keledi. Mısalı: aq may, awıl xojalıǵı, temir qasıq, mal ferma hám t.b.

148- shınıǵıw. Oqıń. Dizbekli qospa atlıqlardı aytıń. Olardıń birikken atlıqlardan ayırmashılıǵı qanday ekenin túsindiriń.

1. Bul Aral teńizindegi balıqshılardıń miynet dabılı edi. 2. Buyra tolqını qanasına sıymay tolıqsıp aǵıp turǵan Tallıq dáryasınıń eki boyı qamıslıq. 3. Miynetke shın berilgen ataqlı balıqshınıń miyneti joqarı bahalandı. (K.S.) 4. Aqdáryanıń boyı tolısqan elat. Bul awıldı «Orıs awıl» dep ataydı.

149- shınıǵıw. Ózlerińiz mákeme hám shólkemlerdiń, oqıw orınlarınıń atın bildiretuǵın 8—10 dizbekli qospa atlıqlar tawıp jazıń.

§ 36. Jup atlıqlar hám olardıń jazılıwı

150- shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi jup atlıqlardı tawıp, olardıń jasalıwına hám jazılıwına itibar beriń.

Ushı-qıyırı joq Qızılqum. Jerdegi shóp-shardıń bári suwǵa malınıp, jup-jumsaq melledey bolıp qaldı. Házir qısqı ot-shóp tayarlaw jumıslarınıń qızǵınlı mapazı. Otshópler óz waqtında orıp-jıynap alınbasa, keyin paydasız. (T.N.)

arasına jazıwda defis qoyıladı. Mısalı, mal-múlik, kiyim-kenshek, taw-tas, er-júwen t.b.

Jup atlıqlar jıynaqlawshı máni ańlatadı. Olar kóp nárselerdi daralap atamastan, mánileri jaqın bolǵan eki yamasa birneshe sózlerdi juplastırıp, jıynaqlap aytıladı. Mısalı: Gúzde jıyın-terim baslanadı degende

74

jıyın-terim tek paxta yamasa salı ǵana emes, barlıq daqıllardıń jıynalatuǵının ańlatadı.

Jup atlıqlardıń ekewi de mánili sózlerden boladı: ata-ana, qazan-tabaq, qurt-qumırsqa t.b.

Biri mánili, ekinshisi mánissiz sózlerden bolıp juplasadı: mayda-shúyde, kiyim-kenshek t.b.

Tákirarlanıp ta juplasadı: qap-qap (dán) úyir-úyir

(jılqı), sıbır-sıbır (gáp) gúdi-gúdi (pishen).

151- shınıǵıw. Gáplerdi oqıp, jup atlıqlardıń mánisi hám jasalıwın aytıp beriń.

gúzetshi jas jigittiń qasına kelip toqtadı. 3. Bul meshitler, qaqıra-ılashıqlar qalası bolıp, onda jaylar oǵada tártipsiz salınǵan. 4. Ol Yaqshınıń qay jerde turatuǵının, onıń háwliháreminiń qalayınsha ornalasqanın jaqsı biletuǵın edi. 5. Minekey, xojayın miymanǵa ádettegi sózlerin aytıp birbirine xızmet-izzet kórsetti. 6. Dógerek-átirapta jan joq. 7. Qazan-tabaq juwılıp, úy-ishi jıynastırılǵannan soń, Lalagúl hayallardı da úylerine jiberdi.

152- shınıǵıw. Berilgen jup atlıqlardı keltirip gáp dúziń. Olardıń jazılıwın, jasalıwın hám mánisin túsindiriń.

Azıq-awqat, kiyim-kenshek, qazan-tabaq, bala-shaǵa, dári-dármaq, kúsh-quwat, jıyın-terim, er-júwen.

§ 37. Qısqarǵan atlıqlar hám olardıń jazılıwı

Qospa atlıqlar qısqartılıp ta qollanıladı. Bunday jaǵdayda birneshe sózlerden quralǵan qospa sózlerdiń aytılıw hám jazılıwı ıqshamlasadı. Mısalı:

Tashkent medicina institutı — TashMI, pedagogikalıq keńes — pedkeńes dep qısqartılıp aytıladı.

75

Qısqarǵan qospa atlıqlar tómendegishe qısqartıladı:

1.Hárbir sózdiń bas háribin alıw jolı menen qısqartıladı. Bunday qısqarǵan sózler bas hárip penen jazıladı. Bularǵa qosılatuǵın qosımtalar sońǵı háriptiń aytılıwına qaray jalǵanıp, sol sózge qosılıp jazıladı. Mısalı: QRda, MPJda.

2.Sózlerdiń bas buwının alıw jolı menen qısqaradı. Mısalı: pedfak, yurfak, matfak t.b.

3.Birinshi sózdiń bas buwını, qalǵanlarınıń bas háriplerin alıw jolı menen qısqaradı. Mısalı: ÓzR,

QazR, ÓzIA t.b.

4.Dáslepki sózdiń bas buwını, sońǵı sózleri tolıq alınıw jolı menen de qısqaradı. Mısalı: pedinstitut, medinstitut t.b.

153- shınıǵıw. Tómendegi qısqarǵan atlıqlardı tolıq sóz túrinde tarqatıp aytıń. Jáne de olardıń qısqarıw jolların túsindiriń.

ÓzLiDeP, NMPI, TashMI, XDP, ÓzR, QR Joqarǵı Keńesi, QR Ministrler Keńesi, QRXBM, KÓK.

154- shınıǵıw. Ózlerińiz qısqarǵan atlıqlardıń hárbir túrine eki sózden tawıp, gáp qurap jazıń. Qısqarǵan atlıqlardı tolıq sóz túrinde tarqatıp jazılıwın aytıp beriń.

Úlg i: Periyzat Nókis pedinstitutında (pedagogikalıq institutında) oqıydı.

§ 38. Menshikli qospa atlıqlardıń jazılıwı

155- shınıǵıw. Oqıń, menshikli atlıqlardıń jazılıwına itibar beriń.

Qazaqdáryada, Dáwkempir, Jarıqultan kólleriniń suwı tartılıp, balıq teńizge tereńlegen sayın burınǵı ata

76

quralı nárete balıq awlawǵa jaramay qaldı. Múytenler awılınıń ırısı bolǵan Kókózektiń suwı ashqıltım tarttı. Kókózek bolmasa Terbenbes, Mergenataw, Uzınqayırımız az ba degendey balıqshılıqtı gújitip jibergen etekli elat kóbeymese, azayǵan joq.

Aral teńiziniń asaw tolqınları menen ayqasqan bul isker balıqshı xalıqtıń iygilikli mápine hadal kúshi menen úles qostı. (K.S)

penen jazıladı. Menshikli atlıqlardıń bas hárip penen jazılıwında ózgeshelikler bar:

Birikken menshikli atlıqlardıń dáslepki háribi bas háripten baslanıp jazıladı: Sultanbek, Bozataw.

Dizbekli menshikli qospa atlıqlardıń jazılıwı eki túrli boladı.

1.Mámlekettiń, respublikanıń, joqarǵı shólkemlerdiń atları, joqarǵı shólkemlerdiń húrmetli ataqlarınıń hárbir sózi bas háripten baslanıp jazıladı:

QR Joqarǵı Keńesi Baslıǵı, QR Ministrler Keńesi, Ózbekistan Qaharmanı t.b.

2.Mámleketlik hám respublikalıq mákeme, kitap, jurnal, xojalıq hám basqalardıń menshikli atlarınıń

tek birinshi sózi bas háripten baslanıp jazıladı:

QR Mádeniyat ministrligi, QR Xalıq bilimlendiriw ministrligi, «Qırıq qız» dástanı t.b.

156- shınıǵıw. Oqıń. Birikken hám dizbekli menshikli atlıqlardıń bas hárip penen jazılıw ózgesheligin aytıp beriń.

1. Bul Moynaq rayonınıń ataqlı balıqshısı Usnatdin Kárimov edi. 2.Axantaydı Moynaqta bilmeytuǵın kisi joq. 3. Tentekarnanıń boyı ǵazday qatarlasqan balıqshılardıń qosı. (K. S.) 4. Qızılqumnıń pútkilley ózgergenin birinshi ret kózi menen kórip otır. (Ǵ. S.)

77

157- shınıǵıw. Berilgen dizbekli menshikli qospa atlıqlardı tómendegi úlgi boyınsha kóshirip jazıń.

QR Joqarǵı Keńesi, Samanbay bólimi, Baday toǵayı, Ózbekistan Respublikası Ministrler Keńesi, «Alpamıs» dástanı, Káspiy teńizi, Birlesken Milletler Shólkemi, Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken muǵallim.

§ 39. Kóp mánili atlıqlar

158- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Olardaǵı qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń mánisine dıqqat awdarıń.

1. Jas maraldıń kózindey móldir qara kózin dógeregine tóńkerip taslap qaraydı. 2. Miynettiń kózin tapqan, baxıttıń ózin tabadı. (Naqıl) 3. Ústindegi shatırash kóylektiń etegi jırtılǵan etigine oralıp júrgizbeydi. 4. Taw etegi qısnaq, iyretilgen jol. (S.S.) 5. Atızda ǵarrınıń tóbesi kóriniwden aqlıqları oǵan juwırıstı. («Á».j) 6. Biyik tawlardıń tóbesi appaq bolıp kórinedi. (A.B.) 7. Ayshagúl eki qolı menen betin japtı. (A.B.) 8. Bul isti qaytadan

Bektursınnıń qolına tapsırǵan edi.

Atlıq sózler eki, úsh yamasa onnan da kóp mánili bolıp keledi. Atlıq sózlerdiń kóp mánililigi negizgi mániniń tiykarında payda boladı. Mısalı: ayaq sózi negizgi mánisinde adamnıń dene múshesin bildiredi. Mısalı: Ayaǵı úlken sıyǵanın kiyedi, ayaǵı kishi súygenin kiyedi. (Naqıl)

Ayaq sózi kóp mánili bolıp kelgende, sol dáslepki mánige uqsas, dórendi mánilerde qollanıladı.

78

de kóp mánili bolıp qollanıladı. Mısalı: Adamnıń bası, tawdıń bası, jıldıń bası t.b.

Ańlatıw. Aytılıwı menen jazılıwı birdey bolǵan sózlerdiń barlıǵı da kóp mánililikti bildire almaydı. Máselen, omonimlik mánidegi sózler kóp mánililikti bildirmeydi. Sebebi, bunday sózlerde bir-birine mánilik jaqınlıq ańlatılmaydı. Mısalı: sabaq sózi tómendegi eki mánide: 1. Birinshi sabaq — ana tili. 2. Kóylek qırqınshı sabaq penen tigiledi. Bul gáplerdegi sabaq sózi mánileri bir-birine jaqın emes, mánileri hár túrli eki atlıq sózdi bildiredi. Eger bul sózler: 1. Búgingi sabaq erte baslandı.

2. Biz olardıń islerinen sabaq aldıq. Onda bul sózler bir tuwıslas dórendi mánige iye boladı.

Atlıq sózlerdiń kóp mánililigi kontekst arqalı belgili boladı. Olardıń mánisi sóz dizbegi yamasa gáptiń ishinde kelgende anıqlanadı. Máselen, ana sózi tómendegi dizbeklerde kelgende kóp mánililikke iye boladı: 1. Tuwǵan ana. 2. Ana-Watan, ana tili, ana-mektebim t.b.

159- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Kóp mánili atlıq sózlerdiń astın sızıń, olardıń qaysısı dáslepki (tiykarǵı) mánide, qaysısı dórendi ekenin aytıń.

1. Juǵırlasqan shımshıqlar aǵashlardıń baslarına toplanıwda. 2. Tek meniń ańlap qalǵanım sol boldı, onıń basında qazanday qara shógirme bar. 3. Ol áynektiń perdesin jawdı. 4. Artımızǵa qaraǵansha bolǵan joq, qara quptannıń perdesin jamılǵan bir atlı shawıp kele berdi. (Q.D.) 5. Qanlıqılısh beti surlanıp kiyatır. 6. Jer betine úńilip qaraydı, biliner iz joq. (Sh.S.) 7. Ol awzı tınbastan sóylep otır. 8. Jaydıń awzı kúnshıǵısqa qaraǵan edi.

79