Qaraqalpaq tili 6-kl

suwshı, etikshi, paxtashılıq, toǵaylıq, etik, oqı, oqıw, oqıwshı, oqıdı, joldas, qoylar, joldaslıq.

92- shınıǵıw. Sózlerdi túbir hám qosımtalarǵa ayırıp kóshirip jazıń. Olardıń qanday qosımta ekenin aytıń.

Balıqshı, balıqshılar, balıqtı, isle, islegish, qalalıq, qalaǵa, qalasha, mekteplerdiń, sóylewshi, sóylew, sóyledi, pillekesh, pillekeshtiń, bilgish, bilim, bilimli.

93- shınıǵıw. Berilgen túbir sózlerge sóz jasawshı qosımtalardıń tiyislisin jalǵap, gáp qurań.

Or, oqıw, gúl, baǵ, jol, iybe, jaqsı.

94- shınıǵıw. Sóz jasawshı qosımtalı sózlerdi bir bólek, sóz túrlewshi qosımtalı sózlerdi bir bólek kóshirip jazıń. Qosımtalardıń astın sızıń.

Úyinshik, úyler, úylerdiń, ótti, almalar, suwlı, xalqabadlı, ańshılıq, emlewxana, basqarma, gúller, kitabım, oqıwshı, jaspan, balası, dárixana, ónim, ónimsiz, baxıtlı, jeńimpaz, ónimdar, sózlik, sózge, adamlardıń, boslıq, anası, jazǵan, jazıp, kitapta.

95- shınıǵıw. Qosımtanıń túrlerin mısallar keltirip aytıp beriń, tómendegi sózlerge sol qosımtalardı qosıp, gáp qurań.

Mashina, aǵa, úy, oqı, bilim, licey, prezident, ǵárezsizlik, bayram, tınısh, biz, paytaxt.

51

§ 21. Dórendi sóz

Túbir sózge sóz jasawshı qosımtalardıń qosılıwınan jasalǵan jańa mánidegi sóz dórendi sóz dep ataladı. Mısalı: suw-suwshı, suwlıq, suwlı, suwǵar, bas-basshı, baslıq, basshılıq t.b.

96- shınıǵıw. Tómendegi sózlerdi oqıp, olardıń ne ushın túbir, ne ushın dórendi sóz dep atalıwın túsindiriń.

Ań, ańshı, ańshılıq; balıq, balıqshı, balıqshılıq; salı, salıkesh, salıgershilik; bas, basshı, basqarma; qum, qumlıq, qumshıq, qumlaq (jer).

97- shınıǵıw. Dórendi sózlerdi tawıp, astın sızıń.

árman etedi eken. («Maman biy» ápsanasınan) 3. Tandır basında bir qabawıq iytke jolıǵadı. (Ertekten)

4.Bala bilgir bala eken, Jasınan-aq dana eken. (T. J.)

5.Dáslep oyla, keyin sóyle.

98- shınıǵıw. Berilgen túbir sózlerge tiyisli qosımtalardı jalǵap dórendi sóz jasań.

Salı, paxta, traktor, as, bas, san, terim, xızmet, suw, súwret, ilim, kúsh, óner, adam, ǵamxor, jaqsı, awıl, ań.

Qosımtalar: -shı, -shi, -kesh, -paz, -lıq, -ker, -li, -lı, -gershilik, -xor, -shılıq.

§ 22. Dara sóz hám qospa sóz

Sózler dúzilisi jaǵınan dara sóz hám qospa sóz bolıp ekige bólinedi.

52

Bir túbir sózden dúzilgen sóz dara sóz dep ataladı. Mısalı: oqı, jaz, basla, taw, uzın hám t.b.

Eki yamasa birneshe sózlerdiń qosılıwınan dúzilgen sózler qospa sóz dep ataladı.

Qospa sózler eki túbir sózdiń birigiwinen (tasbaqa, birqazan, bıyıl, qolǵap t.b.), eki yamasa birneshe sózdiń juplasıwınan (qurt-qumırsqa, er- teli-kesh, sóyley-sóyley), sózlerdiń dizbeklesiwinen (xalıq aralıq, Qızketken kanalı, uzın boylı, keń jawırınlı), eki yamasa birneshe sózlerdiń qısqarıwınan (NMPI, QR t.b.) dúziledi.

99- shınıǵıw. Oqıń. Eki tárepte berilgen sózlerdi salıstırıń. Olardıń neshe túbirden dúzilgenin aytıń.

100- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Geografiyalıq atamalardıń astın sızıp, olardıń qanday sózlerden dúzilgenligin aytıń.

AZIYA

Aziyanı haqıyqatında da tawlar úlkesi dep atasa boladı. Onıń aymaǵınıń 75 procentke jaqını tawlardan ibarat. Bul tawlardıń eń úlkenleri — Pamir, Tyan-Shan, Tibet, Gimalay, Indikush hám Qaraqum tawları sanaladı. Aziyanıń tábiyatı da oǵada gózzal hám hár qıylı.

Onda qalıń toǵaylar, keń jazıq adırlar, úlken taw dizbekleri, muzlıqlar, dáryalar, kóller hám shólistanlıqlar bar. Ondaǵı Pamir, Tyan-Shan, Qaraqum, Gimalay tawlarında 1150 kvadrat kilometr maydandı muzlıqlar iyelep jatır.

53

Kontinenttegi dáryalar Arqa Muz okeanına, Tınısh hám Hind okeanlarına quyadı. Dáryalardıń ishindegi eń uzını Yanczı bolıp, ol 5800 kilometrge teń.

Okeanlarǵa quyılatuǵın dáryalardan tısqarı, kontinent ortasında payda bolıp, jer suwǵarıwǵa paydalanılatuǵın Ámiwdárya menen Sırdárya usaǵan dáryalar da bar. («E.Q.»)

101- shınıǵıw. Gazeta-jurnallardan, kórkem shıǵarmalardan qospa sózlerge 10 sóz jazıń. Qospa sózlerdiń birigip, juplasıp yamasa bólek jazılıw ózgesheliklerine dıqqat awdarıń.

§ 23. Sózlerdiń jasalıw usılları

102- shınıǵıw. Oqıń. Dórendi hám qospa sózlerdi tawıp, olardıń qalay jasalıwın túsindiriń.

Shalaǵay bolma jasıńnan,

Kópshilikte tis jerseń.

Jaqsılıqtı úmit qıl,

Kúler júzli adamnan.

Sálemsiz kirgen uyat,

Juwapsız shıqqan uyat.

Uzın boylı sarılar, Qoltıǵında nanı bar.

(biyday)

Duzsız pisken as kórdim, Dumalanǵan tas kórdim.

(qawın)

Sózler eki túrli usıl menen jasaladı:

1.Sóz túbirine sóz jasawshı qosımtanıń qosılıwı arqalı. Mısalı: bil-im, ora-m, is-le, sawın-shı t.b.

2.Sóz benen sózdiń qosılısıwı arqalı. Mısalı:

Aytjan, tasbaqa, temir jol, tuwısqan-tuwǵan, otshóp, shay-pay hám t.b.

54

Sóz jasawshı qosımtalar arqalı jasalǵan sózler dórendi sóz delinedi de, sózlerdiń qosılıwınan jasalǵan sózler qospa sózler dep ataladı.

103- shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdi túbir menen qosımtaǵa ajıratıń. Olardıń qanday xızmet atqarıp turǵanlıǵın túsindiriń.

Sen ayttıń: «Kel meniń balalıq dostım,

Eń jaqsı namamdı sayrap bereyin».

Seniń sol qódireń sahrayı sestiń,

Terbirenter eń sońǵı demime deyin.

Sayra dostım, ál hawada pırpırlap,

Saz benen sáwbetsiz dáwran boldı ma.

Sen kókte, men jerde bunshelli shırlap,

Súymegende, onnan Watan boldı ma!

(I.Y.)

104- shınıǵıw. Berilgen sózlerdegi dórendi sózdi óz aldına, qospa sózlerdi óz aldına kóshirip jazıń hám olardıń qalay jasalǵanın aytıp beriń.

Kórpeshe, tógin, adımla, alabuǵa, sútilmek, Taxtakópir, oyshıl, túyin, asqabaq, baspasóz, xızmetker, egis, azadalıq, qızıl shıraylı, aybalta, qoljazba, aqbas, aq quba, oyınshıq, ańshı, jaslıq, bilimpaz, oraqshı, qazan-tabaq, kózbe-kóz, Gúlsánem, oraq.

tor —ekskavatorshı, ilim — ilimpaz, suw — suwlı, suw — suwǵar, kól — kóllik hám t.b.

105- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi túbir hám qosımtaǵa defis arqalı ayırıp jazıń.

55

Salıgershilik, basshılıq, búklew, balalı, ónim, oqıǵısh, súwretshi, xabarshı, ónimdar, hasıldar, qosıqshı, baslama, tapqırlıq, kewilsizlik.

106- shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi sózlerge qawısta kórsetilgen sóz jasawshı qosımtalardıń tiyislisin jalǵap, kóshirip jazıń hám olardıń mánilerin aytıp beriń.

1. Biziń brigadamız hám paxta (-shılıq, -shilik) hám sharwa (-shılıq, -shilik) penen shuǵıllanadı. 2. Bizler paraxat (-shılıq, -shilik) tárepdarımız. 3. Ol bárha kewil (- lı, -li) júredi. 4. Bizler júrip ótken jollar qamıs (-lıq,

-lik) hám oypat (-lıq, -lik) edi.

5. Naqıldı bir aytpasa,

Aqıl (-siz, -sız) aytpaydı.

Aqıl (-lı, -li) adam áńgimesin Naqıl (-sız, -siz) aytpaydı. (Q. n. m.)

Túbir sózge bir hám onnan da kóp sóz jasawshı qosımtalardıń qosılıwınan da dórendi sóz jasala beredi. Mısalı: bas-qar, bas-qar-ma, bas-lıq hám t.b.

-lıq, -lik, -la, -le, -ma, -me, -shı, -shi, -lı,

-li, -shılıq, -shilik t.b. qosımtalar dórendi sózler jasawda ónimli qollanıladı. Mısalı: jaǵalı, kewilli, etikshi, qatlama t.b.

Al, geypara -xor, -kesh, -paz, -ment hám t.b. qosımtalar sóz jasawda ónimli qollanılmaydı, bular tek ayırım sózlerge ǵana qosılıp, dórendi sózler jasaydı. Mısalı: ónerpaz, paxtakesh, ónerment hám t.b.

Sóz jasawshı qosımtalardıń kópshiligi -la, (-le), -shı, (-shi), -lıq (-lik), -lı (-li), -ma (-me) hám t.b. sózlerge jalǵanǵanda túbir sózdegi buwınlardıń juwan-jińishkeligine qaray jalǵanadı. Mısalı: sawınshı, etikshi, maydala, irile. Al, -paz, -xor, -xana, -kesh, -gershilik qosımtaları juwan buwınlı sózge

56

de, jińishke buwınlı sózge de teńdey jalǵana beredi. Mısalı: júzimgershilik, adamgershilik, miynetkesh, salıkesh, otınxana, emlewxana.

107- shınıǵıw. Qosıqtı oqıp, mazmunın sóylep beriń. Dórendi sózlerdi tawıp, túbir hám qosımtaǵa ayırıń.

(J.D.)

108- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi gáp ishinde keltirip jazıń. Sózlerge qanday qosımta qosılıp turǵanın hám olardıń mánilerin aytıp beriń.

Qaraqalpaqstan, basqarma, júzimgershilik, aqıllı, aqıllılıq, toqımashılıq, baǵman, erlik.

Sóz jasawshı qosımtalar sózlerge qosılıw arqalı hár túrli leksikalıq máni bildirip keledi. Máselen:

-kesh, -ker, -shı, -shi, -im qosımtaları sózlerge qosılıp, zat mánisindegi dórendi sózlerdi jasaydı. Mısalı: paxtakesh, suwshı, bilim. Al, -la, -le, -a, -e qosımtaları háreket mánisindegi sózlerdi jasaydı. Mısalı: arqala, birle, ota hám t.b.

§ 25. Sózlerdiń qosılıwı arqalı jasalıwı

109- shınıǵıw. Gáplerdi kóshirip jazıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge itibar beriń hám jasalıwın túsindiriń.

57

1. Biziń elimizde atqulaqtı dári ushın paydalanadı.

2. Eger qısta qar jawmasa, ósimliklerdiń tamırın suwıq urıp, kógermesten qalıwı múmkin. 3. Keshqurın balalar

úyli-úyine tarqadı. Marat úyine kelip dem alıp, bet-qolın juwıp, sabaǵın tayarladı. 4. Ol óziniń qayǵı-uwayımın umıtıp, meniń menen emin-erkin sóylese basladı. (A. X.)

110- shınıǵıw. Tómendegi qospa sózlerdi gáp ishinde keltirip jazıń. Olardıń qanday máni bildirip turǵanın aytıp beriń.

Tilxat, jolbasshı, on birinshi, júzbe-júz, jılma-jıl, shaypay, uzınlı-qısqalı, kórsetip jiber.

111- shınıǵıw. Oqıń. Mazmunın sóylep beriń. Ishindegi qospa sózlerdi tawıp, olardıń qalay jasalǵanın aytıń.

Ján-jaǵıma kózimniń qıyıǵın jibersem, aǵam saqqa júginip birnemelerdi aytıp otır. Allaniyaz atam ústi-ba- sın sheship atır. Olardan jası kishi Sabır tikke qatıp, jolbarıstı ańlıp tur. Men bolsam qorqa-qorqa, aqırı batır boldım ba, ya balalıǵım ba, bolmasa esten ayırılıp qaldım ba, onsha qorqıp ta turǵanım joq. Qorqqan menen ne qılaman. Házir bas ayaǵımız aman. Alısıp ya topılıp atırǵan jolbarıs joq. Onıń ústine men sirá tuwdıpitti jolbarıstı kórippen be? Biraq, úyge kelgen

58

adamlardıń jolbarıs haqqında talay áńgime aytıp otırǵanın esitkenmen. (K.S.)

Qospa sózler jasalıw ózgesheligine qaray 4 túrli boladı.

1.Birikken qospa sózler: baspasóz, qarabay, atqulaq, asqabaq, bıyıl, aybalta hám t.b.

2.Dizbekli qospa sózler: sarı may, sarı ala, qara torı, biyday reń, besten bir hám t.b.

3.Jup sózler: jeti-segiz, jaza-jaza, qazan-tabaq, qurt-qumırsqa, taw-tas hám t.b.

4.Qısqarǵan sózler: QR, NMPI, QMU t.b.

§26. Birikken qospa sózler hám olardıń jazılıwı

112- shınıǵıw. Tómendegi birikken sózlerdi gáp ishinde keltirip jazıń. Olardıń qalay jazılatuǵınına itibar beriń.

Kishipeyil, belbew, orınbasar, Qaraqum, Jumabay, alabuǵa, jolbarıs.

113- shınıǵıw. Gáplerdegi birikken qospa sózlerdi tawıp, óz aldına kóshirip jazıń. Olardıń qalay jasalǵanın aytıń.

qarabaraq shawıp ákeldi.

Eki yamasa onnan da kóp sózler birigip bir máni bildirip keledi. Bunday sózler birikken sózler dep ataladı. Olar sol birikken túrinde qosılıp jazıladı. Mısalı: Gúlmurat, bıyıl, Xojeli, Qızketken hám t.b.

114- shınıǵıw. Birikken sózlerdiń qanday sózlerden jasalǵanın aytıń. Adam atlarınıń jazılıwın bilip alıń.

59

Baltabay, Joldasbay, Aygúl, Nurbiybi, Mırzamurat,

Saparniyaz, Dosbergen, Gúljáhán, Almagúl, Nurlıbay,

Sultanbek, Aqdáwlet, Mámbetnazar.

115- shınıǵıw. Baǵananıń eki tárepinde berilgen túbir sózlerdi mánisine qaray biriktirip, qospa sóz jasań hám leksikalıq mánilerin aytıp beriń.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Birikken qospa sózler qalay jasaladı?

2.Birikken sózlerdiń orfografiyasın aytıń.

3. Eki sózden jasalǵan adam atlarına mısallar tabıń.

4.Birikken sózden jasalǵan ósimlik, qala, kól, dárya, taw, qus atların jazıp keliń.

§ 27. Dizbekli qospa sózler hám olardıń jazılıwı

116- shınıǵıw. Berilgen sózlerdiń qalay jasalǵanına hám jazılıwına dıqqat awdarıń. Keyin mánilerin túsindiriń.

Eki yamasa onnan da kóp sózlerdiń dizbeklesiwinen dizbekli qospa sózler jasaladı. Olar bir-bi- rinen bólek jazıladı: jer júzilik, xalıq aralıq, mal sharwashılıǵı, mal qora t.b.

60