Kishkene Shahzada
.pdf
– Búgin keshte maǵan bunnan da qorqınıshlı boladı...
Bir qaytarıp bolmaslıq báleniń gúmanı taǵı meniń denemdi muzlatıp ótti. Írastan da, ırastan da, qaytıp onıń shoq kúlkisin esite almayman ba?
Onıń shoq kúlkisi – meniń ushın shólistandaǵı bulaq edi.
–Qaraǵım, men seniń kúlkińdi jáne esitkim keledi...
Biraq ol bılay dedi:
–Búgin túnde bir jıl toladı. Meniń juldızım bir jıl burın túsken jerimniń dál ústine keledi...
–Maǵan qara, qaraǵım, bunıń barlıǵı – jılan
da, juldız benen kórisiw de – mázi tús ǵoy, solay emes pe?
Biraq ol juwap bermedi.
–Eń baslı nárseni kóz benen kóre almaysań...
–dedi ol.
–Awa, álbette...
–Bul gúl menen baylanıslı hádiyse sıyaqlı. Eger
alıs bir juldızda ósip turǵan gúldi súyseń, túnde aspanǵa qaraw kerek. Barlıq juldızlar shaǵırayıp turadı.
–Awa, álbette.
–Bul suw menen baylanıslı hádiyse sıyaqlı.
Sen maǵan suw ishkizgen waqıtta – suw muzıka sıyaqlı edi, bul – shemberdiń hám arqannıń sesleri... Yadıńda ma? Júdá mazalı suw edi.
111
–Awa, álbette.
–Túnde sen juldızlarǵa qaraysań. Meniń jul-
dızım júdá kishkene, men saǵan onı kórsete de almayman. Bul da jaqsı. Seniń ushın ol kóp juldızlardıń birewi boladı. Sonnan sen juldızlarǵa qarawdı jaqsı kóretuǵın bolasań... Olar barlıǵı seniń doslarıń boladı. Jáne... men saǵan bir nárse sawǵa etemen...
Hám ol kúldi.
–Qaraǵım-aw, men seniń kúlgenińdi qanday jaqsı kóremen!
–Mine, usı meniń saǵan sawǵam... bul suw menen baylanıslı hádiysedey boladı...
–Qalayınsha?
–Hár adamnıń óziniń juldızları bar. Jolawshı-
larǵa olar jol kórsetedi. Basqalarǵa olar – jıltı-
112
raǵan shıraqlar. Alımlar ushın olar – sheshiw kerek másele sıyaqlı. Men kórgen isbilermenge olar – baylıq dáregi. Biraq, barlıq usı taqılettegi adamlar ushın juldızlar meńirew – olarǵa hesh nárse aytpaydı. Al, sende bolsa, pútkilley ayrıqsha juldızlar boladı...
–Ol qalayınsha?
–Sen túnde aspanǵa qaraǵanıńda olardıń ara-
sında men jasaytuǵın hám kúlip júretuǵın juldız boladı–hám sen barlıq juldızlar kúlisip atırǵanların esiteseń. Seniń kúletuǵın juldızlarıń boladı!
Ol ózi de kúlip jiberdi.
–Hám sen jubanǵan waqtıńda (bárqulla
aqır-ayaǵında jubanasań) bir waqları meniń menen tanıs bolǵanıńa quwanıshta bolasań. Sen bárqulla meniń menen dos bolıp qalasań. Seniń meniń menen birge kúlgiń keledi. Bir gezleri sen aynanı ańqaytıp ashıp jibereseń hám janıń ráhát tabadı... Sonda seniń doslarıń aspanǵa qarap kúlip turǵanıńa hayran bolıp qaladı. Sonda sen olarǵa aytasań: «Awa, awa, men bárha juldızlarǵa qarap turıp kúlemen!» – deyseń! Sonda olar seni aqıldan azǵan shıǵar, dep oylaydı. Mine, bizlerdiń doslıǵımızdan usınday hádiyse kelip shıǵadı...
Ol jáne kúldi.
– Men saǵan juldızlardıń ornına bir halqa kúletuǵın qońırawlardı sawǵa etkendeymen...
8–Kishkene shahzada |
113 |
|
Ol jáne kúldi. Sońınan júzine saldamanlıq endi.
–Bileseń be... búgin túnde... sen, jaqsısı, kelmey-aq qoy.
–Men seni jalǵız qaldırmayman.
–Saǵan men awırsınıp atırǵanday bolıp kóriner-
men... hátte, ólip baratırǵanday bolıp kórinermen.
Onday boladı. Biraq, sen kelmey-aq qoy, kerek emes.
–Men seni jalǵız qaldırmayman.
Ol bir nárse menen alaǵada edi.
–Bileseń be... bul jılan sebepli. Ol seni shaǵıp
alsa... Jılanlar – jawız maqluqlar. Olar shaqqanına ház etedi.
–Men seni jalǵız qaldırmayman.
Ol birden tınıshlandı.
–Íras, eki adamǵa onıń záhári jetpeydi...
114
Sol máhálde men onıń qasımnan qalay ketip qalǵanın bayqamay qaldım. Ol ses-semirsiz joǵalıp ketti.
Men onıń izinen quwıp jetkenimde, ol isenimli, shalt qádemler menen júrip barar edi.
– He, senbiseń... – dedi ol bolǵanı.
Ol birden meniń qolımnan uslap aldı. Ol dım tınıshsızlanǵan halda edi.
–Sen biykar meniń menen kiyatırsań. Saǵan maǵan qaraw awır boladı. Saǵan men ólip baratır-
ǵanday bolıp kórinemen, biraq, bul olay emes...
Men úndemedim.
–Bileseń be... bul júdá alıs. Meniń denem dım
awır. Men onı alıp kete almayman.
Men úndemedim.
– Bul haqıyqatında eski qabıǵıńdı sıyırıp tasla-
ǵanday bir halat. Bul jerde matam tutatuǵın heshteńe joq...
Ol negedur sırnıǵıp qaldı. Báribir ol jáne bir márte ǵayratlandı:
– Bileseń be, bul júdá ájayıp boladı. Men de juldızlarǵa qarayman. Hám barlıq juldızlar shemberi shıyqıldaǵan eski qudıqlarday boladı. Hárqaysısı maǵan óz suwın usınadı...
Men úndemedim.
– Oylap kór, qanday tamasha! Seniń bes júz million qońırawıń boladı, al meniń bes júz million bulaǵım boladı...
115
Usı jerde ol da únsiz qaldı, sebebi, ol jılap atır edi...
– Mine, bizler jetip keldik. Endi maǵan sensiz bir qádem atıwǵa imkan ber.
Ol qumǵa otırıp aldı, sebebi, qorqınıshtan qalshıldap tur edi.
Sońınan ol ayttı:
–Bileseń be... meniń rozam... men onıń ushın juwapkermen. Al, ol bolsa sonday qorǵanıshsız!
Onıń ústine ol sonday aq kókirek. Onıń tek ǵana tórt ilánázik tikenegi bar, onnan basqa dúnyadan qorǵanatuǵın qalqanı joq...
Men de qumǵa otırdım, sebebi, ayaqlarımda dimar qalmaǵan edi. Ol bılay dedi:
–Mine... usı bolǵanı...
116
Ol bir zaman eglenip, ornınan turdı. Sóytip, bir qádem attı. Men háreketsiz sileyip tur edim.
Onıń ayaqlarınıń astınan jasıl jasın jılt etip ótip ketkendey boldı. Bir dem ol qozǵalmay qaldı. Úni shıqpadı. Sońınan – aǵash qulap atırǵanday bolıp áste quladı. Bul esitiler-esitilmes sesti qum jutıp qoydı.
XXVII
Mine, aradan altı jıl ótti... Men bul tuwralı ele heshkimge aytqan joq edim. Men qaytıp kelgenimde, joldaslarım meniń tiri hám saw ekenimdi kórip quwandı. Men qapa edim, biraq doslarıma:
– Táshwishlenbeń, bul meniń sharshaǵanımnan... – dedim.
Sońınan áste-aqırın men jubana basladım. Álbette... pútkilley emes. Biraq, men bilemen, ol
óziniń planetasına oraldı, aqırı, tań atqan waqıtta qumda men onıń denesin tappadım. Onıń denesi júdá bir awır emes edi. Endi túnlerde juldızlardı tıńlawdı súyemen. Bes júz million qońırawlar sıńǵırlap atırǵan sıyaqlı...
Meni bir nárse qıynaydı: Men onıń qozısına tumsıqqap soqqan waqıtta, oǵan ildiretuǵın qayıs soǵıwdı umıtıppan. Kishkene shahzada endi tumsıqqaptı qozınıń basına kiydire almaydı. Usıǵan ókinip otırıp: «Onıń planetasında ne bolıp
117
atır eken? Qozı rozanı jep qoymadı ma eken?» – dep oylayman.
Geyde men ózime aytaman: «Joq, olay bolmaǵan shıǵar. Kishkene shahzada rozasın túnde shiyshe qalpaq penen bastırıp qoyadı ǵoy hám qozısın kózinen tasa qılmaydı...»
Eger, usılay bolsa, men baxıtlıman. Sonda barlıq juldızlar áste kúlisedi.
Biraq, jáne oylayman: «Adam geyde alaǵada bolıp qaladı ǵoy... Sonda jaman hádiyse júz beriwi itimaldan qashıq emes! Eger ol bir kúni keshte rozanı shiyshe qalpaq penen bastırıp jatıwdı umıtsa yamasa qozı túnde bildirmey bosanıp ketse...»
Onda barlıq qońırawlar jılasadı...
Bunıń barlıǵı sırlı hám aqıl uǵras kelmeytuǵın halatlar.
Kishkene shahzadanı súyip qalǵan sizlerge hám maǵan bul biypárwa bolarlıq hal emes: Álemniń bizler kórmegen qay bir námálim múyeshinde bir qozı bizlerge biytanıs rozanı jep qoysa, onda pútkil dúnya bizler ushın basqasha tús aladı.
Aspanǵa qarań. Endi ózlerińizden sorań: Sol roza aman ba eken ya ol endi joq pa eken? Onı qozı jep qoymadı ma eken? Usınıń anıǵına jetseńiz
– átirapıńızdaǵı ómirdiń mazmunı ózgeredi...
Hesh waqıttta heshbir eresek adam bunıń qanshelli áhmiyetli ekenligin túsinbeydi!
118
Bul menińshe dúnyadaǵı eń sulıw hám eń qay-
ǵılı orın. Shólistannıń usı múyeshiniń súwretin aldınǵı bette de salıp edim, biraq, sizler onı jaqsılap kórip alıwıńız ushın jáne bir mártebe saldım. Usı jerde Kishkene shahzada Jerde birinshi márte payda boldı, al, sońınan ǵayıp bolıp ketti.
Eger de bir waqıtları Afrikaǵa, shólistanǵa barıp qalsańız, sol jerdi jazdırmay tanıw ushın, usı súwretti jaqsılap kórip alıń. Eger usı jerden ótseńiz, sizlerden jalbarınıp sorayman, asıqpań, usı juldızdıń astında azıraq irkiliń. Sol waqıtta bir altın shashlı bala qasıńızǵa kelse, eger ol shaqalaqlap kúlse hám siziń sorawlarıńızǵa juwap bermese, sonda sizler, álbette, onıń kim ekenligin túsinesiz.
Sol waqıtta, jalbarınıp soranaman! – Meniń qayǵılı kewlimdi jubatıwdı umıtpań. Onıń qaytıp kelgenin maǵan tezirek, zinhar! – jazıp jiberiń.
119
ANTUAN DE SENT-EKZYUPERI –
«KISHKENE SHAHZADA» FILOSOFIYALÍQ
ERTEGINIŃ DÓRETIWSHISI
Antuan de Sent-Ekzyuperi (1900–1944) – belgili francuz jazıwshısı hám professional ushıwshısı.
Bolajaq jazıwshı Franciyanıń Lion qalasında aristokratlıq shańaraqta tuwıldı. Yaǵnıy, bul shańaraq aǵzaları vikont – graf degen titulǵa iye bolǵan. Ata-anası dvoryanlar bolıwına qaramastan, qarapayım turmıs keshirgen. Ákesi qamsızlandırıw agenti bolıp islegen.
Antuannıń eki ájapası, inisi hám qarındası bolǵan.
Antuannıń tórt jasında ákesi qaytıs boldı.
Bunnan soń balalardıń kún kórisi, bilim alıwı hám tárbiyası bir anasınıń moynına tústi. Bardamlı tuwǵan-tuwısqanları jesir hayalǵa balaların materiallıq jaqtan támiyinlewde járdem berip turdı.
Antuan Franciyada hám Shveycariyada bir qatar mektep, kolledj hám liceylerde oqıdı.
1921-jılı armiya qatarına shaqırıldı hám xızmet dawamında dáslep grajdanlıq, sońınan áskeriy ushıwshı qánigeliklerin iyeledi. 1923-jılı yanvar ayında avia apatqa ushırap, bastan zaqımlanıp, armiyadan bosanadı. Parijge kelip ornalasıp, ádebiy shınıǵıwlar menen shuǵıllanıp baslaydı.
120