Kishkene Shahzada

– Áne, qarańlar! Sayaxatshı keldi! – dep baqırdı ol Kishkene shahzadanı kórip.

Kishkentay shahzada solıǵın basıp alıw ushın stolǵa otırdı. Ol júdá kóp jol basıp kelgen edi.

–Sen qayaqtan keldiń? – dep soradı onnan

ǵarrı.

–Mınaw ne úlken kitap? – dep soradı Kishkene shahzada. – Siz bul jerde ne qılıp otırsız?

–Men geograf bolaman, – dep juwap berdi

ǵarrı.

–Geograf degen ne?

– Geograf – bul teńizler, dáryalar, qalalar, tawlar hám shólistanlar qay jerlerde jaylasqanın biletuǵın ilimpaz.

– Qanday qızıq! – dedi Kishkene shahzada. –

Mine, bul haqıyqıy jumıs!

Ol geograftıń planetasına názer saldı. Ol usıǵan deyin bunday ulıǵwar planetanı kórmegen edi.

–Siziń planetańız júdá sulıw, – dedi ol. – Al, sizde okeanlar bar ma?

–Men bunı bilmeymen, – dedi geograf.

–He-e-e... – dedi Kishkene shahzada renjigen

dawıs penen sozıp. – Al, tawlar bar ma?

–Bilmeymen, – dep qaytaladı geograf.

–Al, qalalar, dáryalar, shólistanlar bar ma?

–Men bunı da bilmeymen.

71

–Haw, siz geograf emessiz be?

–Másele sonda, – dedi ǵarrı, – men geograf-

pan, sayaxatshı emespen.

Men sayaxatshılarǵa záriwmen. Sebebi, qalalardıń, dáryalardıń, tawlardıń, teńizlerdiń, okeanlardıń hám shólistanlardıń esabın geograflar almaydı.

Geograf – bul júdá áhmiyetli adam, onıń sayaxat etip júriwge waqtı joq. Ol óziniń kabinetinen shıqpaydı. Biraq, ol sayaxatshılar menen sóylesedi hám olardıń áńgimelerin jazıp aladı. Eger olardıń birewi qanday da bir qızıqlı maǵlıwmat berse, geograf hár qıylı dáreklerden bul sayaxatshı durıslı adam ba, joq pa, sonı anıqlaydı.

–Ne ushın?

–Sebebi, eger sayaxatshı nadurıs maǵlıwmat

bergen bolsa, geografiya sabaqlıqlarında barlıq nárse bılǵasıp qaladı. Eger ol sayaxatshı araq ishkendi táwir kóretuǵın bolsa – bul da jaman.

–Ne ushın?

–Sebebi, más bolǵan adamǵa bir nárse ekew

bolıp kórinedi. Sonday sayaxatshıǵa isenip qalsa, geograf bir tawdıń ornına eki taw belgileydi.

– Men bir adamdı biletuǵın edim... onnan jaqsı sayaxatshı shıqpas edi, – dep qoydı Kishkene shahzada.

72

–Júdá múmkin. Solay etip, sayaxatshınıń

durıslı adam ekenligi anıqlansa, onnan soń onıń ashqan jańalıǵın tekserip kóredi.

–Sol jerge barıp kóre me?

–Yaǵ-aw. Ol qıyın ǵoy. Sayaxatshıdan isenimli

dáliller keltiriwin talap etedi. Eger ol úlken tawdı ashqan bolsa, ol sol jerden úlken taslardı alıp keliwi kerek.

Geograf birden tolqınlanıp ketti.

– Aytpaqshı, sen óziń de qaynaqay sayaxatshısań ǵoy! Alıstan keldiń! Sen maǵan ózińniń planetań tuwralı gúrriń ber!

Ol aldındaǵı kópshiktey kitabın ashıp, qáleminiń ushın shıǵardı. Sayaxatshılardıń gúrrińleri dáslep qálem menen jazıp alınadı. Tek sayaxatshı

73

óz jańalıǵı boyınsha dáliller alıp kelgennen soń

ǵana, onıń gúrrińin sıya menen jazıwǵa boladı.

–Al, ayta ber, qulaǵım sende, – dedi geograf.

–Meniń planetamda qızıq nárseler joq esabı,

–dedi Kishkene shahzada. – Meniń planetamda barlıq nárseler kishkentay. Úsh vulkan bar. Ekewi oyaw, úshinshisi álleqashan sónip qalǵan. Biraq, kim biledi, hár nárse bolıp qalıwı múmkin...

–Awa, hár nárse bolıp qalıwı múmkin, – dep tastıyıqladı geograf.

–Onnan keyin, meniń gúlim bar.

–Gúllerdi esapqa almaymız, – dedi geograf.

–Ne ushın?! Meniń planetamdaǵı eń sulıw

nárse sol gúl ǵoy!

–Sebebi, gúller ótkinshi nárseler qatarına kiredi.

–Ótkinshi nárseler degen ne?

–Geografiya boyınsha kitaplar – dúnyadaǵı

eń bahalı kitaplar, – dep túsindirdi geograf. –

Olar heshqashan gónermeydi. Máselen, tawdıń óz ornınan kóshiwi kemden-kem ushırasatuǵın hádiyse. Yamasa okeannıń qurıp qalıwı. Bizler máńgilik hám ózgermeytuǵın nárseler tuwralı jazamız.

– Biraq sóngen vulkan oyanıwı múmkin, – dep onıń sózin bóldi Kishkene shahzada. – Al,

ótkinshi degen sózdiń mánisi ne?

74

–Vulkannıń sóngen yaki oyaw bolıwınıń bizler ushın parqı joq, – dedi geograf. – Áhmiyetli nárse sol: taw ornında turıp pa? – turıptı. Ol ózgermeydi.

–Al, ótkinshi degen sózdiń mánisi ne? – dep qaytalap soradı Kishkene shahzada, sebebi, ol birewge sawal berse, qashan soǵan juwap almaǵansha tınshımas edi.

–Bunıń mánisi sol – búgin bar bolǵanı menen, erteń bir kún joq bolıp ketiwi itimal zat.

–Sonda meniń gúlim de erteń bir kún joq bolıp kete me?

–Álbette.

«Meniń sulıwım hám quwanıshımnıń ómiri uzaq emes eken, – dep oyladı ishinen Kishkene shahzada. – Onıń dúnyadan qorǵanatuǵın qalqanı joq, onıń bar bolǵanı tórt tikeni bar. Al, men bolsam, onı taslap kettim, ol qulazıǵan planetada jalǵız qaldı!»

Onıń birinshi mártebe taslap ketken gúline janı ashıdı. Biraq, sol waqıttıń ózinde ruwxın tiklep aldı.

–Siz maǵan qayda barıwdı másláhát etesiz? – dep soradı ol geograftan.

–Jer planetasına bar, – dedi geograf. – Onıń abıroyı jaman emes...

75

Bunnan soń Kishkene shahzada jolǵa tústi; biraq, onıń oyı-qıyalı taslap ketken gúlinde edi.

XVI

Solay etip, Kishkene shahzadanıń kelgen jetinshi planetası – bul Jer edi.

Jer – áneyi planeta emes! Onıń ústinde bir júz on bir patsha (sonıń ishinde, qara tánlilerdiń húkimdarları), jeti mıń geograf, toǵız júz mıń isbilermenler, jeti yarım million máskúnemler, úsh júz on bir million dańqparazlar – jámi eki milliardqa jaqın eresek adamlar bar.

Sizlerge Jerdiń ullılıǵı tuwralı túsinik beriw ushın men tek sonı aytar edim, elektr tokı oylap tabılǵanǵa shekem barlıq altı kontinentte shıraqshılardıń úlken bir armiyası jumıs isledi – tórt júz alpıs eki mıń bes júz on bir adam.

Eger sırtınan qarasań, bul bir saltanatlı tamasha edi. Bul armiyanıń háreketleri balettegidey sarras ritmge baǵınar edi.

Birinshi bolıp Jańa Zelandiya hám Avstraliyanıń shıraqshıları jumıs baslaydı. Olar shıraqların jaǵıp bolıp, uyqıǵa ketedi. Bunnan soń Qıtay shıraqshılarınıń náwbeti keledi. Olar da óz ónerin kórsetip bolıp, saxna artına ketedi. Bunnan soń Rossiya

76

menen Hindstannıń shıraqshılarınıń gezegi keler edi. Onnan soń Afrika menen Evropa háreketke keledi. Bunnan soń Qubla Amerikada. Onnan soń Arqa Amerikada. Heshkim hesh waqıtta aljaspaydı, heshkim waqtınan burın saxnaǵa shıqpaydı. Awa, bul kóz qamastırarlıq kórinis edi.

Al, Arqa polyusta hám Qubla polyusta shıraq jaǵatuǵın eki shıraqshıǵa házlik edi, jılına eki márte ǵana shıraq jaǵatuǵın olar ómirin házlikte hám payızlı ótkerer edi.

XVII

Álbette, adamlardı kúldirgiń kelse, geyde azıraq

ótirik qosıp aytıwǵa tuwra keledi. Shıraqshılar tuwralı aytqanda men de azıraq ótirik qosıp edim. Biziń planetamız tuwralı bilmeytuǵınlarda ol tuwralı nadurıs túsinik qalar, dep qorqaman.

Adamlar Jerde onshelli kóp orındı iyelemeydi. Eger de eki milliard jerlilerdi mitingtegidey etip bir jerge jıynasań, olar uzını jigirma shaqırım hám eni jigirma shaqırım keńislikke arqayın jayǵasar edi. Barlıq adamzattı Tınısh okeannıń teńgedey bir atawında iyinlestirip qoyıwǵa bolar edi.

Álbette, úlkenler sizlerge isene qoymas. Olar

ózlerinshe júdá kóp orındı iyelep turmız, dep oy-

77

laydı. Olar ózlerin baobablarday ulıǵwar sezedi.

Al, sizler olarǵa anıq esap-kitap islewdi usınıń.

Bul olarǵa unaydı. Sebebi, olar sanlardı qattı súyedi. Al, sizler bul arifmetikaǵa waqtıńızdı jumsap otırmań. Bunıń soqır tıyın shenli paydası joq. Sizler onısız da maǵan isenesizler.

78

Solay etip, Jer planetasına kelip qalıp, Kishkene shahzada tiri jandı ushırata almadı hám buǵan júdá tań qaldı. Ol, hátte, adasıp, basqa planetaǵa shıǵıp kettim be, dep te oyladı. Biraq usı waqıtta qumda ay sáwlesi taqılettegi saqıyna qıymıldap ketti.

–Qayırlı kesh,–dedi Kishkene shahzada hárqanday itimaldı názerde tutıp.

–Qayırlı kesh, – dep juwap berdi jılan.

–Men qanday planetaǵa kelip qaldım?

–Jerge keldiń, – dep juwap berdi jılan. – Afri-

kaǵa.

–He, solay ma.. Haw, Jerde adamlar joq pa?

–Bul shólistan. Shólistanda heshkim jasamaydı. Biraq Jer úlken.

Kishkene shahzada tasqa otırdı hám aspanǵa názer saldı.

–Men juldızlardıń ne ushın jaqtı bolıp turatu-

ǵının bilgim keler edi, – dedi ol oyshańlıqta.

–Bálkim, hárkim erte yaki kesh óziniń juldı-

zın tawıp alıwı ushın jaqtı berip turatuǵın shı-

ǵar. Qara, áne meniń planetam – tap bizlerdiń ústimizde turıptı... Biraq, oǵan deyin qanshelli alıs!

–Sulıw planeta,–dedi jılan.–Al, sen buyaqta,

Jerde ne qılmaqshısań?

–Men ózimniń gúlim menen arazlasıp qaldım,

–dep moyınladı Kishkene shahzada.

79

–He, solay ma...

Ekewi de únsiz qaldı.

–Al, adamlar qayaqta? – dep jáne sóz basla-

dı Kishkene shahzada. – Shólistanda jalǵızsıraydı ekenseń...

– Adamlardıń arasında da jalǵızsıraysań,–dep pikir bildirdi jılan.

80