Kishkene Shahzada

aq kewil adam edi, sonlıqtan tek ǵana aqılana buyrıqlardı shıǵarar edi.

«Eger men generalıma teńiz shaǵalasına aynalıwdı buyırsam, – der edi ol, – general buyrıqtı orınlay almasa, bul onıń emes, al, meniń ayıbım boladı».

saltanat penen aqsuwsar tonınıń bir peshin jıynadı.

Biraq Kishkene shahzada bir nársege túsinbey tur edi. Planeta sonday kishkene. Usı alaqanday jerde ol patsha bolıp otır ma?

–Ullı mártebelim, – dep sóz basladı ol, – bir nárse sorasam bola ma?...

–Buyıraman: sora! – dedi patsha shaltlıq pe-

nen.

–Ullı mártebelim... siziń patshalıǵıńız ózi

qayaqta?

– Barlıq jerde, – dep jaymashuwaq juwap berdi patsha.

– Barlıq jerde?

Patsha qolı menen óziniń planetasın, basqa planetalardı hám juldızlardı kórsetti.

– Usılardıń bári sizge tiyisli me? – dep qayta soradı Kishkene shahzada.

51

– Awa, – dep juwap berdi patsha.

Sebebi, ol patshalardıń patshası edi hám onıń aldında heshqanday shegaralar hám tosıqlar joq edi.

–Juldızlar da sizge baǵına ma? – dep soradı

Kishkene shahzada.

–Álbette, – dep juwap berdi patsha. – Juldızlar

maǵan sózsiz baǵınadı. Men moyıntawlıqqa jol qoymayman.

Kishkene shahzada hayranlar bolıp tur edi.

Áh, eger onda usınday qúdiret bolǵanda edi! Ol waqıtta ol quyashtıń batıwın kúnine qırq tórt márte emes, jetpis eki márte tamashalar edi, hátte, júz márte, hátte, eki júz márte, bunıń ushın gúrsini bir orınnan ekinshi orınǵa jılıstırıwdıń da hájeti bolmas edi! Usı jerde ol óziniń taslap ketken planetası yadına túsip, muńayıp qaldı, biraq, tez arada ózin jıynap, patshaǵa ótinish ayttı:

–Meniń quyashtıń batıwın kórgim keledi...

Iltimas, márhámat etiń, quyashqa batıwdı buyırıń...

–Eger men bir generalıma gúbelek bolıp gúlden gúlge qonıwdı buyırsam, yamasa tragediya jazıwdı aytsam, ya bolmasa teńiz shaǵalasına aynalıwdı buyırsam, general buyrıqtı orınlay almasa, buǵan kim ayıplı boladı – ol ma ya men be?

52

–Siz, ullı mártebelim,–dep bir demde ekilenbey juwap berdi Kishkene shahzada.

–Dup-durıs, – dep tastıyıqladı patsha. – Hár-

kimnen onıń qolınan keletuǵın isti talap etiw kerek. Húkimdarlıq bárinen burın aqılǵa muwapıq bolıwı kerek. Eger sen xalqıńa teńizge boyın taslawdı buyırsań, xalıq qozǵalań kóteredi. Men baǵınıwdı talap etiwge haqılıman, sebebi, meniń buyrıqlarım aqılǵa tiykarlanadı.

–Al, quyashtıń batıwı qalay boladı?–dep qayta soradı Kishkene shahzada. Eger ol birewden bir nárse tuwralı sorasa, qashan juwap almaǵansha tınshımas edi.

–Quyashtıń batıwın kóreseń. Men quyashtıń batıwın talap etemen. Biraq, aldı burın qolaylı sharayatlardı kútemen, sebebi, húkimdardıń danalıǵı usında.

–Qashan qolaylı sharayatlar boladı? – dep qızıqsındı Kishkene shahzada.

–Him, him... – dedi patsha kalendardı paraq-

lap otırıp. – Bul boladı... him, him... bul búgin keshte saat jetiden qırq minut ótkende boladı. Sol waqıtta sen meniń hámirimniń sózsiz orınlanıwın kóreseń.

Kishkene shahzada esnep jiberdi. Bul planetada qálegen waqtıńda quyashtıń batıwın kóre almay-

53

tuǵınıń – ókinishli eken. Ol bul jerde haqıyqatında da zerige basladı.

–Meniń ketiwim kerek, – dedi ol patshaǵa.

–Bul jerde meniń basqa qılatuǵın isim joq.

–Qalsań-o, – dedi patsha, ol bir adam bolsa

da puqarası barlıǵına maqtanıshlı edi hám endi onı qoldan shıǵarǵısı kelmes edi. – Usı jerde qal, men seni ministr etip tayınlayman.

–Neniń ministri etip?

–Him... yusticiya ministri etip qoyaman.

–Bul jerde sudlaytuǵın heshkim joq ǵoy?

–Kim biledi, – dep qarsılıq bildirdi patsha,

–men ele barlıq patshalıǵımdı aralap kórmedim.

Men qartayǵan adamman. Bul jerde kúyme ushın orın joq, al, piyada júriwge men jaramayman...

Kishkene shahzada eńkeyip, planetanıń arǵı tárepine názer saldı.

–Men patshalıǵıńızdı tolıq kórip turman, – dep dawrıq saldı ol. – Hesh jerde heshkim joq.

–Onda ózińdi óziń sudla, – dedi patsha. – Bul

eń qıyın is. Basqalardı sudlawǵa qaraǵanda, ózińdi sudlaw anaǵurlım qıyınıraq. Eger ózińdi durıs sudlay alsań, onda sen haqıyqıy danıshpansań.

– Men ózimdi ózim qálegen jerde sudlay alaman, – dep juwap berdi Kishkene shahzada.

– Bunıń ushın meniń siziń planetada qalıwımnıń zárúrligi joq.

54

–Him, him...–dedi patsha.–Bayqawımsha, meniń planetamnıń qay bir jerinde ǵarrı balpaqtıshqan jasaydı. Sen onı ara-tura ólimge húkim etip turasań. Onıń ómiri sennen ǵárezli boladı. Biraq, hár saparı sen onı ólimge húkim etkennen soń, onı ápiw etiw kerek boladı. Sebebi, ǵarrı balpaqtıshqandı saqlaw kerek, onnan basqa meniń planetamda tiri jan joq.

–Men heshkimdi ólimge húkim etiwdi qále- meymen,–dedi Kishkene shahzada.–Al, meniń ketetuǵın waqtım boldı.

–Yaq, ele waqtıń bolǵan joq,–dep qarsılıq bildirdi patsha.

Kishkene shahzadanıń ketkisi kelip tur edi, biraq ol ǵarrı húkimdardı qapa etkisi kelmedi.

– Taqsırım, eger siziń buyrıqlarıńız sózsiz orınlanıwın qáleseńiz,–dedi ol, – jáne bir aqılǵa muwapıq buyrıq beriwińiz kerek boladı. Máselen, siz maǵan bir demde eglenbey jolǵa shıǵıwdı hámir etseńiz bolar edi... Menińshe, bunıń barlıq qolaylı sharayatları kelip tur.

Patsha juwap bermedi, sonnan keyin Kishkene shahzada azıraq irkilip turdı da, suwıq demin alıp jolǵa ráwana boldı.

–Men seni elshi etip tayınlayman!–dep asıǵıs qıshqırıp qaldı patsha izinen.

55

Bunı qıshqırǵan waqıtta onıń túri buyrıǵım sózsiz orınlanıwı shárt dep tur edi.

«Bul úlkenler qızıq xalıq»,–dep ishinen oyladı

Kishkene shahzada ketip baratırıp.

XI

Ekinshi planetada bir dańqparaz jasar edi.

–O, meniń ıqlasbentim keldi! – dep quwanıp baqırdı ol Kishkene shahzadanı alıstan kórip.

Sebebi, dańqparaz adamlar hámme maǵan háwes penen qaraydı, dep oylaydı.

–Qayırlı kún,–dedi Kishkene shahzada.–Siziń qalpaǵıńız ájayıp eken.

–Men bul qalpaqtı sonıń ushın kiyip júrmen,

–dep túsindirdi dańqparaz,–adamlar maǵan

sálem bergen waqıtta, men olarǵa basımnan qalpaǵımdı alıp tájim etemen. Baxıtqa qarsı, meniń planetama heshkim kelmeydi.

–Haw, solay ma?–dep tańlandı Kishkene shahzada: ol heshteńege túsinbegen edi.

–Qolıńdı shappatla,–dedi oǵan dańqparaz.

Kishkene shahzada qol shappatladı. Dańqparaz qalpaǵın sál kóterip, oǵan sıpayılıq penen tájim etti.

«Bul jerde ǵarrı patshanikine qaraǵanda qızıq- lıraq»,–dep oyladı Kishkene shahzada. Hám jáne

56

shappat urıp basladı. Al, dańqparaz qayta-qayta qalpaǵın basınan alıp tájim ete berdi.

Usılayınsha bul háreket bes minut shaması dawam etti. Kishkene shahzada bunnan zerigip ketti.

–Qalpaq túsip ketiwi ushın ne islew kerek?–dep soradı ol.

57

Biraq dańqparaz onıń sorawın esitpedi. Dańqparaz adamlar olarǵa maqtaw sózlerden basqa sózlerdi esitpeydi.

–Sen haqıyqatında da meniń naǵız ıqlasbentimseń be?–dep soradı ol Kishkene shahzadadan.

–Iqlasbent bolıw degen ne?–dep soradı Kishkene shahzada.

–Meniń ıqlasbentim bolıw – bul usı planetada meniń hámmeden sulıw, hámmeden sáteń, hámmeden bay hám aqıllı ekenimdi moyınlaw.

–Haw, seniń planetańda ózińnen basqa heshkim joq ǵoy!

–Bola bersin! Sen báribir meni maqta–men soǵan ház etemen!

–Men seni maqtayman,–dedi Kishkene shahzada sál iynin qısıp.–Al, saǵan bunnan qanday quwanısh?

Ol dańqparazdan qashıp ketti.

«Írasında da bul úlkenler–tamasha adamlar»,– dep oyladı ol jolda ketip baratırıp.

XII

Kelesi planetada bir máskúnem jasar edi. Kishkene shahzada onıń aldında kóp bolmadı, biraq, usı azıraq waqıttan soń-aq ol kewilsizlenip qaldı.

58

Kishkene shahzada bul planetaǵa kelgen waqıtta, máskúnem bos hám tolı shiyshelerdi aldına dizip qoyıp, solarǵa únsiz tigilip qarap otır edi.

–Sen ne qılıp otırsań?–dep soradı Kishkene shahzada.

–Iship otırman,–dep tunjıraǵan túrde juwap berdi máskúnem.

–Ne ushın?

–Umıtıw ushın.

–Neni umıtıw ushın?–dep soradı Kishkene

shahzada hám ol máskúnemdi ayap ketti.

59

– Hújdanım qıynalıp atırǵanın umıtıw ushın,– dep moyınladı máskúnem hám bası salbırap ketti.

– Hújdanıń nege qıynaladı?–dep soradı Kishkene shahzada, onıń bul paqırǵa júdá reyimi kelip ketti.

– Iship atırǵanıma hújdanım qıynaladı,–dep túsindirdi máskúnem bunnan soń ol jumǵan awzın ashpadı.

Hayran bolǵan hám hesh nársege túsinbey qalǵan Kishkene shahzada bunnan arı óz jolın dawam etti.

XIII

Tórtinshi planeta bir isbilermen adamnıń iyeliginde edi.

Bul adam sol dárejede óz isine mashǵul edi, hátteki Kishkene shahzadanıń kelgenine basın kóterip te qaramadı.

–Qayırlı kún, – dedi oǵan Kishkene shahzada.

–Siziń awzıńızda turǵan sigareta óship qalıptı.

– Úsh qosıw eki – bes. Bes qosıw jeti – on eki. On eki qosıw úsh – on bes. Qayırlı kún. On

joq. Jigirma altıǵa besti qosamız – otız bir. Úwh!

60