Kishkene Shahzada
.pdf
–Men quyashtıń batıwın júdá jaqsı kóremen,
–dediń sen. – Júr, ekewimiz quyash qalay batıp atırǵanın barıp kóreyik.
–Onı kútiwge tuwra keledi, – dedim men.
–Neni kútiw kerek?
–Quyashtıń batıwın kútiw kerek.
Dáslep sen júdá hayran qaldıń, sońınan ózińniń
ústińnen kúlip, bılay dediń:
–Men ózimniń planetamda turman, dep oylap atırǵan ekenmen-aw!
Haqıyqatında da, bul solay edi. Amerikada tús bolǵan waqıtta Franciyada quyash batatuǵının hámme biledi. Eger de usı jerden bir minutta
Franciyaǵa jetip barıp qalıw múmkin bolǵanında, házir quyashtıń batıp atırǵanın kóriwge bolar edi. Baxıtqa qarsı, Franciyaǵa deyin júdá hám uzaq. Al, seniń planetańda otırǵan gúrsińdi birneshe qádem arman jılıstırsań – shıǵıp atırǵan quyashtan soń batıp atırǵan quyashtı kóriwge boladı. Quyashtıń batıwın qálegenińshe tamashalay bereseń...
–Bir saparı men bir kúnniń ishinde quyashtıń
batqanın qırq úsh márte kórdim!
Azıraqtan soń qosıp qoydıń:
– Bileseń be... qapa bolǵan waqtıńda quyashtıń batıwın tamashalaw júdá jaǵımlı...
31
– Demek, sen quyashtıń batqanın qırq úsh márte kórgen kúniń qapa bolǵan ekenseń ǵoy?
Biraq Kishkene shahzada bul sawalıma juwap bermedi.
32
VII
Besinshi kúni, taǵı sol qozı sebep bolıp, Kishkene shahzadanıń qupıyasın bilip aldım. Ol bul juwmaqqa kóp uzaq únsiz oylardan soń kelgendey bolıp, túsindirip otırmay, topa-torıstan sorap qaldı:
– Eger qozı putalardı jeytuǵın bolsa, onda ol gúllerdi de jeydi ǵoy?
3–Kishkene shahzada |
33 |
|
–Qozı aldınan ne shıqsa, sonı jey beredi.
–Hátte, tikeni bar gúllerdi de jey me?
–Awa, tikeni bar gúllerdi de jeydi.
–Onda tikenlerdiń ne keregi bar?
Men bunı bilmes edim. Bul waqta men júdá bánt edim: motordıń bir gaykası jelinip ketken, sonı shıǵara almay hálek edim. Men júdá qáweterli halatta edim, awhal shataq edi, suwımdı iship tawısqan esabım, endi men bul shólistandaǵı májbúriy qonıwımnıń aqıbeti jaman bolarınan qáwipte edim.
– Tikenler ne ushın kerek?
Kishkene shahzada bir sawal bergen bolsa, soǵan juwap almaǵansha tınshımas edi. Jelinip ketken gayka meniń shıdamımdı tawıstı, men awzıma túsken juwaptı ayta saldım:
–Tikenler hesh nárse ushın kerek emes, gúller qasımkerliginen tiken shıǵaradı!
–Solay ma?!
Ekewimiz de úndemey qaldıq. Birazdan soń ol ashıwlanıńqırap bılay dedi:
– Men saǵan isenbeymen! Gúller áljuwaz hám aqkókirek ósimlikler. Sonlıqtan olar ózlerin batır etip kórsetkisi keledi. Olar tikenimizdi kórse, hámme bizlerden qorqadı dep oylaydı...
Men juwap bermedim. Usı waqıtta men ózime bılay der edim: mına gayka endi alınbasa, tóbesine
34
shókkish penen bir qoyaman, pıt-shıt boladı.
Kishkene shahzada taǵı meniń oyımdı bóldi:
–Sen qalay oylaysań, gúller...
–Yaq, yaq! Men heshteńe oylamayman! Men
saǵan awzıma túsken juwaptı ayttım da qoydım.
Kórip tursań ǵoy, men áhmiyetli jumıs penen bántpen.
Ol maǵan hayran bolıp qaradı.
– Áhmiyetli jumıs penen?
Ol mennen kóz almay qarap tur edi: may-may qollarımda shókkishim, men oǵan áp-ábeshiy bolıp kóringen áhmiyetsiz bir zatqa úńilip tur edim.
– Sen úlkenlerdey bolıp sóyleyseń! – dedi ol.
Men qısınıp kettim. Al, ol reyimsizlik penen qosıp qoydı:
– Sen barlıq nárseni qáte oylaysań... sen heshteńeni túsinbeyseń!
Ol ırasında da ashıwlı edi. Basın silkip qoydı, samal onıń altınday shashların tozańǵıtıp jiberdi.
– Men bir planetanı bilemen – onda bir qızılbet mırza jasaydı. Ol ómiri boyına gúldi iyiskep kórmegen. Ómiri boyına juldızlarǵa názer salmaǵan. Ol hesh waqıtta heshkimdi jaqsı kórmegen. Ómiri boyına bir jumıs pitkermegen. Ol tek bir is penen bánt: sanlardı qosıp-
35
alıw menen shuǵıllanadı. Azannan keshke deyin aytatuǵını bir gáp: «Men saldamanlı adamman! Men saldamanlı adamman!» – deydi. Tap sendey bolıp. Maqtanshaqlıqtan jarılıp kete jazlaydı. Biraq, haqıyqatında ol adam emes. Ol zamarrıq.
–Ne deyseń?
–Zamarrıq!
Kishkene shahzada ǵázepten júzi bózdey aǵarıp ketti.
– Million jıllardan beri gúllerge tiken shıǵadı.
Million jıllardan beri qozılar gúllerdi jeydi. Ne ushın gúller bunnan heshqanday payda bolmasa da, tiken shıǵara beredi – qalay sen usını túsiniwdi áhmiyetsiz nárse dep oylaysań? Qozılar menen gúllerdiń bir-biri menen alısıp kiyatırǵanı – nelikten bul saǵan áhmiyetli emes? Bul nárse qızılbet qamsemiz mırzanıń arifmetikasınan saldamanlı hám áhmiyetlirek emes pe? Eger men tek ǵana bir gúldi biletuǵın bolsam, jáne ol tek meniń planetamda ósse, basqa hesh jerde bunday gúl bolmasa, qozı sol gúldi bir kúni topa-torıstan jep qoysa hám óziniń jaman is qılǵanın túsinbese – senińshe bul áhmiyetsiz nárse me?
Onıń júzi qızara-bórtip ketti. Sońınan ol jáne sózin dawam etti:
– Eger basqa neshe millionlaǵan juldızlarda joq, tek seniń planetańda ósetuǵın gúldi súyseń
36
– usınıń ózi adamnıń baxıtlı bolıwı ushın jeterli.
Sen aspanǵa qaraysań hám ózińdi baxıtlı sezeseń.
Sen ózińe: «Mına keń dúnyanıń bir túpkirinde meniń gúlim ósip turıptı...» – dep aytasań. Eger seniń sol álpeshlegen gúlińdi qozı jep qoysa – bul barlıq juldızlardıń lappa sónip qalǵanı menen birdey! Sen usını áhmiyetsiz dep aytasań!
Ol basqa sóyley almay tıǵılıp qaldı. Azdan soń birden ókirip jılap jiberdi. Kúnniń shapaǵı sónip, qas qarayıp atırǵan waqıt edi. Men jumıstı tasladım. Rezbası jelinip ketken gayka, shókkish, shólistannıń qaq ortasındaǵı shól hám ólim tuwralı da oylaǵandı qoydım. Meniń juldızımda, meniń Jer atlı planetamda Kishkene shahzada
óksip-óksip jılap atır edi – men onı jubatıwım kerek edi. Men onı qolıma alıp háyyiwley basladım. Men oǵan bılay der edim: «Seniń súygen gúlińe heshqanday qáwip joq... Men seniń qozıńa tumsıqqap soǵıp beremen... Seniń gúlińe sawıt soǵıp beremen... Men...» Oǵan basqa ne aytıwdı bilmes edim. Men ózimdi júdá qolaysız hám ebeteysiz sezer edim. Qáytip shaqırsam ol meni esitedi, qáytkende onıń mennen alıslap baratırǵan kewlin qaytara alaman? Kóz jaslar dúnyası sonday sırlı hám qupıya...
37
VIII
Tez arada men bul gúl tuwralı jaqsı bilip aldım.
Kishkene shahzadanıń planetasında bárhama qarapayım, jaydarı gúller óser edi – olardıń lábleri az bolar, kirttay orındı iyeler hám heshkimniń mazasın almas edi. Bul gúller azanda ashılıp, keshte solıp qalar edi. Al, meniń dostımnıń qádirli gúli basqa bir planetadan shań-tozań menen kelip qalǵan tuqımnan kógerdi. Kishkene shahzada bul basqa gúllerge hám shóplerge usamaytuǵın náldi ayrıqsha táwir kórip qaldı. Biraq, bul baobabtıń biytanıs túri emes pe eken, dep te qáwipsiner edi. Biraq, nál tez arada boyǵa ósiwin toqtattı hám ǵumsha shıǵardı. Kishkene shahzada burın bunday úlken ǵumshalardı kórmegen edi hám kóz aldında bir ájayıp gúl ósip atırǵanın túsindi. Al, biytanıs qonaq óziniń jasıl gúmbeziniń ishinde kúnnen-kúnge sılanıp, jaqtı dúnyaǵa shıǵıwǵa tayarlanar edi. Ol talǵam menen ózine ráńlerdi tańladı. Ol asıqpay dolanıp, gúl japıraqların birim-birim tańladı. Bul gúl dúnyaǵa kóknar gúli sıyaqlı úrpeyip kórinis beriwdi qálemes edi. Bul gúl ózin pútkil sulıwlıǵı menen aylı álemge kórsetkisi keler edi. Awa, ırasında da bul gúl sáteńlerdiń sáteńi edi! Gúldiń ózin dúnyaǵa tanıstırıwǵa tayarlıǵı kúnlerdi kúnlerge ulastırdı.
38
Bir saparı azanda, quyash jarqırap shıǵıp atırǵan waqıtta, gúl japıraqları jaynap ashıldı.
Usı dem ushın sonsha miynetlerdi jumsaǵan gózzal esnep turıp bılay dedi:
– Úwh, zorǵa oyandım-ǵo... Keshiresiz... Men ele ózimdi durıslay almadım...
Kishkene shahzada hayranlıqtan qıshqırıp jiberdi:
– Qanday shıraylısań!
– Írastan-ám ba? – dedi ol názik dawıs penen. – Kórip tursız ba, men quyash penen birge tuwıldım.
39
Kishkene shahzada, álbette, bul ájayıp qonaqtıń kemtarlıq úlgisi emesligin túsindi, esesine, ol kóz qamasırarlıq dárejede sonday xoshirey edi!
Al, qonaq bolsa, emin-erkin bılay dedi:
–Halqas qılatuǵın waqıt boldı-aw... Siz, márhamat, maǵan ǵamxorlıq etiń...
Kishkene shahzada qısınıp ketti hám suw quyatuǵın ıdıstı tawıp, gúldiń túbine bulaq suwın quydı.
Tez arada gózzaldıń menmen hám giyneshil ekenligi málim boldı. Kishkene shahzada oǵan jaranaman dep búlinip qaldı. Gúldiń tórt tikeni bar edi hám ol bir saparı:
–Maǵan jolbarıslar kelse de bir dás kóremen, men olardıń tırnaqlarınan qorqpayman! – dedi.
– Meniń planetamda jolbarıslar jasamaydı,
– dep juwap berdi Kishkene shahzada, – onıń
ústine, jolbarıslar shóp jemeydi. – Men shóp emespen, – dep narazılıq bildirdi gúl.
–Keshirersiz...
–Yaq, maǵan jolbarıslar qorqınıshlı emes,
biraq men samallap qalıwdan qattı qorqaman.
Sizde perde joq pa?
«Ósimlik bola turıp, samallap qalıwdan qorqadı... – dep oyladı Kishkene shahzada. – Mına gúldiń minezi qızıq eken...»
40