Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı

jaqsılıq etiw, Kisilerge aqıl úyretiw, Ańsat nárse usı úshewi – degen qatarlar bar.

Bul mısalda birinshi kuplettiń sońǵı qatarında «qıyın» sózi jumsalsa, qosıqtıń sońǵı qatarında onıń antonimi «ańsat» sózi jumsalǵan. Solay etip, «qıyın-ańsat» antonimlik juplıǵı bul qosıqtı dóretiwde tiykarǵı xızmet atqarǵanı kórinedi.

Antonimiyalıq kogeziyanıń quralları funkcional qollanıwı jaǵınan kómekshi sózler xızmetine jaqınlasadı. Olar diktemanıń semantikalıq birliginiń qáliplesiwine múmkinshilik jaratadı. Antonimiyalıq kogeziya yaǵnıy teksttiń elementleri arasındaǵı qarama-qarsılıqqa tiykarlanǵan qatnastıń túri teksttiń pútinligin támiyinlewge xızmet etedi, funkcional-semantikalıq kategoriya bolıp, onıń ámelge asıwında tildiń hár qıylı basqıshlarınıń birlikleri qatnasadı. Antonimiyalıq kogeziya kontaktlı bolıwı múmkin, yaǵnıy qońsılas ornalasqan gáplerde bolıwı da

múmkin, sonday-aq, distaktlı bolıwı da múmkin, yaǵnıy bir diktemanıń qurılısında, sonday-aq, basqa diktemanıń qurılısında da qollanıwı múmkin. Mısalı, I.Yusupovtıń «Dialektika» qosıǵınıń dáslepki eki qatarı tómendegishe: Adamlar jaratar zaman degendi, Zamanlar jaratar adam degendi. Bul mısaldaǵı antonimiyalıq kogeziya distaktlı. Sebebi shayır óziniń qosıǵınıń eń dáslepki hám eń sońǵı eki qatarında bul mısaldı qaytalaydı. Sonday-aq, ilimpaz Sh.Abdinazimovtıń 2015-jılı «Ilim hám jámiyet» jurnalınıń 2-sanında járiyalaǵan «Qaraqalpaq tilinde pát joq pa?» degen maqalasında da tekstti dóretiwde antonimiyalıq kogeziya sheberlik penen paydalanǵan. Maqalanıń aldında «joq» predikativi qollanǵan, al maqalanıń eń sońında «Qaraqalpaq tilinde pát bar. Qaraqalpaq tili pátli tillerdiń qatarına kiredi» dep juwmaq jasalǵan. Bul maqalada «bar» hám «joq» predikativleri antonimiyalıq kogeziyanıń ayqın kórinisi bolıp, onıń tekst dóretiwdegi xızmeti kózge taslanadı.

Monologiyalıq tekstte kontrastlı gápler arasındaǵı antonimlik juplıq sıpatında teksttiń tómendegi elementleri qatnasadı: Birdey túbirli hám hár qıylı túbirli leksikalıq antonimler, jeke avtorlıq leksikalıq antonimler, morfologiyalıq antonimler, olarǵa antonimlik kómekshi sózler, feyildiń bolımsızlıq formaları, seplik kategoriyaları, kelbetlik jasawshı affiksler kiredi. Sintaksislik antonimler, predikativ orayı morfologiyalıq antonimiya menen berilgen sintaksislik konstrukciyalar hám t.b.

Dialoglarda tillik baylanıstıń replika arqalı ózgeshe bolǵan túri payda boladı. Bul jaǵdayda tekstti shólkemlestiriwshilik xızmeti júzege

kogeziyanıń quralları arqalı orınlanadı. Sonıń menen birge, dialoglarda antonim parafrazalar, sonday-aq, substitucional antonimlerdi ańlatıw quralları jiyi jumsaladı.

92

Dj.Layonzdıń pikirinshe, antonimiya qubılısın túsiniw logikasemantikalıq kóz-qarastan quramalı másele bolıp tabıladı. Máselen, eger sonıń tiykarında qarama-qarsı máni sanlıq máni bildirse, al solay etip, kóbeyiwi hám azayıwı múmkin bolsa, yaǵnıy gradaciyalassa (máselen, ıssı- jıllı-suwıq), onda eń shetki belgini bildiretuǵın sózlerdi antonim

termini menen ataw múmkin. Dj.Layonz gradaciyanı teńew operaciyası menen salıstıradı: belgi, qásiyet, halattı analizlewde onıń kóp hám az kólemde kóriniwi esapqa alınadı. Solay etip, antonimiyalıq juplıq sıńarları

boljaw sıpatındaǵı baylanısqa iye bolıwı múmkin, yaǵnıy eger de sóz óziniń sáykes antonimine iye bolsa, biraq kontekstte antonimniń bul sıńarı jumsalmasa, onda tekstte jumsalǵan sózge salıstırıw arqalı oǵan qarama-qarsı bolıwı múmkin bolǵan ekinshi sıńarı oylaw arqalı tiklenedi. Mısalı, «Kók sarqımdaǵıǵa qaraǵanda, qızıl sarqımdaǵı suw suwıqlaw» degen mısalda «jıllı» antonimi kontekst tiykarında tikleniwi múmkin [Layonz. 1978. –S.488.]. Bunday tekstlerde onıń kórsetiwinshe, juplıqtıń sıńarların birlestiriw ańlatılatuǵın túsinikler arasındaǵı associativ baylanısqa tiykarlanadı. Solay etip, antonimiyalıq juplıqtıń ekinshi aǵzasınıń tekstte jumsalıwı zárúrli

element esaplanbaydı.1

IV.5. Antonimlerdiń fonosemantikası

Til biliminde «fonosemantika» termini sońǵı waqıtlarda payda boldı. «Lingvistikalıq enciklopediyalıq sózlik» te fonosemantikaǵa

«keńislik hám waqıtlıq poziciyasınan tildiń seslik kórkemlew sistemasın» izertleydi dep anıqlama berilgen.2 Biraq seslik máni

ilimpazlardı eski dáwirlerden berli qızıqtırıp kelmekte.

Rus til biliminde antonimlerdiń fonosemantikalıq baǵdardan úyreniwge arnalǵan eki kandidatlıq dissertaciya qorǵalǵan.3 E.A.Burskaya óziniń «Rus tilindegi antonimiyanıń fonosemantikalıq aspekti» degen temadaǵı dissertaciyasında antonimlerdi sapalıq hám fonosemantikalıq belgilerin salıstırıp úyrengen. E.A.Vasilevanıń dissertaciyasında antonimlik paradigmanıń fonosemantikalıq aspekti analiz jasalǵan,

1Layonz Djon. Vvedenie v teoreticheskuyu lingvistiku. Per. s. angl. pod. red. i s predisloviem V.A.Zvechinceva. –Moskva.: «Progress». 1978, –S.543.

2Lingvisticheskiy enciklopedicheskiy slovar. –Moskva, 1990, –S.166 .

3Burskaya E.A. Fonosemanticheskiy aspekt antonimii v russkom yazıke. –AKD., -Moskva, 1990; Vasileva E.A. Fonosemanticheskaya xarakteristika osnovnıx leksicheskix kategorii: Antonimiya i sinonimiya. –AKD., -Tula, 2004.

93

Leksikologiyada sózdiń leksikalıq mánisindegi uqsaslıq hám ózgeshelikler paradigmatikalıq qatnaslardıń tiykarın quraydı. Sóz integral semantikalıq belgiler tiykarında paradigmaǵa birlesedi hám differencial semantikalıq belgileri menen ózgeshelenedi.

Sestiń máni ańlatıwshılıq qásiyeti leksikalıq paradigmatika semalardıń óz ara tásiri tiykarında ǵana emes, al fonosemantikalıq óz ara tásir tiykarında payda boladı, - degen juwmaqqa keledi E.A.Vasileva.1 Anıǵıraq aytqanda, antonimlik paradigma – bul tek ǵana qarama-qarsı leksikalıq mánili sózlerdiń shólkemlesiwi emes, al qaramaqarsı fonosemantikalıq mánili sózlerdiń birlesiwi bolıp tabıladı.

Izertlewlerimiz sonı kórsetedi, qaraqalpaq tilindegi antonimlik qatarlardıń ishinde de tek bir yamasa eki sestiń ózgeriwi menen qaramaqarsı máni ańlatıladı. Mısalı: O dúnya - bu dúnya, oyaq-buyaq, arı-beri, oyaqqa-buyaqqa hám t.b.

Arab-parsı tillerinen kirgen sózlerdegi Álim-Áliyma, KárimKárima, Sálim-Sáliyma sıyaqlı adam atlarında bir sestiń ózgeriwi menen jınıs kategoriyası ańlatıladı.

IV. 6. Kompozitlik antonimler

Qaraqalpaq tilindegi ayırım antonimler jup sózlerdiń quramında jumsaladı. Antonimlerden jup sózler jasalıwı ushın belgili bir shárayat bolıwı zárúr.

Qaraqalpaq tilinde tiykarınan abstrakt túsiniklerdi ańlatatuǵın sózler antonimlerdiń sıńarları bolıp keledi. Ayırım jaǵdaylarda konkret zattı bildiretuǵın sózler óz antonimlerine iye bolsa da bunday predmetlerdi bildiriwshi sózlerdiń tiykarında da abstrakt túsinik boladı. Mısalı, bas hám ayaq sózleri adam organizmindegi múshelerdi

ańlatıp kelgende emes, al baslanıw hám tamamlanıw mánisi menen antonimiyalıq qatnasta boladı.

Sıńarları antonimiyalıq qatnasta bolǵan jup sózlerdiń jasalıwı ushın konkret mánili sózlerdiń abstrakt mánige ótiwi tiykarǵı shártlerden biri esaplanadı. Sonday-aq, bunday sózlerdiń jasalıwınıń jáne bir shárti, onıń sıńarları awızeki sóylew tilinde keń qollanılatuǵın sózler bolıwı tiyis. Mısalı, az-kóp, úlken-kishi, jaqsıjaman, keń-tar hám t.b. Bul dúnya keń be, tarma, Oylap mánisin bilmedim (Berdaq). Azlı-kópli abıraydan, Úzgendeyseń gúderińdi (I.Yusupov).

Eger de antonimlik sıńarlı jup sózlerdiń komponentleri dórendi sózler bolsa, onday jaǵdayda sıńarlarınıń túbirleri antonimiyalıq qatnastaǵı sózlerden boladı. Mısalı: Alasısın artıq aldı, Beresisin bergen emes (Berdaq).

1 Vasileva E.A. Fonosemanticheskaya xarakteristika osnovnıx leksicheskix kategorii: Antonimiya i sinonimiya. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Tula, 2004. –S.6.

94

Bul mısaldaǵı «alası» sóziniń túbiri «al», «beresi» sóziniń túbiri

«ber» sózleri antonimlik qatnastaǵı sózler. Sonday-aq, kiris-shıǵıs (kir hám shıq), astın-ústin (astı-ústi), ıssı-suwıq (ısı-suwı) hám t.b.

Qaraqalpaq tilindegi antonimli sıńarlı jup sózlerdiń kópshiligi qaraqalpaqsha sózler bolıp tabıladı. Antonimlik sıńarlı jup sóz jasalıwı ushın jáne bir shárt, onıń sıńarları birdey grammatikalıq formada bolıwı kerek: barma-joqpa, ólip-tirilip, astın-ústin, bardıkeldi hám t.b.

Solay etip, antonimlik sıńarlı jup sóz bolıwı ushın tómendegi shártler bolıwı zárúr:

a)konkret mánili sózler abstrakt awıspalı mánige iye bolıwı;

b)antonimlik qatnastaǵı sózler tilimizde uzaq waqıt juplasıp

qollanıwı;

v) awızeki sóylew tilinde keń qollanıwı;

g) antonimlik sıńarlı jup sózdiń sıńarı dórendi sóz bolatuǵın bolsa, onda olardıń túbirlerinde antonimiyalıq qatnas bolıwı;

d)hár eki sıńarı da bir tildegi sóz bolıwı;

e)eki sıńarda birdey grammatikalıq formada bolıwı.

Qaraqalpaq tilindegi jup sóz túrinde qollanılatuǵın antonimler tómendegi mánilerdi bildiretuǵın sózlerden boladı:

1) a) Gorizontal halattaǵı qarama-qarsı baǵdar háreketti bildiretuǵın feyil sózler antonimlik qatnastaǵı jup sózlerdi jasaydı: keldi-ketti, kirdi-shıqtı, bardı-keldi hám t.b. Mısalı: Kelmeli-ketpeli

sóz ayttım, Ya bilmeymen teris qayttım (Berdaq). Kárxanadaǵı kiris-shıǵıs tolıq esapqa alındı (Gazetadan). Redaktor keler-keter hár waqta, Dáwir menen sen qalarsań biraqta (I.Yusupov).

b) Fiziologiyalıq qarama-qarsı háreketti ańlatıwshı sózlerden: óliptirildi, ólgen-tirilgen hám t.b. Mısalı: Gá urısıp, gá jarasqan, Minezińe hayranman (I.Yusupov).

2) Tómendegi leksikalıq mánilerdi bildiretuǵın kelbetlik sóz shaqabına tiyisli qarama-qarsı mánili sózler jup sózlerdi payda etedi:

a)awıspalı mánisi belgini ańlatıwshı sózler: Adam orta jaslarǵa barǵanda ǵana aqtı-qaranı ayıradı. Bul mısaldaǵı aq hám qara sózleri ireńdi bildiriwi tiykarǵı máni menen emes, al bul mısalda «jaqsıjamandı biledi» degen awıspalı mánide jumsalıp tur.

b)qásiyetti bildiretuǵın sózler: Ne yaxshı, yamannı kórdim, Zaman shep aylanǵan eken (Berdaq). Ómir súrip bul ǵániymet dúnyada, Dos arttırǵanlardıń baxtı zıyada, Biraq seniń ornıń bólek oǵada, Doslardıń

da jaqsı-jamanı bolar (I.Yusupov). Bul mısalda da jaqsı-jaman sózleri óziniń tuwra mánisinde emes, al awıspalı mánide «jaqsı adamlardı, jaman adamlardı» degen mánini bildirip tur. Sonday-aq, «bálent-pás» sózleride ómirdiń oylı, bálentligi mánisinde, «hadalharam» sózleride óziniń awıspalı mánilerinde «Ómirde hadal da bar, Haram da bar» mısalında jumsalǵan.

95

v) uzınlıq hám kólemdi bildiretuǵın sózler: uzaq-qısqa, qoyıw-suyıq, úlken-kishi, olpı-solpı hám t.b.: Aqshamlassam dedim kewlim saǵındı, Unatarman olpı-solpı shaǵıńdı (I.Yusupov).

g) halattı bildiriwshi sózler: jas-ǵarrı, dos-dushpan hám t.b.

3) Atlıq sóz shaqabına kiretuǵın tómendegi qarama-qarsı mánili sózler jup antonimlerdi jasaydı:

a)óz ara qarama-qarsı halatta ornalasqan predmetti ańlatıwshı sózler: bas-ayaq hám t.b.

b)jámiyettegi sociallıq qatlamlardaǵı qarama-qarsılıqtı bildiretuǵın sózler: patsha-gedey, bay-kámbaǵal hám t.b. Bul sózler tiykarınan tariyxıy shıǵarmalar hám qaraqalpaq xalqınıń awızeki dóretpelerinde ushıraydı.

v)qarama-qarsı halattaǵı qatnastı bildiretuǵın sózler: sawal-juwap, kelim-ketim, kiris-shıǵıs, barıs-kelis hám t.b.: Onnan kóre oynap-kúlgen abzal, Keshte televizor kórgen abzal, Mal kóbeytip, tawıq saqlap, pul tawıp, Barıs-kelis penen júrgeni abzal (I.Yusupov).

4) Tómendegi leksikalıq mánilerdi bildiretuǵın ráwishler qaramaqarsı mánili jup sózlerdi jasaydı:

a)tárepti bildiriwshi sózler: aldı-keyni, astın-ústin, ári-beri, uzaq-jaqın, ońı-solı hám t.b.: Dos záńgiles tolar ońlı-solıńa, Uzaq aydasarı shamalı bolar (I.Yusupov).

b) muǵdardı bildiriwshi sózlerden: az-kóp hám t.b.

v) waqıttı bildiriwshi sózler: erte-kesh, kúni-túni hám t.b.: Kúnitúni qonaq kúter, Dizde dińke qalmaǵansha (I.Yusupov). Súymedi dáryadan kelgen aǵıstı, Kúni-túni ańlıp awlaq jaǵıstı (I.Yusupov).

5) «bar», «joq» predikativi de jup sóz bolıp qollanıladı: Qıyallar hár túrli muqamǵa dónip, Bardı-joqtı árman qılǵanın qoydı (I.Yusupov). Ótemurat qudasınıń barı-joǵına qaramadı, tek qızı Gúlsánemniń baxıtlı turmıs keshiriwin oyladı.

Antonimlerden jup sózler jasalǵanda olar gápte basqa da jup sózler sıyaqlı gáptiń bir aǵzası bolıp keledi. Sıńarları antonimlik qatnasta bolǵan jup sózler basqa tiptegi jup sózlerden ózgeshelikke iye. Yaǵnıy, kempir-ǵarrı, ul-qız sıyaqlı jup atlıqlardaǵı ulıwmalastırıwshılıq, jámlestiriwshilik máni antonimlik sıńarlı jup sózler mánisine salıstırǵanda tar, kúsheytiw, qarama-qarsılıq qásiyeti az. Mısalı jıllı-ıssı kúnler, ıssı-suwıq kúnler. Bul mısaldıń birinshisi antonim bolmaǵan sózlerdiń juplasıwınan jasalǵan, olardıń leksikalıq mánisi arasında jaqınlıq bar. Al, ıssı-suwıq kúnler degendegi máni ótkirirek.

Qaraqalpaq tilindegi antonimlik sıńarlı jup sózlerdiń awıspalı mánide qollanıwın qarap kóreyik: «Bálent-pás» antonimlik sıńarlı jup sóziniń mánileri:

a)Orınnıń tegis emes ekenligin bildiredi: Biyik tawǵa minseń, kewlińde biyik, Páslikte qalǵanday barlıq táshwishler (I.Yusupov).

b)Hár túrli jas hám uzınlıqqa iye degen mánini ańlatadı:

v)Halattı bildiredi:

96

Ájel

-Fausttay biyikke asılsań sen… Shayır

-Páslikte gúybeńlew – saǵan berilgen. Búrkitler tańlamas eken uyanı, Pás ǵana tar sakli kiyiz tóselgen, Biyik talant, biyik poeziyanı, Biyik jayda tuwıw shárt emes eken (I.Yusupov).

«Íssı-suwıq» sóziniń mánileri: Kewliń suwıq bolsa, ıssılarda da, Kimdur birewlerdi tońdıra baslar (I.Yusupov). Íssılarǵa kúyip, suwıqqa qatıp, Sol jekke qayıńnıń astında tursın (I.Yusupov).

a) Sıńarlarınıń mánisine sáykes keledi:

b) Kóp waqıyalardı, qıyınshılıqlar degen mánini bildiredi: Qanshadan-qansha ıssı-suwıq kúnlerdi basınan ótkerdi. Tózdiń sen ıssıǵa, suwıqqa, ashqa (I.Yusupov).

v) Hal jaǵday degendi bildiredi: Qartayǵanda ata-ananıń ıssısuwıǵınan xabar alıw perzenttiń wazıypası.

Antonimlik sıńarlı jup sózlerdiń ózine tán ózgeshelikleriniń biri ayırım antonimlik qatnastaǵı sózler juplasqanda kópshilik jaǵdaylarda basqa sóz shaqabına ótedi. Mısalı: ıssı-suwıq, aq-qara, bálent-pás, dosdushpan mısalında kelbetlikten atlıq sóz shaqabına tiyisli sóz jasalǵan. Bul jaǵday ásirese feyillerden jasalǵan antonimlik sıńarlı jup sózlerde kózge taslanadı. Mısalı, kiris-shıǵıs, alası-beresi, jatsamtursam. Bul antonimler atlıqlar sıyaqlı tartım hám seplik formaların qabıllaydı. Mısalı: Mal kóbeytip, tawıq saqlap, pul tawıp, Barıs-kelis penen júrgeni abzal (I.Yusupov). Umtılaman jan-tánim menen, Ómir seni sulıw jasawǵa, Kemis jerlerińdi toltırıp, Artıq jerlerińdi qashawǵa, Umtılaman jan-tánim menen (I.Yusupov). Adamlardan alası-beresilerim bar. Ólip-tirilip jıynaǵan dúnyası edi. Ármanım sol tursam-jatsam,

Sóz qusın ushardan atsam, Saǵan az-kem sóz unatsam, Basqa baxıt soramayman (I.Yusupov). Jatsam-tursam shay qaǵazday shıtırlap, Kóz óńimde sol bir vekseller turar (I.Yusupov).

Antonimlik sıńarlı jup sózler gápte bir gáp bólegi xızmetin atqaradı. Sonday-aq, olardan sóz jasawshı qosımtalar tiykarında jańa sózlerde jasalıwı múmkin. Bunda sóz jasawshı qosımta tiykarınan jup sózdiń ekinshi sıńarınan keyinine jalǵanadı: bálent-páslik, jaqınjıraqlıq, bar-joqlıq, irili-maydalı, azlı-kópli hám t.b.: Irilimaydalı bolar ármanlar (I.Yusupov). Azılı-kópli abıraydan, Úzgendeyseń gúderińdi (I.Yusupov).

Ayırım antonimlik sıńarı jup sózlerdiń birinshi sıńarı shıǵıs sepligi qosımtalı, ekinshisi ataw sepligi formasında keledi. Bul

jaǵdayda jup sóz mánisi kúsheygeni seziledi. Mısalı, bastan-ayaq,

úlkennen-kishisi, arıdan-beri hám t.b.

Ayırım waqıtları -ma//-me, -pa//-pe, -ba//-be soraw janapayları qollanıladı. Biraq ol sorawlıq mánini bildirmeydi. Soraw janapayları antonimlik sıńarlı jup sózlerdiń eki sıńarına da yamasa birewine ǵana jalǵanıwı múmkin: azba-kóppe, erteme-keshpe, barma-joqpa hám t.b.

97

Erteme-keshpe ólim haq, bunı barqulla yadıńızda tutıń, -dedi shayıq (T.Qayıpbergenov).

Antonimlik sıńarlı jup sózlerdiń sıńarlarınıń ornı tiykarınan turaqlı boladı. Biraq ayırım jaǵdaylarda olardıń ornı almastırıw mánige júdá tásir etpeydi: bálent-pás (pás-bálent), jaqsı-jaman (jaman-jaqsı). Bul antonimlik sıńarları jup sózlerge sóz jasawshı yamasa sóz ózgertiwshi qosımta qosılsa sıńarlarınıń ornı turaqlı boladı. Biraq kópshilik antonim sıńarlı jup sózlerdiń orını bolsa

ulıwma almastırıwǵa múmkin emes, yaǵnıy qara-aq, ketti-keldi, gedeypatsha, zálel-payda dep qollanıwǵa bolmaydı. Sebebi bul orın almastırıw olardı jup sóz halatınan shıǵarıp jiberedi.

Ayırım antonimlik jup sózler sıńarlarınıń birewiniń ornına onıń variantı qollanılsa, bul jaǵdayda antonimlik sıńarlı jup sózdiń mánisinde de kishigirim ózgeris seziledi. Uzaq-jaqın antonimlik sıńarlı jup sóz tiykarınan aralıqtı ańlatadı. Kórkem ádebiyatta bolsa adamlar ortasındaǵı qatnastı bildiriw ushın jaqın-jıraq túrinde qollanılǵanın kóremiz. Olarǵa jaqın-jıraqlıq tuwralı aytıwdıń ózi qolaysız edi. Bul jerde «jaqın» sózi jup sózdiń birinshi sıńarı bolıp keliwi, bizińshe, onıń qatnastı ańlatıwdan kelip shıqqan bolıwı kerek. Men (sóylewshi) ←jaqın→jıraq (qatnas bildiriledi). Uzaq→jaqın— men (sóylewshi subekt), (aralıq bildiriledi).

Qaraqalpaq tilinde ayırım qospa atlıqlar kórkem shıǵarmalarda antonimiyalıq xızmet atqaradı: Maqtumqulı, Berdaq kelse tirilip, Usılar menen bir náwbetke turılıp, Toplamları shıqpay jawrasar edi, Baspaxana planınan súrilip… Orsaqı sóz aytıp kúldirse zaldı, Sıyhúrmettiń zarı solarǵa qaldı. Kórkem sóz dep shálkem sózdi úyrengen, Men ayayman awıldaǵı ballardı (I.Yusupov).

Bul mısalda shayır «kórkem sóz» sóz dizbegine «shálkem sóz» degen sóz dizbeginiń antonimiyalıq qatnasta qollanıp, máni ótkirligine erisken. Dúnyanıń bar ǵalma-ǵalların, Alaqanda kórip otırar, Aq úydegi sumlıqtıń bárin, Qara úyde-aq bilip otırar (I.Yusupov).

Bul mısaldaǵı «aq úy» - Amerika Qurama Shtatları Prezidenti sorawın bildirse, «qara úy» - qaraqalpaq xalqınıń milliy otawın bildiredi. Mısalda aq úy menen qara úy awıspalı máni de qollanılıp, AQShtıń dúnya mámleketlerin ózine ǵárezlilikte uslaw, ózine baǵınıshlı etiw boyınsha alıp barıp atırǵan siyasatın qara úyde jasap atırǵan qarapayım qaraqalpaqlarda bilip, ańlap, túsinip otırǵanın bildiriw hám

onı tásirli etip jetkeriw ushın «qara úy, aq úy» qospa atlıqları antonimiyalıq qatnasta jumsalǵan. Mısalı: Atomlarǵa saldıń ilim qurıǵın, Kosmostıń túńligin ashar sırıǵıń, Bir qol menen ómir gúllerin egip, Bir qol menen shashtıń ájel urıǵın (I.Yusupov). Bul mısalda «ómir gúlleri» sóz dizbegi «ájel urıǵı» sóz sózbegine antonim sıpatında qollanılǵan.

Qaraqalpaq tilinde ayırım qospa kelbetliklerde antonimlik xızmette jumsaladı: Muhabbat sazınıń kúsh-qúdireti, Tas miytin jandı

98

da korday úgiter (I.Yusupov). Dúziw aǵash el mápine kerekli, Shawıp alıp, jayǵa basar sonlıqtan. Jurt aylanıp óter qıysıq terekti, Qıysıq aǵash

uzaq jasar sonlıqtan (I.Yusupov). Qara reńi – dushpanıńnıń peylinde, Aq reńi – basqalardıń bárinde (I.Yusupov). Adam tastan qattı, gúlden de názik (I.Yusupov). Mıń jıl eki ashıq mawqın basalmay, Ashshı suw, dushshı suw jattı esilip (I.Yusupov).

Bul mısaldaǵı «tas miytin», «dúziw aǵash-qıysıq aǵash», «qara reń-aq reń», «tastan qattı-gúlden názik», «ashshı suw-dushshı suw» sóz dizbekleri kontekstte antonimiyalıq xızmet atqarǵan.

Qaraqalpaq tilinde ayırım qospa feyillerde antonim wazıypasında jumsaladı: Juldızǵa jol tawıp atqan adamzat, Kewilge jol tappay bazda tubalar (I.Yusupov). Ya toba, táǵdirdiń dálkegin qara: Alpısta aǵayǵa kesel tap boldı, Ájeldi kóriwden qorqıp biyshara, Bir iyek qaqqı da, demde sap boldı (I.Yusupov). Hámmesi ózime qaldı da ketti, Qayǵımdı bólisip aldı da ketti (I.Yusupov). Kimseler xosh kórmes, kimge jaǵarsań (I.Yusupov). Tońıp sekiriwdiń zamanı ótti, Toyıp sekiriwdiń máháli jetti (I.Yusupov). Birewlerdi atqa mingizip, Birewlerdi túsirip atır (I.Yusupov). Qulaqtan ter alıp, kósile túser, Gá háwijge minip, pásine túser (I.Yusupov).

Bul mısaldaǵı «jol tawıp - jol tappay», «tap boldı - sap boldı», «qaldı da ketti - aldı da ketti», «tońıp sekiriw - toyıp sekiriw», «atqa miniw - attan túsiw», «háwijge minip - pásine túsiw» feyilleri kontekstte antonimlik xızmet atqarǵan. Sonday-aq, qospa ráwishlerde antonimlik xızmette jumsaladı: Qızlar tań sáhárde bulaq basınan, Aqsham túsip qalǵan sırǵasın izler (I.Yusupov). Kimdur tirisinde-aq atın joqlamas, Insan bolıp, ishken duzın aqlamas. Ber jaǵınan quyǵan menen toqtamas, Arjaǵında bir nársesi bolmasa … (I.Yusupov). Oń qaptalda tas órkesh narday, Shógip jatar múlgip Qara taw, Sol qaptalda jarqırap uzaqta, Dárya aǵar seńi ıǵısqan (I.Yusupov). Bul mısaldaǵı «tań sáhárde - aqsham», ber jaǵı - ar jaǵı», «oń qaptalda - sol qaptalda» ráwishleri antonimlik qatnastı ańdatıp kelgen.

Solay etip, qaraqalpaq tilindegi antonimiyalıq sıńarlı jup sózlerde birinshi sıńar etip antonim qurılısındaǵı insan ózi ushın áhmiyetli

dep esaplanǵan sózdi aladı: aq-qara, oń-sol, jaqs-jaman, uzaq-qısqa, paydazıyan hám t.b.

IV.7. Naqıl-maqallardaǵı antonimiya

Qaraqalpaq xalqınıń naqıl-maqallarında antonimiya qubılısı jiyi ushırasadı. Óytkeni, naqıl-maqallarda pikir qısqa hám ıqsham etip beriledi. Aytılajaq pikirdi tásirli hám qısqa bayanlawda antiteza eń qolaylı usıl sıpatında kózge taslanadı. Qarama-qarsı túsiniklerdi qatar qoyıp súwretlew arqalı jaqsı ne? jaman ne? adam ózi qanday bolıwı kerek? ózin qalay tutıwı kerek? degen sorawlarǵa juwap beriledi. Qullası, naqıl-maqallar adamnıń dúnyanı tereńirek tanıwına járdemlesedi.

99

Tómendegi naqıl-maqallardıń qurılısında antonim sózler jumsalıp, pikirdi tásirli, tereń mánili etip bayanlaǵanın kóremiz. Mısalı: «Miyneti qattı bolsa, Miywesi tatlı boladı». «Erinshektiń eki dostı

bar, Biri uyqı, biri kúlki». «Az bolsın, saz bolsın». «Kóz qorqaq, qol batır». «Jaqsı isleseń asıńdı jerseń, Jaman isleseń basıńdı jerseń». «Kópke juwırǵan, Azdan bos qaladı». «Miynettiń jolı qattı, nanı tatlı». «Jaqsı adamda kek bolmas, Jaman adam tek bolmas». «Jaqsınıń jatı bolmas, Jamannıń uyatı bolmas». «Kelgen dáwlet, ketken miynet». «Óser eldiń belgisi, Biri shiyrin, biri pal, Óspes eldiń belgisi, Biri shayan, biri mal, Azamat erdiń belgisi, Dúzde patsha, úyde qul».

Qaraqalpaq tilindegi qospa gáp túrindegi naqıl-maqallardıń quramındaǵı ayırım jay gáplerdiń mazmunı bir-birine qarama-qarsı boladı. Eki zat yamasa qubılıs bir-birine salıstırıladı. Bir zat yamasa qubılısqa eki tárepleme qatnas jasaw tiykarında oǵan degen unamlı yamasa unamsız sezim payda etiledi.

Antonimiya dizbekli hám baǵınıńqılı qospa gáplerde ayrıqsha sintaksislik qubılısqa iye til birlikleriniń qarama-qarsı qoyılıwı tiykarında júzege shıǵadı.

Qaraqalpaq tilindegi naqıl-maqallarda antonimiya qubılısı tómendegi túrlerde ushırasadı:

1) Qospa gáptiń eki sıńarında da antonim sózler jumsalıw arqalı qarama-qarsı máni ańlatıladı. Mısalı: «Jaqsı qatın belgisi, Bılǵarı

qılar terini, Jaman qatın belgisi, Qarızdar qılar erini». «Jaqsınıń sózi tatlı, Jamannıń sózi qattı».

Ádebiy shıǵarmalarda leksikalıq antonimler emes, al semantikalıq antonimler qospa gáplerde antitezanı payda etedi. «Jalǵız úydiń tamaǵı jetse de, tabaǵı jetpes». Bunda «tamaq» hám «tabaq» sózleri dara turǵanda antonim emes, bul mısalda semantikalıq antonim boladı. Joqarıdaǵı mısalda qospa gáplerdiń quramındaǵı jay gáplerdiń shiyrin, shayan, pal, mal bayanlawıshları kontekstlik antitezanı payda etken. Biraq quramında antonim jumsalǵan gáplerdiń barlıǵı qarama-qarsılıq máni ańlata bermeydi.

2) Kelbetlik jasawshı -sız//-siz qosımtası ańlatatuǵın mánisi boyınsha -lı//-li qosımtasına qarama-qarsı máni ańlatadı. Bul qosımtalar járdeminde jasalǵan sózler qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerde qollanǵanda qarsılaslıq máni bildiriledi. Mısalı: «Arnamıssız bolıw páslikke dárek, Ar-namıslı bolıw sawlat kóteriw, Aqılsız bir sulıw qız bolsa, Záhár quyǵan sulıw zerendey». «Aqıllı bir sıqılsız bolsa, Pal quyǵan góne lágendey».

3) Qospa gáptiń qurılısındaǵı jay gáplerde tastıyıqlawshı hám biykarlawshı sózler kelgende qarsılaslıq máni ańlatıladı. Biykarlawshı máni -ma//-me bolımsızlıq qosımtalı, joq, emes sózleri arqalı ańlatıladı. Mısalı: «Gileń pámsiz jıynalıp, Bir aqıllı er bolmas».

«Ómir bárha báhár, bárha qıs emes, Tek azan-kesh emes, shańqay tús emes».

100

«Úlgisiz tonlar pishilmes, Úlgisiz tonlar pishilse, Boy bolar da sın bolmas». «Jaqsıǵa kún joq, Jamanǵa ólim joq».

4) Qospa gáptiń sıńarlarındaǵı qarama-qarsı mánidegi sóz dizbekleri antitezanı payda etedi. Mısalı: «Buǵanıń ózi qartaysa da múyizi qartaymas, Jaqsınıń ózi qartaysa da sózi qartaymas». «Jaqsınıń jaqsısın ayt, iymanı tassın, Jamannıń jamanın ayt, iymanı qashsın».

5) Gáp aǵzalarınıń qarama-qarsı tákirarlanıp qollanılıwı arqalı antiteza payda boladı. Bul jaǵdayda qospa gáp sıńarlarındaǵı gáp aǵzalarınıń orın tártibi ózgeredi. Mısalı: «Jaqsı isleseń asıńdı jerseń, Jaman isleseń basıńdı jerseń».

Qaraqalpaq tilinde antitezalar tek dizbekli qospa gáptiń quramında ǵana emes, al baǵınıńqılı qospa gáplerde de qollanıladı. Antiteza járdeminde dúzilgen baǵınıńqılı qospa gáplerdiń sıńarları arasında tómendegi shártlik, qarsılaslıq mánilik wazıypalıq qatnaslar kózge taslanadı:

a)Antiteza járdeminde dúzilgen baǵınıńqılı qospa gáptiń sıńarları arasında shártlik qatnas ańlatıladı. Mısalı: «Elge el qosılsa

dáwlet, Elden el ketse – miynet». «Elestire berseń, el bolmassań». «Patsha alım bolsa jurtı ozar, Patsha zalım bolsa jurtı tozar». «Awzı qıysıq bolsa da baydıń ulı sóylesin, Beti qıysıq bolsa da biydiń qızı biylesin». «Soysań qoy óledi, Soymasań jigittiń ózi óledi».

b)Qarsılaslıq qatnastı bildiredi: «Úyiń tar bolsa da, kewliń keń bolsın». «Ulıń aqmaq bolsa da, keliniń dana bolsın». «Ashıw degen aǵın suw, Aldın ashsań, arqırar», «Aqıl degen aydın suw, Aldın tossań,

toqırar».

v) Waqıtlıq qatnas ańlatıladı: «Aydıń on besi jarıq, on besi qarańǵı». «Ashıw kelgende, aqıl ketedi». «Kóbi ketip azı qaldı, Qıs ketip jaz qaldı».

Solay etip, qaraqalpaq tilindegi ayırım qospa gáplerdiń quramındaǵı bir-birine qarama-qarsı mazmundaǵı jay gáplerde antiteza qubılısı ushırasadı. Bul jaǵday antonimiya qubılısınıń tildiń tek leksika-semantikalıq yarusına ǵana tiyisli bolmay, al tildiń barlıq ierarxiyalıq basqıshlarda da ushırasatuǵınınıń dálili bolıp tabıladı.

Bul tuwralı M.Dáwletov «Salıstırmalı dizbekli qospa gáplerdiń hár bir komponentinde leksikalıq antonimiya qollanıwı arqalı salıstırıladı. Ásirese, naqıl-maqallarda salıstırıwshılıq máni predmetlerdi, isháreket hám waqıyalardı bir-birine qarama-qarsı qoyıw arqalı salıstırıladı» -dep jazadı.1

1 Dáwletov M. Qaraqalpaq tilindegi qospa gáplerdiń geypara máseleleri. –Nókis, 1993, –B.62.

101