Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı

5. Kúndelikli turmısqa, úrp-ádetke baylanıslı túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: ómir-ólim, toy-aza hám t.b. Mısalı: Ómir jaqsı kórer mártlik zatıńdı, Ólim ol ushın bir eskirgen nárse (I.Yusupov). Ata, pármanıńızdı biykar etiń, bolmasa toyıńızdı azaǵa aylandıraman («Ǵárip Ashıq» dástanınan). Urıs – ólige aza, tirige

– tamasha degen eken (A.Bekimbetov).

6. Waqıtlıq máni bildiriwshi túsinikler menen baylanıslı bolǵan atlıqlardan jasalǵan antonimler: báhár-gúz, qıs-jaz, ertekesh, kún-tún hám t.b. Mısalı: Qattı ǵázep etip tur qıs, Qıslar ótip, jaz kelerme (Berdaq). Nawrızdan soń qıs bolmas, Miyzannan soń jaz bolmas (Qq.x.n-m.).

7. Sawda-satıq islerine baylanıslı atlıqlardan jasalǵan antonimler: alarman-satarman, arzanshılıq-qımbatshılıq, alarmanberermen, payda-zıyan hám t.b. Mısalı: Satarmanǵa bermes onsha jábirin,

Alarmanǵa júrgizer óz hámirin (I.Yusupov). Arzanshılıq bolsa alarmannan, qımbatshılıq bolsa satarmannan insap ketedi (Qq.x.n-m.).

8. Diniy túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: beyish-dozaq, gúná-sawap, obal-sawap hám t.b. Mısalı: Kimde-kim kápirlerge qarsı urısta oqqa ushsa, oǵan dozaq otı haram, janı jánnette boladı (T.Qayıpbergenov). Ernazar alakózdi de ertip kelip, sonıń aldında obalsawabın moynına qoyıp, qanday azaplı, qıyın ólim esine kelse solay óltiriwdi oyladı da … (T.Qayıpbergenov). Ulama bir waqıtta aytıp otırǵan hikayasınıń izin o dúnyaǵa, jánnet penen dozaqqa, obal menen sawapqa burdı (Ó.Xojaniyazov).

9. Keńisliktegi táreplerge baylanıslı túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: arqa-qubla, batıs-shıǵıs, oń-shep, jeraspan hám t.b. Mısalı: Aspanda júr ala-ala kórinip, Jerge tússe quyrıǵınan súrinip (Ájiniyaz). Arqadan jaǵımlı samal esip tur (M.Dáribaev). Qubladaǵı atızdı qır dógereklep tárnek penen jambılsha egiw onıń jıldaǵı dástúrine aylanǵan (G.Esemuratova).

10. Jınıstı hám tuwısqanlıqtı ańlatıwshı atlıqlardan bolǵan antonimler: ul-qız, dayı-jiyen, qoraz-mákiyen, qız-bala, kempir-ǵarrı hám t.b. Mısalı: Ulımda usı, qızım da usı, Alla bolǵay jalǵız dosı (Berdaq). Er jigittiń atın hayal shıǵarar (A.Sadıqov).

Joqarıdaǵı kórsetilgen toparlarǵa kirmeytuǵın atlıqlardan jasalǵan antonimler: shın-házil, nur-zulmet, raxmet-nálet, haqıyqatjala, shól-bostan, ot-suw. Mısalı: Shól hám bostan máńgi óshlesken

jerde, Gúl hám juwsan qońsı ósken óńirde (I.Yusupov). Suw menen oynama batarsań, Ot penen oynama janarsań (Qq.x.n-m.). Áwezdiń háziline shını menen juwap berdi (Sh.Seytov). Haqıyqatlıqtıń ashılıwı qanday qıyın,

onıń qasında bárqulla nahaqıyqatlıq, ótirik, kóz boyawshılıq turadı (S.Bahadırova).

Házirgi qaraqalpaq tilinde atlıqlardan jasalǵan antonimler ózleriniń leksikalıq quramına qaray úsh toparǵa bólinedi:

1) óz sózlik qatlamǵa tiyisli antonimler;

2) ózlestirilgen sózlik qatlamǵa tiyisli antonimler;

62

3) bir sıńarı óz sózlik qatlamǵa, al ekinshisi ózlestirilgen qatlamǵa tiyisli antonimler.

Óz sózlik qatlamǵa tiyisli antonimlerge batıs-shıǵıs, bay-jarlı, kún-tún, qıs-jaz hám t.b. kiredi. Ózlestirilgen sózlik qatlamǵa tiyisli antonimlerge dos-dushpan, ashıw-aqıl, epilog-prolog hám t.b. kiredi. Bir sıńarı óz sózlik qatlamǵa, ekinshisi ózlestirilgen sózlik qatlamǵa tiyisli antonimlerge bay-gedey, dos-jaw, ótirik-haqıyqat hám t.b. kiredi.

Atlıqtan jasalǵan antonimler morfologiyalıq qurılısı boyınsha dórendi hám dórendi emes bolıp ekige bólinedi. Dórendi antonim atlıqlar hár qıylı affikslerdiń qosılıwınan jasaladı. Bunda túbirdegi antonimlik máni dórendi sózge ótedi. Mısalı: ash-toq antoniminen ashlıq-toqlıq degen antonimlik jubay dúziledi. Dos-dushpan antonimlik jubayınan doslıq-dushpanlıq, ǵarrı-jas antonimlik jubayınan ǵarrılıq-jaslıq antonimlik jubayları payda boladı.

Solay etip, házirgi qaraqalpaq tilinde atlıqlar arasında túrli mánidegi sózler óz ara antonimlik jubaylar dúze aladı. Kóbirek, basqa sóz shaqaplarına tiyisli sózler substantivlesip, óz ara antonim bolıp jumsaladı.

III.4. Kelbetliklerden jasalǵan antonimler

Kelbetlik – zatlardıń sın-sınbatın, sapasın, qásiyetin, kólemin, salmaǵın, túr-túsin hám t.b. belgilerin bildiretuǵın sóz shaqabı. Sintaksislik xızmeti boyınsha olar atlıq sózlerdi anıqlap kelip, anıqlawısh gáp aǵzasınıń xızmetin atqaradı. Al morfologiyalıq jaqtan dáreje kategoriyasına hám ózine tán sóz jasawshı qosımtalarǵa iye.

Kelbetlikler mánilik hám grammatikalıq ózgesheligi boyınsha sapalıq hám qatnaslıq kelbetlikler bolıp ekige bólinedi. Sapalıq kelbetlikler zatlardıń túr-túsin, dámin, reńin, sapasın, kólemin qosımtalarsız, túbir sóz túrinde bildiredi. Mısalı: sulıw, ashshı, aq, góne, úlken hám t.b.

Qatnaslıq kelbetlikler bolsa basqa sóz shaqaplarına kelbetlik jasawshı qosımtalar qosılıw arqalı jasalıp, zatlardıń belgisin bildiredi. Mısalı: keshki, ashıwlı, úyli hám t.b. Kelbetlikler semantikalıq jaqtan bay sóz shaqabı, olardıń qollanılıw órisi júdá keń. Kelbetlikler sapalıq máni bildirgeni ushın olarda antonimiya qubılısı úlken orın iyeleydi.

Kelbetliklerden jasalǵan antonimler kópshilik túrkiy tillerde keń

túrde úyrenilgen. Máselen, qazaq tilindegi kelbetlik antonimler leksikalıq mánisi jaǵınan altı toparǵa ajıratılǵan.1 Ózbek tilindegi

kelbetliklerden jasalǵan antonimler leksikalıq mánisi jaǵınan bes túrge bólingen.1

1 Musin J. Antonimı v kazaxskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Alma-Ata. 1970. –B.21-22. 1 Hozirgi wzbek adabiy tili. –T.I. –Toshkent: 1966. –B.230-232.

63

Biz usı miynetlerdegi aytılǵan pikirlerden kelip shıqqan halda

kelbetliklerden jasalǵan antonimler. Mısalı: Jaqsı adam sóz mánisin ańlaydı, Jaman adam shiyrin jandı qıynaydı (Qq.x.n-m.). Birew bálent birewler pás, Birewler ázelden nákás (Berdaq). Qız aqıllı eken, bizler aqmaq ekenbiz («Alpamıs» dástanınan). Úy iyesi Asqarbay degen bir aq

kelbetliklerden jasalǵan antonimler. Mısalı: Ol kútá menmen, jawız adam edi (J.Saparov). Kishpeyil bol jastan balam (Berdaq). - Ákeń júdá saqıy edi, onıń aldında sen kim bolıpsań? (Qq. x.e.). Qádirbay – kútá qıtımır, dúnyaparaz, aldawshı, arsız adam (A.Bekimbetov). Meniń kúyewim onday jawız emes, mómin adam (X.Serjanov).

v) adamlarda tábiyiy túrde júzege keletuǵın belgilerdi bildiretuǵın kelbetliklerden jasalǵan antonimler: jas-ǵarrı, boyshań-pákene, semizarıq hám t.b. Mısalı: Jas muxabbat aldında ǵarrı shayır, Dize búgip qáliyma jıǵılǵanın (I.Yusupov). Úyine jaqınlaǵanda qoranıń shuwaq tárepinde ıqlap turǵan kózleri shúńireygen, arıq balaǵa kózi tústi (J.Muratbaev). Semiz adam kóp waqıtlarǵa shekem úndemey turdı (I.Qurbanbaev).

g) adamlardıń sociallıq hám ekonomikalıq jaǵdayların bildiriwshi kelbetliklerden jasalǵan antonimler. Mısalı: bay-jarlı, bardamlıkámbaǵal, azat-tutqın hám t.b. Mısalı: Kimińdi xan demeymen, Kimińdi qara demeymen («Alpamıs» dástanınan). Ákem Áwez jarlı diyxan bolǵan. Úbbi bolsa … qattı gúres júrgizgen bay adam (J.Saparov).

d)adamlardıń óz ara qatnasın bildiretuǵın kelbetliklerden jasalǵan antonimler. Mısalı: dos-dushpan, tatıw-ala awız hám t.b. Mısalı: Dos adam doslıǵın aytar (Berdaq). Seni dushpan adam dep esaplamayman (A.Abdiev). Dáslebinde úsh tuwısqan júdá tatıw edi (T.Qayıpbergenov). Altaw ala bolsa awızdaǵını aldırar (Qq.x.n-m.). Záriw bularǵa dos edi, Ózi jigittiń bası edi, Biraq wázirler qas edi (Berdaq).

e)adamlardıń fiziologiyalıq jaǵdayları menen baylanıslı bolǵan

kelbetliklerden jasalǵan antonimler: uzın-kelte, kúshli-ázzi, saw-awırıw. Mısalı: Shashıń uzın, aqılıń kelte qatınsań («Alpamıs» dástanınan). Kúshli ázzini xorlaǵan, Bir álewmet zaman boldı (Berdaq). Bir jaman menen

bir jaqsı bas qossa awırıw menen sawday boladı (Qq.x.n-m.). Dúnyada adamnan kúshlirek yamasa ázzirek, adamnan batırıraq yamasa qorqaǵıraq, adamnan aqıllıraq yamasa nápámirek, túsiniwi qıyın qospalı, ózgermeli qaysı maqluqat bar? (T.Qayıpbergenov).

64

j) adamlardıń násillik ózgesheliklerine baylanıslı kelbetliklerden jasalǵan antonimler. Mısalı: Perzentli adam duz bazar, Biyperzent bolar quw mazar («Alpamıs»). Jası bıyıl qırıq ekini bassa

da háwlirip sóylegenin qoymaǵan Asqarbay degen jekke baslı bar edi (Sh.Seytov). Sorastırıp kórse ol álle qashan-aq xojalıqlı bolıp ketken

qolqanatı bolıp esaplanadı («Erkin Qaraqalpaqstan»).

3. Zatlarǵa tán bolǵan ózgesheliklerdi kórsetiwshi kelbetliklerden jasalǵan antonimler:

a) kólem, awırlıq, waqıt penen baylanıslı bolǵan kelbetliklerden jasalǵan antonimler: úlken-kishi, keń-tar, uzın-qısqa, bálent-pás, awırjeńil, tolı-bos hám t.b. Mısalı: Bálent kóshe, pás kóshe, Íras kóshe, tar kóshe («Alpamıs» dástanınan). Bolǵanday-aq keń dúnyalar bizge tar («ErZiywar» dástanınan). Jumıs waqtı bolǵanı menen Xalqabadtıń qısqa bazarı edi, uzaq bazardan ayırması, bul kúni tek qara mal túspeydi

(oy)-sayız. Mısalı: Oy biyshara sulıw ǵana gúbelek, Qanatıń bar mısalı juqa shúberek (I.Yusupov). Alıstan qalıń toǵay kórinipti (Qq.x.e.).

v) zatlardıń bahasına baylanıslı ózgesheliklerdi bildiriwshi kelbetlik antonimler. Mısalı: Neler arzan, neler qımbat elińde, Babam sennen nırq awhalın sorayman («Alpamıs»).

g) dám bildiriwshi kelbetliklerden jasalǵan antonimler: ashshıdushshı, mazalı-uwday. Mısalı: Jol ústinde nárwan terek, Shaqası álemge kerek, Bir miywası ashshı, Bir miywası dushshı (Qq.x.j.). Awızımızǵa salıp shaynap jibergenimiz, uw-záhár (Sh.Seytov). Shaynap qarasaq, burıshtıń dámin aladı eken, burıshtıń ashıwı ketken soń qarasaq, taptatlı! (Sh.Seytov).

65

d) zatlardıń sapasına baylanıslı ózgesheliklerdi bildiriwshi kelbetliklerden jasalǵan antonimler: qattı-bos, shiyki-pisken. Mısalı:

- Shıraǵım qattı ma, bos pa, pisken be, shiyki me dep bir qasıq quwırmashtı uzattı («Alpamıs»). Jamǵır jawsa qattı jerler bos bolar, Yarım kelseń qapa kewlim xosh bolar (A.Begimov).

4. Adam, haywan hám zatlar ushın ulıwma bolǵan belgilerdi bildiriwshi kelbetliklerden jasalǵan antonimler: úlken-kishi, awır-

jeńil, jaqsı-jaman hám t.b. Mısalı:

1) Adamlarǵa baylanıslı: Jaqsı-jamanın bilmedim, Bir káse sharap qolında, Shıǵıp edi úyinen («Alpamıs»).

2) Haywanlarǵa baylanıslı:Atam bergen Bayshubar, Jaqsı ma eken jaman ba? («Alpamıs»).

3) Zatlarǵa baylanıslı: Attan úlken, iytten alasa (Qq.x.j.).

Sonıń menen birge shıraylı-sıqılsız sózleri adamlarǵa, haywanlarǵa hám de jansız zatlarǵa tán ózgesheliklerdi sáwlelendiriw ushın tilimizde qollanıladı.

Kelbetliklerden jasalǵan antonimler bir qıylı túbirden jasala ma, baxıtlı-baxıtsız sózleri antonim bola ala ma? Bul sorawǵa hár qıylı juwaplar berilgen. Rus til biliminde ayırım izertlewshiler bulardı antonim dep esaplamaydı,1 al ayırımları antonim dep esaplaydı.2 Tyurkologiyada da pikirler hár qıylı. J.Musin qazaq tilinde bunday affiksler menen antonim jasalmaydı dep qaraydı.3 Ózbek til biliminde R.Shukurov bul haqqında bılay jazadı: «Ózbek tili materialları tiykarında toplanǵan antonimlerdi tereń úyrenip shıǵıwımızdıń nátiyjesinde bul tilde de sóz jasawshı affiksler járdeminde kóplegen birdey túbirge iye antonimler jasalatuǵınlıǵın anıqlawǵa eristik. Máselen: júrekli-júreksiz, aqıllı-aqılsız, mazalı-biymaza, wapadarbiyopa, ádepli-biyádep sıyaqlı. Bunday sózlerdi olardıń hár qıylı túbirge iye sinonimleri menen salıstırsaq, másele jáne de aydınlasadı».4

Bul máseleni úyrene otırıp, -lı//-li, -sız//-siz, biy, na, ná affiksleriniń járdeminde antonimler jasaladı dep esaplaymız. Bul qurallardıń járdeminde jasalǵan antonimlerdi shártli túrde grammatikalıq antonimler dep júrgiziw maqsetke muwapıq boladı. Sonı da aytıp ótiw orınlı, bul affiksler járdeminde qálegen sózlerden antonimler jasala bermeydi. Mısalı: dápterli-dáptersiz, kitaplıkitapsız degen sózler antonim bola almaydı. Affiksler járdeminde qanday jaǵdayda antonim jasaladı hám qanday jaǵday antonimlik qatar payda bolmaydı, degen másele áhmiyetli bolsa da usı kúnge shekem olardı ajıratıw boyınsha anıq pikirler joq. «Baqlawlar birdey túbirge iye

1Bulaxovskiy L.A. Vvedenie v yazıkoznanie. –Moskva.: «Uchpedgiz», 1954. –S.44-45.

2Shanskiy N.M. Leksikologiya sovremennogo russkogo yazıka. –Moskva: 1964. –S.63.

3Musin J. Antonimı v kazaxskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Alma-Ata: 1970. –S.21-

22.

4 Shukurov R. Wzbek tilida antonimlar. –Toshkent.: «Fan», 1977. –B.8.

66

dórendi sózler tek óz ara qarama-qarsı bolǵan teńdey túsinik yaki teńdey leksikalıq máni bildirgende ǵana antonimlik qatar jasay aladı,1 degen

kórsetiwge boladı:

1Shukurov R. Wzbek tilida antonimlar. –Toshkent.: «Fan», 1977. –B.10.

2Shukurov R. Kórsetilgen miyneti. –B.12.

3Tursunov U., Muxtorov J., Raxmatullaev Sh. Házirgi wzbek adabiy tili. –Toshkent: 1965. –B.147.

4Musin J. Antonimı v kazaxskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Alma-Ata: 1970. –B.22.

5Shukurov R. Kórsetilgen miyneti. –B.26-27.

67

1. Qarama-qarsı tárepke bolǵan baǵdardı ańlatıwshı feyillerden

(T.Jumamuratov).

2. Ishkerige hám sırtqa bolǵan baǵdardı ańlatıwshı feyillerden jasalǵan antonimler: kiriw-shıǵıw, júklew-túsiriw, kirmek-shıqpaq, toltırıw-bosatıw hám t.b. Mısalı: Egizbaevtıń kabinetine birew kirdi,

birew shıqtı (Sh.Seytov). «Himm gáp buyaqta eken» - dedim de shıqtım, at arbanı qosıp, keshke shekem bir arbasın júklep qayttım-á! (Sh.Seytov). Sharbaqshı da qıńırlıq etpedi, Amanlıq penen eshegine bir góne seyisxananı bosatıp berdi (T.Qayıpbergenov).

3. Qanday da bir predmetti (qapını, aynanı, qutını hám t.b.) ashıw hám jabıwdı sáwlelendiriwshi feyillerden jasalǵan antonimler: ashıwjabıw (esikti), ashıw-qulıplaw (qulıp), oraw-ashıw (sawǵa), buraw-óshiriw (radio) hám t.b. Mısalı: Sennen basqa bul esikti tek jel ashıp, jel jabadı (T.Qayıpbergenov). Kabinettiń qapısın shalqayta ashıp, kózi kúlimlegen, qıpsha bel, aqsarı kelinshek, baylawdan bosanǵan baspaqpay sıpayı júrisi menen oynaqshıp kelip Sámen menen sálemlesti (J.Muratbaev). Esigin qulıplap, tartıp-tartıp kórdi de sırtqa shıǵıp

tuwrı bazar jayǵa qaray tarttı (Sh.Seytov).

4. Kiyiniw hám sheshiniwdi ańlatıwshı feyillerden jasalǵan antonimler: kiyiw-sheshiw (kiyim), taǵıw-sheshiw (galstuk) hám t.b. Mısalı:

Kiyimlerin sheshindirip, bir qatar otqa qaǵıp, qayta kiyindirdi (T.Qayıpbergenov). Ústindegi qara kostyumı, aq kóylegi ózine tarlıq etip, moynına taqqan galstugi de tamaǵın qılǵındırıp baratırǵanday. Basındaǵı qırpıq úshqulaǵın sheshiwge de buǵan ruxsat joq (Sh.Seytov). Shógirmesin jerge tartıp urdı da, shapanın iynine tasladı (I.Qurbanbaev).

5. Predmet kólemindegi ózgeristi sáwlelendiriw mánisindegi feyil antonimler: keńeyiw-tarayıw, uzayıw-qısqarıw, úlkeyiw-kishireyiw hám t.b. Mısalı: Shep qasınıń ústindegi máshtey kishkene meńi mushtay bolıp úlkeygen sıyaqlandı, eki inisinen de otjaqqıshlıq qılıp otırǵan atqosshıdan da keyip qashtı (T.Qayıpbergenov). Mart aylarınıń aqırları, tún qısqarıp, kúnler uzayıp atırǵan bir máhál edi (J.Saparov).

6. Predmetti qosıw hám ajıratıw mánisindegi feyillerden jasalǵan antonimler: baylaw-sheshiw, úziw-jalǵaw hám t.b. Mısalı: Sol tiykarda úzilip qalǵan sawda baylanısların qayta jalǵamaqshı (T.Qayıpbergenov). - Bosattım, jas úlkenler! Úsh kún boldı ketkenine, ǵapılda qalmasın dep sizlerdi ózim izlep shıqtım. - Baylań qolın! - dep buyırdı shayıq (T.Qayıpbergenov). Anaw ekewine shofѐr otlap júrgen eki eshektiń tusawın sheship ákelip, qolların artına qayırıp, tırıstırıp bayladı (Sh.Seytov).

7. Adamlardıń óz ara baylanısın, alıs-berisin ańlatıwshı feyillerden jasalǵan antonimler: almaq-bermek, alıw-satıw hám t.b.

68

Mısalı: Almaqtıń bermegi bar (Qq.x.n-m.). Úy soǵıw jaqsılardıń isi, buzıw dońızlardıki (T.Qayıpbergenov). - Dúkanda un bar erteń alasań, dúkanshı «búgin basqa sawdanı júrgizbey taslaydı, unnıń kilolap ólshewi qıyın, narqı arzan» - dep satpay tur, erteń satajaq, - dedi Abıllaǵa qarap Mádiyar (Sh.Seytov).

II. Predmet halatına baylanıslı feyillerden jasalǵan antonimler tómendegidey toparlarǵa bólinedi:

1. Predmet halatındaǵı ózgerislerdi sáwlelendiriwshi feyillerden jasalǵan antonimler: awırlasıw-jeńillesiw, asırıw-kemeytiw (joba), ısıtıw-suwıtıw, zorayıw-páseyiw (jamǵır), kúsheyiw-páseyiw (samal), tezlesiw-ástelew (mashina) hám t.b. Mısalı: Denesi birese jandı, birese suwıdı, tórtinshi kúni tańnıń aldında Aqbiyday birotala tamam boldı (T.Qayıpbergenov). Sonlıqtan tezlikti ózgertiw ushın sceplenieni yamasa tormozdı qayta-qayta basıp, jiyi-jiyi gazdi páseytip, ya kúsheytip otırıwǵa tuwra keldi (A.Dáwletmuratov).

2. Predmettiń payda bolıw hám tamam bolıwın ańlatıwshı feyillerden jasalǵan antonimler: tuwılıw-óliw, janıw-óshiw, kógeriwquwraw hám t.b. Mısalı: - Bizge bala tuwdırıp eldi kóbeytpekshimiseń? Olar jáne ǵárep boladı, sen shirkin ǵárep qılasań! (T.Qayıpbergenov). Kúni menen janıp turǵan elektr nurları on ekilerden keyin birim-birim

sóne basladı (Ó.Embergenov).

III. Adamlarǵa tán bolǵan halat hám múnásibetlerdi sáwlelendiriwshi feyil antonimler tómendegidey toparlarǵa bólinedi:

1. Adamlardıń ruwxıy halatın sáwlelendiriwshi feyillerden jasalǵan antonimler: kúliw-jılaw, quwanıw-qayǵırıw, súyiniw-kúyiniw, ráhátleniw-azaplanıw hám t.b. Mısalı: Zavodtıń estelik albomında birinshi ret ózimnen aynımaǵan ákemniń súwretin kórip quwansam, dayımnıń familiyasında ekenligime qattı ókinip qapa boldım (A.Azizov). Kiyeli dúnya! Birewlerdi jılatpay, birewlerdi kúldirmeyseń (T.Qayıpbergenov). Quwandı ma, qıynaldı ma, xattı tutıp qolına («Qırıq qız» dástanınan).

2. Adamlardıń fiziologiyalıq halatın sáwlelendiriwshi feyillerden jasalǵan antonimler: jasarıw-qartayıw, semiriw-azıw hám t.b. Mısalı: Ekewi de tolısıp semirdi. Sheke tamırları shertilip, andız shóptey azǵanın, erniniń bir jaǵı ayǵız-ayǵız jarılǵanın Amanlıq endi kórdi (T.Qayıpbergenov). Barlıq keselden ayıǵıp, úshinshi kún degende tańlanǵanǵa «túpirip qara» dep bulttan shıqqan ayday jarqıldap shıǵa keldi, on segizindegidey jasarıptı (Sh.Seytov). Men qartaydım, meni saylamań dep úylerge kirip shıqsa da báribir saylanıp ketti (Sh.Seytov).

3. Adamlardıń materiallıq jaǵdayın sáwlelendiriwshi feyillerden jasalǵan antonimler: bayıw-kámbaǵallasıw, toyınıw-jarlılanıw, jıynaw-sarıplaw hám t.b. Mısalı: Jetimniń bir toyǵanı shala bayıǵanı (Qq.x.n-m.). Náwbettegi jawgershilikten keyin ortadármiyan xojalıqlardıń derlik barlıǵı kámbaǵallastı (T.Qayıpbergenov). Baydıń sonsha

69

jıllardan berli tis-tırnaqlap jıynaǵan baylıǵın balası bir jıldıń ishinde sarıplap jiberipti (Qq.x.e.).

4. Adamlardıń óz ara múnásibetin sáwlelendiriwshi feyillerden jasalǵan antonimler: urısıw-jarasıw, ajırasıw-jarasıw, sálemlesiwxoshlasıw, aqlaw-qaralaw, eslew-umıtıw hám t.b. Mısalı: Soń meni tanıdı da ornınan ushıp turıp, eki qollap sálemlesti. Ol meniń menen xoshlasıp, tap segiz ulın úylendirerde tóleytuǵın «qalıń mal» awırmanlıǵın kótere

almaǵanday, iyni tómen túsip, alleya boylap ásten kete berdi (A.Dáwletmuratov). -Kim menen urıssań, jánjellesseń, jarasqanday sańlaq qaldırıwdı úyreniwiń kerek, ulım! (T.Qayıpbergenov).

5. Ulıwma bir-birine qarsı, biri ekinshisin biykarlaytuǵın háreketlerdi sáwlelendiriwshi feyillerden jasalǵan antonimler: saqlawjoǵaltıw, joǵaltıw-tabıw, ashırqaw-toyıw, maqtaw-jamanlaw hám t.b. Mısalı: - El ashırqadı desek sizler bayıpsız? - Quday birewden alıp, ekinshisine beredi (T.Qayıpbergenov). Kópshilik maqullaǵan menen narazılıqlar da bolıp atır (T.Qayıpbergenov). Adamnıń adam óltiriw qolınan keledi, liykin tiriltiw qolınan kelmeydi….(Sh.Seytov).

Qospa feyiller de antonim bola aladı. Bunda tiykarǵı feyil qospa feyillerdiń leksikalıq tiykarın quraydı. Máselen: kirip keldi-shıǵıp ketti, baratır-kiyatır. Bunda kiriw-shıǵıw, barıw-keliw sózleri antonim boladı. Mısalı: Piyadası, arqalamayshısı sıymay atırǵan dárwazanıń dál ortasında shıǵıp kiyatırǵan túye menen kirip baratırǵan túyeniń sazaǵı berman súyrep, tar dárwazaǵa tıǵın bolıp atır, kirejaq kire almaydı,

shıǵajaq shıǵa almaydı (Sh.Seytov). Kel demek bar, ket demek joq (Qq.x.n- m.).

Antonim qospa feyillerdiń taǵı bir toparı atawısh sózlerge kómekshi feyillerdiń dizbeklesip keliwinen jasaladı: jek kóriw-jaqsı kóriw, úmit etiw-gúder úziw hám t.b. Mısalı: Adamnıń adamdı óltiriw qolınan keledi, liykin, tiriltiw qolınan kelmeydi, jan almaq ańsat jan bermek

qıyın … (Sh.Seytov). Jaqsı kórsem qáyteyin! -dep eki kózin jeńi menen sıpırdı (Sh.Seytov). Jek kórgen adamnıń ózin sonshelli baspalatqanına tap usı máwlette bir jarılǵısh bomba bolmaǵanına qattı ókindi

(Sh.Seytov). Aytgúl Bazarbaydı keler-aw dep úmit etip quraq kórpeshelerdi tósestirip, dástúrxandı moldan jaydı (Sh.Seytov). Úsh kúnnen keyin Zubayda birotala úmitin úzdi (Sh.Seytov).

Feyillerden jasalǵan antonimiyada -ma//-me, -ba//-be, -pa//-pe affiksleriniń járdeminde antonimler jasala ma? degen másele tartıslı pikirlerdi tuwdırmaqta. Bizge málim bul affiksler járdeminde feyildiń bolımsız formaları jasaladı. Feyildiń bolımlı hám bolımsız túrleri

antonim jasay ma? Ayırım ilimpazlar olardı antonim emes dep esaplasa, ayırım ilimpazlar antonimlerdiń ayırıqsha bir túri dep esaplaydı.

Ózbek til biliminde bul máseleni R.Shukurov tereń hám hár tárepleme izertley otırıp, kelbetlik feyil formasınıń bolımlı hám bolımsız

túri antonim bolatuǵınlıǵın dálilleydi. Al anıqlıq meyil formasındaǵı bolımlı hám bolımsız feyiller antonim bola almaytuǵın

70

anıq tillik faktler járdeminde kórsetetdi.1 Biz R.Shukurovtıń pikirin tolıq qollap-quwatlaymız. Haqıyqatında da, kelbetlik feyildiń bolımlı hám bolımsız formaları óz ara antonim bola aladı. Mısalı: oqıǵanoqımaǵan, pisken-pispegen, kelisken-kelispegen.

Kópshilikke málim, kelbetlik feyil ózine eki sóz shaqabınıń feyil hám kelbetliktiń mánisin biriktiriwshi, bet bildirmeytuǵın feyil forması. Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik feyildiń -ǵan//-gen (-qan//-ken),

tuǵın, -ar//-er, r, -mas//-mes (-bas//-bes, -pas//-pes) jaq, -ıwshı//-iwshi, - ıwlı//-iwli, -maqshı//-mekshi (-baqshı//-bekshi, -paqshı//-pekshi) formaları atributivlik-anıqlawıshlıq xızmet atqaradı. Ózbek til biliminde B.Isabekov olardı antonimler dep sanamaydı.2

Kelbetlik feyil bir tárepten kelbetlikke jaqın, kelbetlik sıyaqlı ol atlıq sózlerge qatnaslı anıqlawıshlıq xızmet atqarıwı olardıń óz ara

antonimiyalıq qatnasqa túsiwin támiyinleydi. Ásirese, -ǵan//-gen formalı kelbetlik feyillerdiń antonim bolıwın tillik faktler tolıq tastıyıqlaydı. Mısalı: Oqıǵan ozar, oqımaǵan tozar (Qq.x.n-m.). Bul mısalda kelbetlik feyiller substantivlesip qollanılǵan hám oqıǵan sózi bilimli, sawatlı degen mánini, oqımaǵan sózi bilimsiz, sawatsız degen sózler menen sinonimlik qatnasqa túse aladı.

Durıs, feyildiń anıqlıq meyilindegi keldi-kelmedi, ketti-ketpedi, jıladı-jılamadı sıyaqlı sózler antonimlik qatnasqa túse almaydı, sebebi bunda tek bir háreket bolıp, oǵan qarama-qarsı qoyılıwı múmkin bolǵan háreket joq. Al, kelbetlik feyildiń bolımlı hám bolımsız formaları háreket arqalı predmettiń belgisin bildirip kelgende, olarda antonimlik qatnas payda boladı. Olar túrli túbirge iye antonimler sıyaqlı bir mánisinde yamasa barlıq mánilerinde bir-birine antonimlik

qatnastı payda etedi. R.Shukurov buǵan mısal etip pishgan-pishmagan kelbetlik feyillerin alıp, onı tillik faktler járdeminde barlıq mánilerinde antonim bolıwın dálillep kórsetken.3

Házirgi qaraqalpaq tilinde de ózbek tilindegi sıyaqlı kelbetlik feyiller óz ara antonimlik qatnasqa túsedi. Mısalı: Pisken gerbishten salınǵan tırnaqlar unırap túlegen (T.Qayıpbergenov). Kempir ol awılǵa barsa jarma ele pispegen eken (Qq.x.e.). Basında malaqay, uzın boylı, sınsınbatı kelisken jigit kirip keldi (A.Abdiev). Kelispegen isińdi, bılamıq sındırar tisińdi (Qq.x.n-m.).

Ulıwma aytqanda, -ǵan//-gen formalı kelbetlik feyillerdiń bolımlı hám bolımsız formaları óz ara antonimlik qatnasqa túse aladı.

III.6. Ráwishlerden jasalǵan antonimler

1Shukurov R. Wzbek tilida antonimlar. –Toshkent.: «Fan», 1977. –B.14-15.

2Isabekov B. Antonimiya va bwlishsizlik kategoriyasi. –Wzbek filologiyasi masalalari. //TashGU ilmiy ishlar twplami. 1971. –B.99.

3Shukurov R. Kórsetilgen miyneti. –B.15.

71