Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı

Antonimler haqqında jazılǵan ilimiy izertlewlerde olardıń belgi bildiriwshi sózlerden, yaǵnıy kelbetlik hám ráwishlerden bolatuǵını ayrıqsha atap ótiledi. Qaraqalpaq tili materialları tiykarında tayarlanǵan biziń jumısımızda da antonimlerdiń kópshilik bólegi belgi bildiriwshi sózlerden, sonıń ishinde ráwishlerden ónimli jasalǵanlıǵı anıqlandı. Bul antonimlerdiń mánilik ózgesheliklerine baylanıslı bolıp, qaraqalpaq tilinde ónimli sıpatqa iye. Bulardı tómendegidey mısaldan kóriwge boladı: Erte turıp, kesh jatqan, Ómiri zaya juldızday («Qırıq qız»). Dushpan kúldirip, dos jılatıp aytadı (Qq.x.n-m.). Ishkenim aldımda, ishpegenim artımda (Ó.Embergenov).

Ráwishlerden jasalǵan antonimlerdi leksikalıq mánisi jaǵınan túrlerge bólip kórsetiwde ózbek til biliminde R.Shukurovtıń miyneti1 ayrıqsha dıqqatqa ılayıq.

Izertlewler nátiyjesinde biz házirgi qaraqalpaq tilindegi ráwishlerden jasalǵan antonimlerdiń leksikalıq mánisi jaǵınan tómendegidey túrlerin anıqlawǵa eristik:

1. Hárekettiń orınlanıw usılı, jaǵdayı menen baylanıslı bolǵan ráwishlerden jasalǵan antonimler: tez-áste, birge-óz aldına, doslarshadushpanlarsha, májbúriy-ıqtıyarlı, jańasha-eskishe, zordan-biymálel hám t.b. Mısalı: Taqır jerler gezlesse, Jıldam ketip baradı. Tawlar-taslar ústinen, Áste ótip baradı («Mástapsha» dástanınan). Ǵazlar ushar áne, halıqlap áste, Ne ushın gey búlbil shırlar qápeste, Aspanǵa hawalap ushqan quslarım, Nege tez aylanıp túsedi jerge (Q.Mamıtova).

2. Háreket yamasa belginiń muǵdarın bildiriwshi ráwishlerden jasalǵan antonimler: kóp-az, artıq-kem, tolı-bos hám t.b. Mısalı: Eger gúnası kóp bolsa, azıraq bereyik degenim ǵoy (Ó.Xojaniyazov). Artıq kesseń de, kem kesseń de óltiremen (Qq.x.e.). Tamtar boldı suwları, Ekse egin pitpedi (Jiyen jıraw). Suwı shiyrin, otı mol, kiyik penen ılaqqa (T.Jumamuratov).

3. Bolıp ótken háreket yamasa belginiń waqtın bildiriwshi ráwishlerden jasalǵan antonimler: keshe-búgin, burın-házir, ádep-soń hám t.b. Mısalı: Keshe bákenniń jartısı suwda jatır edi, búgin tasırayıp

sırtta qalıptı (Sh.Seytov). Ádep ózi, sońın ala Bektursındı da soǵan jallap jiberdi (A.Begimov). Burın kólik tappay aǵarıp shashıń, Gúpsheklediń alıs joldıń arbasın, Házir bári tayar samolѐt, mashın (I.Yusupov).

4. Hárekettiń úzliksiz bárhama bolıp turatuǵın waqtın bildiriwshi ráwishlerden jasalǵan antonimler: kúndiz-túnde, qısı-jazı, azanlı-kesh hám t.b. Mısalı: Ulı túnde, qızı kúndiz uyıqlaydı, Hesh kimge bilinbes júrgende izi (Qq.x.j.). Qısı-jazı solay, qarasın tańlap kiyedi (T.Qayıpbergenov).

5. Hárekettiń iske asıw waqtın shamalap kórsetetuǵın ráwishlerden jasalǵan antonimler: búgin-erteń, erteli-kesh, bıyıl-jarın hám t.b.

1 Shukurov R. Wzbek tilida antonimlar. –Toshkent.: «Fan», 1977. –B.22.

72

Mısalı: Meniń pámlewimshe olar búgin-erteń bul jerlerge de kelip qaladı (Á.Tájimuratov). Erteli-kesh ol bárinen xabar tawıp, mennen qattı renjiytuǵınlıǵın sezemen (A.Sadıqov). Bıyıl-jarın mektep máselesi de sheshilip qalar, házirshe usı jerde oqıy turasızlar (Sh.Seytov). Demek, bunday mánidegi antonimler jup sózler arqalı ańlatıladı.

6. Predmettiń yamasa háreket-qubılıslardıń belgili bir tárepin kórsetetuǵın ráwishlerden jasalǵan antonimler: bası-sońı, bası-ayaǵı, ishi-sırtı, ońı-terisi, ońı-solı hám t.b. Mısalı: Ishi pútin, sırtı

tútin (Qq.x.n-m.). Bası qutlı, sońı wayran Bozataw (Ájiniyaz). Ol paqır da aldına tartsa, artına jetpey óz kúnin zorǵa kórip otır (N.Dáwqaraev). Sol qolında naganı bar, Oń qolında eki júzli, Jarqıldaǵan almas qanjar (S.Beknazarov).

7. Is-hárekettiń iske asıw ornın, baǵdarın bildiriwshi ráwishlerden jasalǵan antonimler: órden-ıqqa, arjaq-berjaq, ońı-solı, tómenjoqarı, alda-keyinde, arman-berman hám t.b. Mısalı: Qáleke baydıń

órden-ıqqa shawıp júrgenin esitip «Áy sol meni bir bálege shatadı ǵoy», - deytuǵın edi (Á.Tájimuratov). Arman shabar qarasha at, Berman shabar qarasha at (Qq.x.j.). Qamshı urdı kerilip, Ońı menen solına («Qırıq qız»). Qalman belgisiz adam emes, arjaqqa da, berjaqqa da belgili atı shıǵıp atırǵan adam ǵoy (Á.Tájimuratov).

8. Is-hárekettiń, predmettiń belgisiniń artıq yamasa kemligin, muǵdarın, ólshemin bildiretuǵın ráwishlerden jasalǵan antonimler: kópaz, mol-az, birtalay-azǵana, azmaz-kóbirek hám t.b. Mısalı: Az emesdur qaraqalpaq kóp (Berdaq). Bárshesi eki abbazı, Qayǵı bolmas kóbi-azı (Ótesh). Awırıw batpanlap kirip, mısqallap shıǵadı (Qq.x.n-m.). Sóytip hár jılǵı qımbatshılıqta azǵana qarjı jumsap, birtalay payda alıwǵa erisedi (Á.Tájimuratov).

9. Is-hárekettiń orınlanıw usılın, hal-jaǵdayın bildiriwshi ráwishlerden jasalǵan antonimler: ersili-qarsılı, ońlı-sollı, arnapbilqastan, jortaǵa-biyıqtıyar hám t.b. Mısalı: Túrli qıyalǵa berilip, tınım tappastan ersili-qarsılı gezip júrgen suwpı, eki tuwısqandı kórip betine qan juwırayın dedi (T.Qayıpbergenov). Usı xabardı Sizge

arnap ayt degen edi Tóresh aǵam, - dedi atlı adam (J.Saparov). Óytkeni men oǵan bilqastan soqlıqqanday sezildim (U.Pirjanov).

10. Ulıwmalastırıw mánisin bildiriwshi ráwishlerden jasalǵan antonimler: jaqsı-jaman, ıssı-suwıq, ishi-sırtı hám t.b. Mısalı:

Íssı-suwıǵına kóngenbiz bálkim (I.Yusupov). Kúygenimnen jaqsı-jaman sóylermen (A.Musaev). Jaqsı-jaman sóylegen bolsam, ırza bol shayqım, Maman biyge de solay de (T.Qayıpbergenov).

11. Is-hárekettiń izbe-iz ámelge asırǵanlıǵın bildiriwshi ráwishlerden jasalǵan antonimler. Mısalı: Birew erte, birew kesh adamnıń bolajaǵı usı (Á.Tájimuratov). Gúlayımday sulıwdı, Gá jamanlap, gá maqtap («Qırıq qız»).

Solay etip, ráwishlerden jasalǵan antonimler ózleriniń sanı hám mánisi boyınsha belgili orındı iyeleydi. Semantikalıq jaqtan

73

III.7. Basqa sóz shaqaplarındaǵı antonimiya qubılısı haqqında

Sóz shaqapları arasındaǵı antonimiyada qarama-qarsı mánili til birlikleriniń múmkinshiligin ashıwǵa járdem beretuǵın sózlerdiń sóz jasawshı baylanısı ayırıqsha orın iyeleydi. Sózlerdiń sóz jasaw, jaqınlıǵın anıqlaw sóz shaqapları arasındaǵı antonimiyanıń mazmunın túsiniwge múmkinshilik beredi. Máselen, «áste» ráwish sózine «kózdi ashıp jumǵansha» degen feyil frazeologizm antonim boladı: Esikti áste ashıp ishke kirdim (K.Sultanov). Olar kózdi ashıp jumǵansha tım-tıraqay boldı (K.Sultanov).

«Arıqlıq» atlıq sózi kontekstte «semiz» feyiline, «semizlik» kelbetlik sózine antonim bola aladı. Mısalı: Shapqan atım arıqlıqtan súrindi (Berdaq). Ózi appaq bolıp semirip ketipti (T.Qayıpbergenov). Semizlikti qoy kóterer (Qq.n-m.).

Endi sóz shaqapları arasındaǵı antonimiya boyınsha ilimpazlardıń pikirlerin kórip shıǵayıq. L.A.Novikova sóz shaqapları arasındaǵı antonimiyanı sóylew tiline tán antonimiyalıq qubılıstıń bir túri sıpatında qaraydı. Olardıń maksimal ayırmashılıǵın belgili bir sóylew stituaciyasındaǵı qarama-qarsılıqqa baylanıslı dep esaplasa [Novikova, 1966:85]. E.S.Koryukina «hár qıylı sóz shaqapları arasındaǵı antonimiya tillik antonimiya boladı, sebebi túbirdegi mánilerdiń qaramaqarsılıǵın támiyinleydi» dep jazadı [Koryukina, 2014:22]. E.N.Miller

«antonimiya – bul máni, mazmun planındaǵı kategoriya, sonlıqtanda qaramaqarsı máni bildiretuǵın qálegen nominativ birlikler sáwleleniw planınan ǵárezsiz qarama-qarsı qoyıladı» - dep tastıyıqlaydı [Miller, 1980:78].

Joqarıda bildirilgen pikirlerden málim bolıwına qaraǵanda, qubılıstıń birdey mazmunǵa iye ekenligin ańlatatuǵın túsinikti bildiretuǵın sózler mánilik qatnası jaǵınan teń huqıqlı, sonlıqtan da

hár qıylı sóz shaqaplarına kiretuǵın sózler anaw yamasa mınaw háreket, belgi, obektti ańlatıwda birdey múmkinshilikke iye. Máselen, Sutkanıń kúnniń batıwınan túnge shekemgi waqıttı bildiretuǵın «kesh» sóziniń tiykarında jasalǵan «keshki», «keshte» sózleri, sutkanıń túnniń tamamlanıp kúndiz bolaman degenge waqıt aralıǵın bildiretuǵın «azan» sózinen jasalǵan «azanǵı», «azanda» sózlerine antonim boladı. Solay etip, sóz shaqaplarındaǵı antonimiya sózlerdiń óz ara qarama-qarsılıǵın bildiredi.

Izertlewshiler sonıń menen birge, bir sóz shaqabınan bolǵan antonimler simmetriyalı, al hár qıylı sóz shaqabınan jasalǵan

74

antonimler assimmetriyalı bolatuǵının kórsetedi. Bul tuwralı nemis tilin izertlewshi E.N.Miller bılay jazadı: Antonimiya qálegen waqıtta real dúnyanıń bir mazmunındaǵı qubılısın sáwlelendiredi. Sonlıqtan

da sóz shaqapları arasındaǵı antonimiya sáykes grammatikalıq kategoriyalarǵa assimmetriyalı emes, al kerisinshe, grammatikalıq kategoriyalar nominativ birliklerdiń sáykes antonimlik oppoziciyalarına assimmetriyalı boladı [Miller, 1981:82].

Solay etip, sóz shaqapları arasında antonimiyalıq qatnaslar jasaydı. Olar sóz – turaqlı sóz dizbegi, sóz – sóz dizbegi, sóz – sóz modelleri túrinde ushırasadı: Jańanı quwatlap kútpegen jerde, Eskiliktiń egiz tuwarı bolar (jańa - kelbetlik, eskilik - atlıq); Jańasha oylawdı jurtqa úyretip, Óziń góne súrdew jol menen kettiń (I.Yusupov) (jańasha - ráwish, góne - kelbetlik); shad – qabaǵınan qar jabıw; uzaq – tayaq taslam jer. Bul mısalda «shad», «uzaq» sózleri turaqlı sóz dizbeklerine antonimlik qatnasqa iye. Jurt jumǵan awzın ashqan joq edi, tek Serimbet ǵana baslıqqa sóyledi (O.Ayjanov). (jumǵan awzın ashpaw – sóylew); Ol elden shıqqanda egil-tegil jılap júr edi (T.Qayıpbergenov). Birewler shaqaq atıp kúlisedi (Sh.Seytov). Bul mısalda «jılaw» feyili «shaqaq atıp kúlisedi» turaqlı sóz dizbegine mánilik antonim. Biz joq-juqa zamanda

da (I.Yusupov); Qoy ústine torǵay jumalap, Jesir qatın júz qoy aydaǵan (I.Yusupov). Bul mısaldaǵı «joq-juqa» jup sózi kelbetlik sóz bolsa, oǵan kontekstte antonim bolǵan «qoy ústine torǵay jumalap» turaqlı sóz dizbegi feyil frazeologizm bolıp tabıladı.

Joqarı da keltirilgen qaraqalpaq tiliniń materialları hár qıylı sóz shaqaplarında antonimler jumsalatuǵının tastıyıqlaydı, bir sóz

shaqabınan jasalǵan antonimler simmetriyalı bolatuǵın bolsa, hár qıylı sóz shaqabınan jasalǵan antonimler assimmetriyalı boladı. Hár qıylı sóz shaqaplarınan jasalǵan antonimlerdiń mánisi kontekstte anıqlanadı.

Qaraqalpaq tilindegi atlıqlardan jasalǵan antonimlerdi mánisi boyınsha on toparǵa bólip qarawǵa boladı:

1) adamlardıń óz ara múnásibetin ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: dos-dushpan, aǵayin-jat;

2) adamlardıń jámiyetlik turmısına baylanıslı túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: baylıq-kámbaǵallıq, molshılıq-jetispewshilik;

3) adamlardıń dúnya qarasına baylanıslı bolǵan túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: eskilik-jańalıq, zulımlıqerkinlik;

4) adamlardıń psixologiyalıq halatı, xarakterine baylanıslı túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: shadlıq-qayǵı, quwanısh-ashıw;

5) kúndelikli ómirge, úrp-ádetke baylanıslı túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: ómir-ólim, toy-aza;

6) waqıtlıq máni bildiriwshi túsinikler menen baylanıslı atlıqlardan jasalǵan antonimler: qıs-jaz, erte-kesh;

75

7) sawda-satıq islerine baylanıslı atlıqlardan bolǵan antonimler: alarman-satarman, arzanshılıq-qımbatshılıq;

8) diniy túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: beyish-dozaq, gúna-sawap;

9) keńisliktegi táreplerge baylanıslı túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: arqa-qubla, batıs-shıǵıs;

10) jınıslıq máni ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: qız-bala, qoraz-mákiyen.

Qaraqalpaq tilinde basqa sóz shaqaplarınıń substantivlesip kelip, antonim dúziwi ónimli qubılıs. Mısalı: jaqsı-jaman, dos-dushpan, alarman-satarman hám t.b.

Kelbetlik sózler arasındaǵı antonimler leksikalıq mánisi boyınsha adamlarǵa tán bolǵan qásiyetlerdi bildiriwshi, haywanlarǵa tán bolǵan belgilerdi bildiriwshi, adamlar hám haywanlardıń belgilerin, óz ara qatnasın bildiriwshi antonimler dep úlken úsh toparǵa, bul toparlardıń ózleri bir neshe kishi toparlarǵa bólindi. Jumısta olardıń

hár birine kórkem shıǵarmalardan mısal keltirildi. Ráwish hám feyiller arasında da antonimler leksikalıq mánisi boyınsha bir neshe toparlarǵa bólip kórsetildi.

Qaraqalpaq tilindegi antonimler qurılısı boyınsha túbir-túbir, túbir-dórendi sóz, túbir-quramalı sóz, túbir-birikken qospa sóz, túbirjup sóz, túbir-tákirar sóz, túbir-frazeologiyalıq sóz dizbegi, dórendi

sóz-dórendi sóz, dórendi sóz-quramalı sóz, dórendi sóz-birikken qospa sóz, dórendi sóz-jup sóz, dórendi sóz-tákirar sóz, dórendi sóz-frazeologiyalıq sóz dizbegi, quramlı sóz-quramlı sóz, quramlı sóz-birikken qospa sóz, quramlı sóz-jup sóz, quramlı sóz-frazeologiyalıq sóz dizbegi, birikken

76

kórsetetuǵın, is-hárekettiń, predmet belgisiniń artıq yamasa kemligin, muǵdarın kórsetetuǵın ráwishlerden jasalǵan antonimler anıqlanıldı.

Antonimlik juplıqlar birdey sóz shaqabına qatnaslı bolıwı kerek. Házirgi qaraqalpaq tilindegi antonimlerdiń sóz shaqaplarına qatnasın úyrenip qaraǵanımızda, atlıq, kelbetlik, ráwish hám feyiller arasında antonimiya qubılısı kóp ushırasadı. Sonday-aq almasıqlar, tańlaqlar arasında bireń-sarań antonimler ushırasadı. Mısalı: anaw-mınaw, tót- tóte-tóte, jit-kishko hám t.b. Sonlıqtan biz tek tórt sóz shaqabınıń antonim bolıwına toqtadıq. J.Musin qazaq tilindegi antonimlerdi leksikalıq mánisi jaǵınan altı toparǵa, R.Shukurov olardı segiz toparǵa bólip qaraydı.

77

IV BAP. QARAQALPAQ TILINDE ANTONIMLERDIŃ STILISTIKALÍQ XÍZMETI

IV.1. Antonimlerdiń tiykarǵı xızmeti

Kórkem shıǵarmalardıń tilinde kórkemlew quralları xızmetin atqaratuǵın sózlerdiń bir toparın mánisi boyınsha qarama-qarsı sózler – antonimler quraydı. Antonimler adamlardıń predmetlerdi, waqıyalardı, qubılıslardı, belgilerdi bir-birine salıstıra tanıwı tiykarında payda

boladı. Mısalı: kel, ket, otır, tur hám t.b. háreket atamaları bolıp, ishárekettiń baǵdarın (kel, ket), halat mánisin (otır, tur) ańlatadı.

Qarsılas mánilerdi kontekstke endiriw arqalı oy-pikirdiń tásirli anıqlılıǵı payda boladı. Óytkeni onda antonimler arqalı predmetke, qubılısqa, olardıń belgileri arasındaǵı sapalıq hám sanlıq qaramaqarsılıq ayrıqsha belgilep ótiledi. Antonimlerge tán usınday belgiler olardıń qarım-qatnas procesinde jiyi qollanılıwına múmkinshilik beredi. Kórkem shıǵarmalarda antonimler konkret súwretlewde qollanıladı. Bul jaǵdayda olar A.Najimovtıń durıs kórsetkenindey:

«Antonimler gáp ishinde qatar qoyıp qollanılǵanda, olar arasındaǵı qarama-qarsılıq jaǵday bizge tásirlirek seziledi».1 Mısalı: Bilgir bar

jerde nadan bar, Jaqsı bar jerde jaman bar, Jorǵa bar jerde jortaq

bar, Batır bar jerde, qorqaq bar, Qosshı bar jerde basshı bar, Dushshı bar jerde ashshı bar, Toy bar jerde jıraw bar, Ólim bar jerde jılaw bar,

Jan bar jerde qaza bar, Quwanısh bar jerde uwayım, Egiz tuwǵan qudayım (T.Jumamuratov).

Bul keltirilgen qosıq qatarlarında antonimler aytılǵan oypikirdiń tıńlawshı menen oqıwshıǵa tásirli bolıp esitiliwin (oqılıwın), túsiniliwin támiyinlewge qatnasıp tur. Antonimler kontrast túsiniklerdi ańlatıp, oy-pikirdiń kórkem hám obrazlı bolıwın iske asırǵan. Usıǵan baylanıslı antonimler kórkem ádebiyat stilinde hár túrli stillik xızmetlerde jumsaladı.

Antonimlerdiń stilistikalıq xızmeti oǵada kúshli. Qarama-qarsı qubılıslardı salıstırıwda olardı bir-biri menen qatar qoyıp teńlestiriwde hám usı usıl arqalı oydı tásirli hám anıq etip túsindiriwde antonimler ayrıqsha xızmet atqaradı. Usı ózgesheligine baylanıslı bolsa kerek, antonimler ásirese naqıl-maqallarda kóp qollanıladı. Mısalı: Kóz - qorqaq, qol - batır. Ótirik-qańbaq, shınsalmaq. Aqmaqtıń aǵası bolǵansha, Aqıllınıń inisi bol. Ashshı menen dushshını tatqan biler, Alıs penen jaqındı jortqan biler. Alarmanǵa

altaw az, berermenge besew kóp. Eshektiń eti haram, kúshi hadal. Jaqsınıń jatı bolmas, Jamannıń uyatı bolmas. Qorqaqtıń qatını bolǵannan, Batırdıń jesiri bolǵan jaqsı.

1 Najimov A. Bulaq kózleri. //Ámiwdárya, 1977. –№9. –B.101.

78

Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqallarında antonimler qollanılǵan bulardan basqa da mısal keltire beriwge boladı. Antonimler awızeki xalıq dóretpeleriniń kóplegen túrlerinde tiykarǵı kórkemlew quralınıń biri sıpatında qollanılǵan.

Qaraqalpaq klassik shayırlarınıń shıǵarmalarında da antonimlerdiń hár túrli stillik xızmetlerde qollanılǵanın kóriwge boladı. Mısalı: Jaqsı adam sóz mánisin ańlaydı, Jaman adam pasıq sózdi tıńlaydı

(Berdaq). Joq edim, bar boldım, kámalǵa keldim (Ájiniyaz). Birewler ash boldı, birew toq boldı (Ótesh).

Bul mısalda klassik shayırlarımız óz kóz-qaraslarına sáykes súwretlenip atırǵan waqıyaǵa baylanıslı antonimlerdi keń qollanǵan. Házirgi dáwirde de jazıwshı hám shayırlarımız óz dóretpelerinde antonimlerdi súwretlew quralı retinde oǵada kóp qollanadı.

Antonimler tek antiteza xızmetinde qollanıladı dep shegaralawǵa bolmaydı. Antonimlerdiń qanday sintaksislik konstrukciyalarda qollanılatuǵın, olardıń baylanıstırıwshılıq, tolıqtırıwshılıq, anıqlawshılıq, háreket hám jaǵdaydıń izbe-izligin, olardıń almasıwın támiyinleytuǵın qural xızmetin atqaratuǵının da anıqlaw teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.

Antonimler tildiń kóplep qollanılatuǵın kórkemlik deregi bolıp esaplanadı. Olar hár qıylı stilistikalıq xızmetlerdi atqara otırıp, pikirdi tıńlawshı menen oqıwshıǵa tásirli hám obrazlı etip jetkerip beriwde úlken áhmiyetke iye boladı.

Antonimlerdi stilistikalıq jaqtan qollanıwdıń deregi, olardıń semantikalıq tábiyatına baylanıslı boladı. Antonimler kórkem ádebiyatta qarama-qarsı túsiniklerdi jasawda tiykarǵı tásirlik derek xızmetin atqaradı. Ayrıqsha dıqqattı antonimlerdiń qanday stilistikalıq konstrukciyalarda qollanıwına karatıw kerek. Bul tárepten antonimler óz ara qarma-qarsı qoyılıp ǵana qoymay, kúsheytiw, tolıqtırıw, anıqlaw, ulıwmalastırıw, is-háreket hám jaǵdaylardıń úzliksizligin, olardıń almasıwın iske asıradı. Antonimler tómendegidey stilistikalıq xızmetler arqalı iske asadı.

IV.2. Antonimlik stilistikalıq figuralar

Antonimiya qubılısın izertlewge arnalǵan miynetlerdiń kópshiliginde olardıń kórkem shıǵarmada qollanıw ózgesheligi sóz etiledi. Publicistikalıq maqalalarda antonimiya óziniń stilistikalıq funkciyasın keńeytedi. Bul áhmiyetli leksikalıq kategoriyanı tolıq hám

keń túrde túsiniwge múmkinshilik beretuǵın onıń jańa mánileri júzege shıǵadı. Sonıń menen birge antonimlerdiń teksttiń dóreliwindegi xızmeti de áhmiyetli. Ádette antonimler tásirlilikti kúsheytiwshi, kontrasttı, antitezanı payda etiwshi qural sıpatında xızmet atqaradı. Sózsiz bul izertlewdiń áhmiyetli hám zárúrli aspekti. Biraq sonıń menen birge antonimlerdiń tekstti dóretiw xızmeti, pútin tekst yamasa

79

publicistikalıq teksttiń fragmentleriniń payda bolıwındaǵı ornın kórsetiwdiń de áhmiyeti úlken. Solay etip, obekttiń keńeyiwi, anıǵıraǵı izertlew metodınıń keńeyiwi antonimlerdi leksikalıq kategoriya sıpatında tereń hám tolıq sıpatlaw múmkinshiligin beredi, antonimlerdiń tekstte atqaratuǵın kóp túrli xızmetin kórsetedi. Solay etip, publicistikada antonimlerdiń qollanılıwı antonimlerdi leksikastilistikalıq hám kórkemlew quralları sıpatında jańadan bahalaw múmkinshiligin beredi.

Antonimiya teoriyası orıs til biliminde belgili dárejede tabıslarǵa eriskeni menen onıń ayırım mashqalaları elege shekem sheshilmedi. Izertlewshiler gradual antonimiyalıq paradigmalardı ańlatıwǵa hár qıylı kóz-qarastan qatnas jasaydı, antonimlerdiń ayırım túrleri – vektorlıq, cikllıq, konversiv túrleri boyınsha ilimpazlardıń pikirleri

birdey emes, olardıń teksttegi xızmeti jetkilikli úyrenilmegen. Qaraqalpaq publicistikasındaǵı antonimlerdiń xızmeti boyınsha

tómendegishe kórsetip ótiw orınlı:

1) Qaraqalpaq tilinde hár qıylı stilistikalıq figuralardıń payda bolıwında tiykarǵı baza sıpatında uzual hám kontekstual, neytral hám stillik markalanǵan antonimlerdiń hár qıylı túrleri xızmet etedi. Stilistikalıq figuralardıń antiteza, oksyumoron, antifrazis, akroteza, amfiteza, diateza túrleri qollanılǵan;

2) Publicistikalıq maqalalardıń tili ushın antonimlerdiń tómendegi xızmeti tán bolıp tabıladı:

a)Kontrast funkciyası, yaǵnıy konstrastlıq qarama-qarsılıq publicistikaǵa xarakterli bolǵan eń tiykarǵı ózgeshelik. Bul funkciya stilistikalıq figura bolǵan antiteza arqalı júzege asadı. Mısalı: Bir kishkene eldiń shayırı bolsam da men ullı islerdiń parqın bilgenmen (I.Yusupov). Joytqan joǵımdı da sol jerden taptım (I.Yusupov). Toba!

Qoy bul adamlardı, Ot penen suw, kek hám miyrim (I.Yusupov). Adam isenbeytuǵın haqıyqatlıqtan, adam isenetuǵın jalǵan artıq (Sh.Seytov). - Óytkeni, sulıwlıq mudamı dáwlet emes, apat keltiredi (Sh.Seytov).

b)Basqasın biykarlaw tiykarında qarama-qarsı qoyılıp atırǵan belgilerdiń birewin tastıyıqlaw funkciyası. Bul funkciya akroteza stilistikalıq funkciyası arqalı júzege asadı. Bul funkciya tekstte qarsılas dánekerli sintaksislik konstrukciyalar arqalı, birinshi gezekte «al» dánekeri arqalı júzege asadı. Antonimiyalıq paradigmanıń komponentleriniń birewi biykarlaw mánisinde jumsaladı. Onıń háreketi

onıń menen tamamlanbaydı, al kúsheyedi. Házirgi qaraqalpaq publicistikasında bul funkciya eń jiyi ushırasadı;

v)Bul funkciya bir tekles qubılıslardı tolıq qamtıp alıw, tekstte qollanılǵan eki antonim kósherine qarama-qarsı baǵdarlanǵan, olar arasında turǵan aralıq dárejesiniń sapasın júzege shıǵaradı. Bul funkciya amfiteza stilistikalıq funkciyası arqalı júzege asadı. Bul jaǵdayda gáptiń qurılısında hámmesi, hár qıylı, hár túrli hám t.b. sózler qatnasadı. Bul funkciyada jiyi ushırasatuǵın antonimlerdiń

80

dizbegi turaqlı birge qollanıwı hám mánilik pútinligi sebepli turaqlı

sóz dizbegine aylanǵan. Bunday konstrukciyalarǵa erteme-keshpe, azannankeshke shekem, azba-kóppe hám t.b. kiredi. Bunday konstrukciyalar publicistikalıq tekstlerge sóylew tiline tán sıpat beredi.

g) Qubılıs, qásiyet, halatqa tán qarama-qarsılıq hám quramalılıqtı kórsetiw ushın da antonimler jumsaladı. Bul funkciyada qarama-qarsı sapa bir waqıttıń ózinde payda boladı. Bul funkciya oksyumoron stilistikalıq figurasında júzege asadı. Oksyumoron gazeta maqalalarında siyrek ushırasadı.

d)Antonimler gradual antonimler paradigmasınıń ortańǵı sıńarın ańlatıw ushın jumsaladı. Mısalı: jánnet - jasaw ushın normal jaǵday - dozaq.

e)Sózge qarama-qarsı máni beriw funkciyası stilistikalıq figura - antifrazis arqalı orınlanadı. Antifraziste tırnaqshaǵa alınǵan sóz

tekstte qarama-qarsı máni ańlatıp keledi. Mısalı: «Batır» - qorqaq mánisinde. «Júyrik» - júyrik emes mánisinde.

j) Antonimler áhmiyetli tekstti shólkemlestiriwshi qural esaplanadı. Ol mánilik basqıshta da, sintaksislik basqıshta da kórinedi. Antonimler - kogeziyanıń bir quralı. Antonimler sonday-aq teksttiń modallıǵın támiyinleydi.

Áhmiyetli stilistikalıq qural sıpatında antonimler gazeta maqalalarınıń ataması sıpatında da qollanadı: «Ózbekistan tálim sisteması: keshe hám búgin», «Paraxatshılıq yamasa agressiya»!, «Ótmishsiz keleshek joq».

Kópshilik jaǵdaylarda maqala temasında qollanǵan antonimler publicistikanıń teması hám mashqalasın kórsetetuǵın tayanısh sóz xızmetin atqarıp, olar tekstte bir neshe mártebe qaytalanıp tekstti bekkemleydi.

Antiteza

Biz til qurılısındaǵı antitezanı anıqlawda olardıń qanday sintaksislik konstrukciyalarda jumsalatuǵını hám qanday modellerdi dúzetuǵının anıqlawǵa háreket ettik.

Qaraqalpaq til biliminde bul máselege arnalǵan Sh.Allaniyazovanıń maqalası járiyalandı.1 Onda antiteza tildiń barlıq tarawlarında ushırasıp, ol qospa gáplerde ayrıqsha xızmet atqarıp, pikir alısıwda oypikirdi jáne de kúsheytiw maqsetinde mazmunı jaǵınan bir-birine qarama-qarsı túsiniklerdi, biri ekinshisine qarama-qarsı bolǵan pikirlerdi qarama-qarsı qoyıw menen salıstırıw arqalı antiteza payda bolatuǵını aytılǵan.

Sonday-aq, bul maqalada qospa gáplerde antitezanıń payda bolıw sebeplerine de faktler keltirilgen. Qospa gáplerdiń eki sıńarında

1 Allaniyazova Sh. Qospa gáplerdegi antiteza. //Ustaz (akademik A.Dáwletovtıń 60 jıllıǵına arnaladı). –Nókis: 2002. –B.23-26.

81