Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı

antonim sózler keliwi arqalı, -sız//-siz hám -lı//-li qosımtalı sózlerdiń qospa gáplerdiń sıńarlarında keliwi arqalı, qospa gáp sıńarlarında tastıyıqlawshı hám biykarlawshı sózlerdiń jumsalıwı arqalı, qaramaqarsı mánidegi sóz dizbekleri arqalı, gáp aǵzalarınıń qarama-qarsı tákirarlanıp qollanılıwı arqalı antitezalardıń payda bolıwı kórsetilgen.

Biz joqarıda aytqanımızday, antitezanı anıqlawda olardıń qanday sintaksislik konstrukciyalarda jumsalatuǵını hám qanday modellerdi dúzetuǵının anıqlawǵa háreket ettik.

1. Birdey predmettegi yamasa qubılıstaǵı qarama-qarsılıqlardı bildiredi. Mısalı: Aydıń on besi jarıq, on besi qarańǵı (Qq.x.n-m.).

Hár adamnıń kewil sarayında hám nur, hám kóleńke bar (T.Qayıpbergenov). 2. Hár qıylı predmet yamasa qubılıslar arasındaǵı qarama-

qarsılıqlardı kórsetedi. Mısalı: Arqannıń uzını jaqsı, sózdiń qısqası jaqsı (Qq.x.n-m.). Arıq mal janın jeydi, semiz mal mayın jeydi (Qq.x.n-m.).

3. Predmettiń yamasa qubılıstıń ishindegi, sonday-aq, hár qıylı predmetlerdiń yamasa qubılıslardıń arasındaǵı principial ayırmashılıqlardı belgileydi, anıqlaydı. Bunday jaǵdayda bir predmet, qubılıs yamasa qásiyet tastıyıqlanadı, al oǵan qarama-qarsı predmet, qubılıs yamasa qásiyet biykarlanadı. Mısalı: Ol qapa bolǵanınan emes, al quwanǵanınan jıladı (E.Ótepbergenli). Alıstan emes, jaqınnan bir atlı kórindi (T.Qayıpbergenov).

Házirgi qaraqalpaq tilinde antiteza tómendegidey oppoziciya

(Ǵ.Seytnazarov).

2. X penen U. Mısalı: Erte menen keshinde (Kúnxoja).

3. X biraq U emes. Mısalı: Alasısın artıq aldı, Beresisin bergen emes (Berdaq).

4. X emes U. Mısalı: Ol qorqaq emes, márt, dáwjúrek eken (K.Mámbetov). Ernazar negedur bul gáplerdi kúygeleklik penen emes, kútá bir salmaqlılıq penen dawam ettirer edi (A.Sadıqov).

Qaraqalpaq tilinde antiteza jasawda atlıq sózler jiyi qollanıladı. Atlıq antitezalar awızeki xalıq dóretpelerinde, klassik shayırlarımız

hám házirgi dáwirdegi poeziyalıq shıǵarmalarda kóbirek gezlesedi. Máselen, terme-tolǵawlarda tómendegi qatarlarda ushıratamız: Xanǵa bermes qara bar, Biyge bermes tóre bar, Narǵa bermes maya bar, Atqa bermes

Qońırat – bular búldi, Doslar jılap, dushpan kúldi (Berdaq). Dushpanǵa

82

sırın aytpaǵan, Yar dosların muńaytpaǵan (Kúnxoja). Shektiń ayralıqtıń yane záhmetin, Aqır tatıp ashıqlıqtıń lázzetin (Ájiniyaz). Bul mısalda dos-dushpan, záhmet-lázzet sózleri atlıq antitezalar.

Qaraqalpaq tilinde kelbetlik antitezalar eń kóp qollanıladı. Sebebi dana xalqımız insanlardaǵı túrli minez-qulıqtıń, qásiyetlerdiń qanday

adamlar menen dos bolıw kerek, qanday adamlardan awlaq bolıw kerek degen máselelerdi túsindiriwde qarama-qarsı túsiniklerdi qatar qoyıp súyretlep, kelbetlik antiteza arqalı adamlardıń sanasına sińdiriwge umtılǵan. Mısalı: Dáwletliniń balası on besinde baspan der, Biydáwlettiń balası jigirma beste jaspan der, Jalqaw jarlı boladı,

Jaqsı arlı boladı. Ashshı menen dushshını tatqan biler, Alıs penen jaqındı jortqan biler. Bul mısallardaǵı dáwletli-biydáwlet, jalqawjaqsı, ashshı-dushshı, alıs-jaqın sózleri kelbetlik antitezalar esaplanadı.

Kelbetlikler kontekstte basqa sóz shaqabına kiretuǵın sózler menen semantikalıq qarama-qarsılıqta qollanıladı. Bul jaǵdayda qaramaqarsılıqlar geyde ulıwma pikirge tán bolıp, onda turmıstaǵı túrli qubılıslar, adamnıń minez-qulqı, ruwxıy halatları, unamlı-unamsız emociyalar hám t.b. qısqa sóz benen tujırımlı, ayqın, tásirsheń etip beriledi. Mısalı: Apat keltiriwshi qurallar jasap, Baǵındıra almaw múmkin adamdı, Hazarsız kishkene qálem menen-aq, «Jawlap» alıw múmkin pútkil jáhándi (I.Yusupov). Tar gewdede bul ne degen kókirek, Bunday kókirek jarasadı arbaǵa (I.Yusupov). Sál ınjılsam, mazam qashıp, Saw janımdı jaralayman (I.Yusupov).

Bul mısallardaǵı «apat keltiriwshi-hazarsız», «tar-ne degen», «sawjaralayman» sózleri hár túrli sóz shaqaplarına tán bolıp, olardıń qarama-qarsı qoyılıwı súwretlenip atırǵan obektti tolıq, ayqın sıpatlawǵa, oy-pikirdiń kúsheytilip beriliwine xızmet etedi.

Qaraqalpaq tilindegi antitezalar feyil sózlerden de jasaladı. Mısalı: Aqıllı jigit el qorǵaydı, Aqmaq jigit el qorlaydı. Ya jarılqa,

ya ǵarǵa (Jiyen jıraw). Biraq keyin ala ushıǵa qıyqımınday kórip qádir tutqan sol maysa sezimleri talay taplandı, talay ret óldi, talay ret tirildi (X.Dáwletnazarov).

Qaraqalpaq tilinde ráwish sózlerden jasalǵan antitezalardı kóplep ushıratamız. Mısalı: Sasqan úyrek aldınanda, artınanda súńgiydi. Aldıńǵı arba qaydan júrse, Sońǵı arba da sonnan júredi. Ashıw aldınan keledi, Aqıl sońınan keledi. Ózińnen joqarını kórip pikir et, Ózińnen tómendi kórip shúkir et. Erte bilmegen kesh bilmes, Kesh bilmegen hesh bilmes.

Bunday antitezalar klassik shayırlarımızdıń shıǵarmalarında da jiyi ushırasadı. Mısalı: Qazaqqa bıltır keldim, bıyıl keldim, Men ele kórgenim joq qızdı onday (Ájiniyaz). Bıltırǵıdan bıyıl jaman, Qalayqalay boldı zaman (Berdaq).

Qaraqalpaq tilinde az sanda bolsa da sanlıq sózlerden jasalǵan antitezalar ushırasadı. Mısalı: Mıńdı aydaǵanda birdi minedi, Birdi

83

aydaǵanda birdi minedi. Jaqsı atqa bir qamshı, Jaman atqa mıń qamshı. Bir teńge berin ayttırıp, Mıń teńge berip qoydıra almaw. Mıńdı tanıǵansha, birdiń atın bil. Mıń siz bizden, bir shıj-bıj. Bir esik jabıq bolsa, Qırıq esik ashıq. Bir kún duz ishkenge, Qırıq kún sálem ber. Bul mısaldaǵı «bir-mıń», «bir-qırıq» sanlıqları antiteza xızmetinde jumsalǵan.

Ulıwma aytqanda, antiteza joqarıda kórilgen oppoziciyalarda qollanılıp, shayır hám jazıwshılardıń kórkem dúnya jaratıwı ushın xızmet etedi. Antitezanı qollanıw kórkem sóz sheberleriniń tildi biliwine, antonimlerdi stilistikalıq maqsetler ushın durıs qollana alıwına baylanıslı boladı.

Dizyunkteza

Dizyunkteza qubılısı antonimler arasında payda bolatuǵın semantika tiykarında ayırıw usılı sıpatında qáliplesedi.

Házirgi qaraqalpaq tilinde de antonimler stilistikalıq ayırıw figurası xızmetinde qollanıladı. Bunda eki jaǵday kózge taslanadı. Birinshiden, óz ara ayırılıw, bir waqıtta qarama-qarsı qubılıslardıń

bar bolıwı múmkin emesligi ańlatıladı. Bunıń modeli: yamasa X, yamasa U, X yamasa U. Mısalı: Onıń ol oylaǵanı durıs ta, bálkim qáte de shıǵar (Á.Paxratdinov). Ekinshiden, qarama-qarsılıqlardıń óz ara ayırılıwı kúshsizlenedi yamasa ulıwma joq bolıp ketedi. Bunda antonimlerdiń birgelikte qollanılıwı ushın jaǵday jaratıladı hám onıń mánisi báribir sózine sinonim boladı. Mısalı: Bar, barma óziń shesheseń (A.Abdiev). Bunda bar hám barma sózleri báribir sózine sinonim bolıp, ekspressivlik, obrazlılıq mánini kúsheytip tur.

Bunday mánilerdi iske asırıwda X yamasa U, yamasa X, yamasa U, X meyli U, meyli X, meyli U, X pa, U pe, X bolǵanda ne, U bolǵanda ne sintaksislik modeller formulası qatnasadı. Mısalı: Islegenim sawap pa, ya qılmıs

pa? Ah, usı másele qıynap tur meni (T.Mátmuratov) [X pa, U pe]. Atız degen tıp-tıypıl bolıp qalǵan, bunıń piskeni bar ma, shiykisi bar ma, túynegi

bar ma, asqabaǵı bar ma kete bergen (Sh.Seytov) [X pa, U pe]. Bir awız sóziń ájel oq, Ya jarılqa, ya ǵarǵa (Jiyen jıraw) [yamasa X, yamasa U]. Jolbarıstıń erkegi de mal aladı, urǵashısı da mal aladı (Qq.x.n-m.) [X bolǵanda ne, U bolǵanda ne]. Aydostı aqlaǵanın da, qaralaǵanın da tiykar etip alǵan joq (A.Sadıqov) [X yamasa U]. Solardıń ya ras, ya ótirigin óz awzınan bileyik, -dep keldik (A.Sadıqov) [yamasa X, yamasa U]. Jurt maqtasın, jamanlasın óz isi, Qosıqlarım – ómirimniń terisi (K.Raxmanov) [X meyli U]. Biyshara kempiriń o dúnyada bolǵanda da, bul dúnyada bolǵanda da saǵan razı bolar edi (O.Ábdiraxmanov) [X bolǵanda ne, U bolǵanda ne].

84

Amfiteza

Amfiteza usılı qaraqalpaq tilinde qarama-qarsı belgi hám qubılıslar tastıyıqlanadı, solay etip, qubılıs hám belgi, eger olar arasında ortańǵı basqısh bolatuǵın bolsa, ol da tolıq qamtıp alınadı.1

Stilistikalıq biriktiriw xızmeti antonimlerdiń birigiwinen payda boladı. Sol sebepli ol qarama-qarsı jaǵdaydıń, processtiń ekewin de qamtıp, turaqlılıq, úziliksizlik, ulıwmalıq, tolıq qamtıp, mudamı, hámme waqıt, bári sózlerine sinonim boladı. Bunda antonimler juplasıp qollanıladı hám bir túsinikti qamtıydı. Máselen, Buǵan kúni-túni, erte-kesh, dos-dushpan, jaqsı-jaman hám t.b. kiredi. Mısalı: Peylimizdi buzǵan qansızlıq ılań, Emlenbeydi ele jaqın-juwıqta (I.Yusupov).

Maqul sózdiń kóp-azı joq (Berdaq). Kelmeli-ketpeli sóz ayttım, Ya bilmeymen teris qayttım (Berdaq). Asqarbay taxtasına shekem, fanerine shekem qaldırmay ishi-tısın sırlap, onnan sayın pardozlaydı (Sh.Seytov).

Bunday stilistikalıq figuralar ayırım jaǵdayda X penen U, X hám U sintaksislik modelleri arqalı da ańlatıladı. Mısalı: Ulama bir waqıtta aytıp otırǵan hikayasınıń izin o dúnyaǵa, jánnet penen dozaqqa, obal menen sawapqa burıp - Qaraqum háziretiniń bul jóninde el-jurtqa tiygizip atırǵan marapatı menen qayır-saqawatın da ayttı (Ó.Xojaniyazov). Bir dem etken Maǵrıp, Mashrıq arasın, Pıraq ber kúnime meniń jarasın (Berdaq). Tózdiń sol ıssıǵa, suwıqqa, ashqa (I.Yusupov).

Diateza

Diateza kórkem shıǵarmalarda qarama-qarsı belgilerdi biykarlaw tiykarında ortasha, biytárep belgini tastıyıqlaw usılı sıpatında qollanıladı.

Tábiyattıń, turmıstıń, minez-qulıqtıń hám qaharmanlardıń xarakterindegi eki oylıqtı, belgisizlikti súwretlew ushın biytáreplik figurası oǵada úlken áhmiyetke iye boladı. Antonimlerdiń biytáreplik figurası xızmeti X emes, U emes, X penen U arasında sintaksislik oppoziciyaları arqalı bildiriledi. Mısalı: Ya kúlkisi kelgenlikten be, ya

bir ózi qapalanǵanlıqtan ba, Berdibay tómen qaradı (A.Bekimbetov). Ya sanda joq, ya sapada joq (Qq.x.n-m.). Sulıw dep sulıw emes, qórenish dep qórenish emes, orta jaslardaǵı bir hayal kirip keldi (E.Ótepbergenli). Shrilankada adamlardıń birazı aq dep aq emes, qara dep qara emes (K.Mámbetov). Óli dep óli emes, tiri dep tiri emes (T.Qayıpbergenov).

1 Vvedenskaya L.A. Uchebnıy slovar antonimov russkogo yazıka. –Moskva.: IKC «MarT», 2005, –S.20.

85

sintagmatikalıq oppoziciyası arqalı iske asadı. Mısalı: Solay etip jabıwlı qazan jabıwlı halında qalıp qoymastan, haqıyqatlıq ashılıwı kerek («Ámiwdárya» jurnalı). Jańa edim hám gónerdim (Kúnxoja). Jıllı kúnler bolar qısta da, suwıq kúnler bolar jazda da (T.Mátmuratov).

Alternateza

Alternateza usılı arqalı sóylewshi háreket hám qubılıslardıń ózgeriwi, orın almasıwın bildiredi. «Alternate» sózi latın tilinen ózlestirilgen, «almasıw» degendi bildiredi.1 Gá jıǵılıp, gáhi turıp, Alǵa qaray jumalayman (I.Yusupov). Bul mısaldaǵı «jıǵılıp», «turıp» antonimleri arqalı ańlatılǵan sapalıq belgi ómirdiń tolqın tárizli úzliksizligin kórsetedi. Mısalda alternateza arqalı ómirdiń quwanıshlı hám qayǵılı kúnleri úzliksiz emesligi berilgen.

Awızeki sóylewde, kórkem ádebiyatta pikirdi izbe-izlik penen almastırıp aytıwda antonimler belgili xızmet atqaradı. Bunday antonimlerdiń stilistikalıq almasıw figurası xızmeti tómendegidey sintaksislik oppoziciyalar arqalı beriledi: yamasa X, yamasaU; birde X, birde U; geyde X, geyde U, X hám U. Mısalı: Aldap tursań ba, ya ras aytıp tursań ba oyaǵın ishiń bilip tur (I.Niyetullaev). Geyde tap kúni menen adam tabılmay turadı, geyde adamnan ayaq basıp júre almaysań

(O.Ábdiraxmanov). Paxta ólsheytuǵın waqıtta Erpolat dáslep Perixannıń, soń óziniń qanarın tárezige apardı (S.Niyetullaev). Molla kózin bir jumıp, bir ashıp múlgip otır (Á.Shamuratov). Bazda qaytıp, bazda tasıp, Suw tartılıp teńiz qashsa (I.Yusupov). Ǵarǵalar gá qonıp, gá ushadı (T.Qayıpbergenov).

1 Sazanova V.A. Antonimı kak sredstvo vırajeniya kontrasta v yazıke i xudojestvennoy rechi (na materiale prozı A.P.Chexova). Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Krasnoyarsk, 2011. –S.17.

86

Álbette, antonimlerdi bunday maqsette qollanıwda gezekles dánekerleri de qatnasıp, oy-pikirdiń tıńlawshı menen oqıwshıǵa tásirli

jetip barıwında úlken xızmet atqaradı.

Oksyumoron

Oksyumoron – qarama-qarsı mánidegi sózlerdiń dizbegin bildiredi, yaǵnıy birikpeytuǵın, birge qollanıwǵa bolmaytuǵın túsiniklerdi biriktiriwdi ańlatadı. Mısalı: Jigitke bergisiz ǵoshshaq ǵarrılar, Aq altınlı eldiń azamatları (I.Yusupov). Óli kókirek, tiri jan sıyaqlı (A.Shamuratov). Mádiyardıń tiri ólik bolıwǵa qúdireti jetpedi (Sh.Seytov).

Oksyumoronnıń tiykarǵı belgisi – sıńarlarınıń mánisiniń qarama-

boladı. Buǵan oksyumoronnıń forması múmkinshilik beredi, sebebi onıń payda bolıwı obektiv shınlıqtıń, kórinistiń, predmetlerdiń bir waqıtta bar bolǵan qarama-qarsı qásiyetleriniń bar bolǵanınan kelip shıǵadı. Eger oksyumoron túsindire almasa, orınlı qollanılmasa hám onıń predmetlik-logikalıq, emocionallıq baha beriw mánileri arasındaǵı qarım-qatnaslar saqlanbasa, onda ol biymánilikke aylanadı. Oksyumorondı frazeologiyalıq sóz dizbeginiń bir túri dep esaplawǵa boladı. Sebebi onda keminde eki sóz orın tártibi boyınsha turaqlı túrde dizbeklesip, emocionallıq máni ańlatadı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde evfemizm qubılısı nátiyjesinde payda bolǵan kózli sózi soqır sózi menen dizbeklesip kózli soqır, yaman sózi yaqshı sózi menen dizbeklesip yamana yaqshı eken dizbegi qollanıladı.

Oksyumoronlardıń tiykarǵı xızmeti jekke qatnas, avtordıń súwretlenip atırǵan predmetke, waqıyaǵa bergen bahası bolıp esaplanadı. Geyde avtordıń subektivlik bahası ironiya túrinde de beriledi, yaǵnıy oksyumoronnıń jáne bir xızmeti ironiyalıq baha beriwge erisiw bolıp esaplanadı. Mısalı: Ájayıp baxıtlı, baxtı qaraman (Ájiniyaz).

Ulıwma aytqanda, qaraqalpaq tilinde antonimler antiteza, ayırıw figurası, biriktiriw figurası, biytáreplik figurası, qaramaqarsılıqlardıń óz ara birliktegi háreket etiwi figurası, stilistikalıq almasıw figurası hám oksyumoron xızmetlerinde qollanıladı. Bul – antonimlerdiń kórkemlew qurallarınıń tiykarǵı túrleriniń biri ekenine baylanıslı. Antonimlerdiń usınday xızmetlerde jumsalıp, kórkem shıǵarmalardıń estetikalıq xızmetin payda etedi.

87

IV. 3. Kontekstlik antonimler

Tilimizdegi mánileri bir-birine qarsı bolsa da, jarısa, qatar qollanılıp, antonim retinde qáliplespegen geybir sózlerdi kontekstlik antonimler qatarına jatqızıwǵa boladı. Máselen, qaraqalpaq tilindegi alıs sóziniń antonimi jaqın. Bul eki sózdiń házirgi tilimizde onsha kóp qollanıla bermeytuǵın jıraq hám juwıq sózleri óz ara antonim bolıp qollanıladı. Mısalı: Jolıń juwıq pa, jıraq pa? (Berdaq).

Kontekstlik antonimler sózdiń sinonimlik qásiyetin paydalanıw arqalı da jasaladı. Kórkem ádebiyatta kontekstlik antonimlerdiń bunday túri kóp ushırasadı. Óytkeni aytayın degen oydı hár tárepleme sıpatlap kórsetiwde, Sonday-aq, bir sózdi qaytalay bermew ushın onıń sinonimlerinen paydalanıladı. Mısalı: Hámme teń bolsa ishkeri, tısqarı bolıp Xiywa ekige bóline me? (K.Sultanov).

Bul qatarlarda jazıwshınıń obrazlı ekspressiyanı payda etip, ulıwma xalıq tilindegi qáliplesken qarsılas mánili sózlerdi, yaǵnıy biri ekinshisin kúsheytiw arqalı ulıwma mánige ózgeshe ótkirlik sıpat endiretuǵın antonimlik jubaylardı durıs qollana bilgen.

Kontekstlik antonimler geyde, birde, birese, ne, yamasa, yaki sıyaqlı sózlerdiń járdemi menen de jasaladı. Bunda keltirilgen sózler sapalıq

máni bildiretuǵın sózler menen dizbeklesip, bir gáptiń ishinde yamasa qońsılas gáplerdiń quramında qaytalanıp keledi. Mısalı: Dúnyada adamnan kúshlirek yamasa ázzirek, adamnan batırıraq yamasa qorqaǵıraq, adamnan aqıllıraq yamasa nápámirek, túsiniwi qıyın qospalı, ózgermeli qaysı maqluqat bar? (T.Qayıpbergenov). Hár adamnıń kewil sarayında hám nur, hám kóleńke bar (T.Qayıpbergenov).

Gáplerdegi yamasa, hám sózleriniń qaytalanıp keliwi sapalıq mánilerdi bildiretuǵın sózler arasındaǵı máni qarama-qarsılıǵın kúsheytken.

Qaraqalpaq tilinde kontekstlik antonimler belgili orın iyeleydi. Olar kórkem ádebiyat tilinde jazıwshı hám shayırlardıń sóz tańlaw sheberligine, kontrast túsiniklerdi oqıwshılarǵa dál hám anıq jetkerip beriwine baylanıslı qollanıladı. Máselen, Jan bar jerde qaza bar

(T.Jumamuratov). Kim tas ǵayzap, kim bas ǵayzap (Sh.Seytov). Mısaldaǵı jan hám qaza, tas hám bas sózleri jeke túrinde antonim bolmaǵanı menen kontekst ishinde olar bir-birine qarama-qarsı qoyılıp, salıstırılıp kontekstlik anonimlerdi payda etip tur.

Ózbekistan qaharmanı, shayır I.Yusupov óziniń «Saqlań Ǵamzatovtı»

qollanılıp, sheberlik penen kontekstlik antonimdi payda etkeniniń gúwası bolamız. Mısalı: Balalıq páklikten, danalıq aqıldan, Saqlamań ıshqıdan, kúyip jansın ol. Olla matematik shıqpaydı onnan, Meyli «Pátimatik» bolıp qalsın ol (I.Yusupov).

88

Házirgi qaraqalpaq tilinde antonimler kórkem shıǵarmalarda, awızeki sóylew tilinde joqarıda aytılǵanday hár túrli stilistikalıq xızmetler atqarıwı ushın qollanıladı. Kontekstlik antonimlerdi kópshilik ilimpazlar kontekstlik antonimler,1 al ayırım ilimpazlar

stillik antonimler2 - dep atap kelmekte. Biz bunday antonimler tek belgili bir kontekstte antonim bolıwın hám kópshilik ilimpazlardıń pikirlerin esapqa alıp, olardı kontekstlik antonimler dep aldıq.

Kontekstlik antonimlerdiń payda bolıwı jazıwshılar menen shayırlardıń sheberligine, kóp izleniwine baylanıslı dóreydi. Qálegen eki sózden kontekstlik antonim dúziwge bolmaydı. Kontekstlik antonimler tuwra mánisinde de, awıspalı mánisinde de antonim bola almaytuǵın sózlerden dúziledi. Mısalı: Joq qızım, ákeń urlıqtan da, sumlıqtan da awlaq kátquda adam boldı. Kerisinshe, jaman isler menen shuǵıllanatuǵın

páslerdiń ayamay sazayın beretuǵın ór kókirek edi (G.Esemuratova). Qayda barsa ashıq joq, Qurılıp qoyǵan tor eken (Berdaq). Bul keltirilgen mısaldaǵı kátquda-pás, ashıq-tor sózleri kontekstlik antonim bolıp tur.

E.Berdimuratov kórkem sóz sheberleriniń stillik jaqtan antonimlerdi belgili bir qubılıstıń, hádiyselerdiń pútkil kartinasın dóretiw ushın, súwretlenetuǵın waqıyalardı ótkir kontrastlıq penen bayanlaw ushın izli-izinen qollanılatuǵının ayta kelip, Sh.Seytovtıń

«Adam izleri hám haqıyqatlıq haqqında haqıyqatlıq» poemasınan tómendegi qatarlardı keltiredi:3 Dúnyası qurǵır, Birew jırlap,

birewler jılap, Birew tırnap, birewler sılap, Birew muzlap, birewler qızıp, Birew sazlap, birewler buzıp, Kim tas ǵayzap, kim bas ǵayzap, Ótken eken ózińnen naysap.

Haqıyqatında da, bul qosıq qatarlarında tek leksikalıq antonimler ǵana emes, al kontekstke baylanıslı shayırdıń jekke stilinen dóregen kontekstlik antonimler qollanılǵan. Usı arqalı qosıq qatarları kúshli obrazlılıq, tásir etiwshilik sıpatqa iye bolǵan.

Túrkmen tilinde B.Bayjanov qoyan hám qasqır sózleri ózleriniń tuwra mánisinde de, awıspalı mánisinde de antonim bola almaytuǵının, biraq kórkem ádebiyatta stillik maqsetlerge bola, qasqır sózi menen qoy sózi kontekstlik antonim dúze alatuǵının tillik faktler tiykarında dálillep kórsetedi.4

Qaraqalpaq tilinde de qasqır hám qoyan sózleriniń antonimlik jubay dúze alatuǵının Berdaq shayırdıń tómendegi qosıq qatarlarınan kóriwge boladı: Baylar qasqır, túlki, xalıq qoyan eken, Qarańǵı qaplaǵan qayǵı zamanda.

1 Berdimuratov E. Ádebiy tildiń funkcionallıq stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı. –Nókis.: «Qaraqalpaqstan», 1973. –B.152; Shukurov R. Wzbek tilida antonimlar. –Toshkent.: «Fan», 1977. –B.53-57.

2Musin J. Antonimı v kazaxskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Alma-Ata: 1970. –S.16-17.

3Berdimuratov E. Kórsetilgen miyneti. –B.150.

4Bayjanov B. Antonimı v turkmenskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Ashxabad: 1985. –

S.21-22.

89

Bul mısalda qasqır hám túlki qoyanǵa salıstırılıp, kontekstlik antonim dúzip tur. Qasqır – kúshli, túlki – hiyleker, qoyan – ázzi, kúshsiz mánilerde qollanılıp tur.

Ulıwma aytqanda, kontekstlik antonimler kórkem shıǵarmalarda qollanılǵanda oqıwshıǵa kúshli tásir etedi. Kontekstlik antonimler kórkem sóz sheberleriniń izleniwsheńligine, tildi tereń biliwine baylanıslı boladı.

IV.4. Antonimiyalıq kogeziya

Antonimlik kogeziya teksttiń elementleri arasındaǵı qarama-qarsı baylanıstı támiyinlewge xızmet etedi. Antonimiyalıq kogeziya teksttegi diktemalardıń quramındaǵı kontakt hám distant gáplerdiń aralıǵında qollanıladı. Diktema termini arqalı belgili bir tema boyınsha shólkemlesken teksttiń ishindegi bir neshe gáplerdiń jıynaǵı túsiniledi.

Ulıwma hám frazalar arasındaǵı antonimiyalıq kogeziyanı júzege asıratuǵın quralları bolıp, atap aytqanda, funkcional-semantikalıq kogeziya sıpatında hár qıylı ierarxiyalıq basqıshtaǵı: leksikalıq, morfologiyalıq hám sintaksislik antonimler qollanıladı, sonday-aq, tekstlik qurallar mánilik sıńarlı antonimler-substituciyalıq antonimiya

hám parafrazalıq antonimiya bolıp tabıladı.

Dialogtıń birliklerde biykarlaw, anıqlıq kirgiziw, wáde beriw, qarama-qarsı qoyıw, qáte informaciyanı dúzetiw sıyaqlı sóylew aktlerinde replika antonimiyalıq kogeziyanı baylanıstırıwshılıq xızmet atqaradı. Tekstte antonimiyalıq kogeziyanı ámelge asırıwshı qurallar sıpatında tómendegi stilistikalıq usıllar qatnasadı: antiteza, oksyumoron, antifrazis, sintaksislik parallelizm, tákirar, punktuaciya hám grafikalıq ajıratıp kórsetiw – kóp noqat qoyıw, tırnaqshaǵa alıw hám t.b. Bul usıllar antonimiyalıq kogeziyanıń ekspressiv potencialı túsinigin júzege shıǵaradı.

Diktemalar antonimiyalıq kogeziyada qatnasına qaray tómendegi tipi ushırasadı:

a)pútin diktema dawamında antonimiyalıq kogeziya qollanılatuǵın diktemalar;

b)mánilik oray, kirisiw yamasa juwmaqlaw xızmetinde qatnasatuǵın gápler antonimiyalıq kogeziya arqalı birlesken diktemalar;

v) antonimlik juplıqtıń birinshi sıńarı diktemanıń basında qollanılatuǵın, ekinshi sıńarı diktemanıń sońında jumsalatuǵın diktemalar;

g) antonimiyalıq kogeziya quralları xızmeti jaǵınan tirkewishlerge jaqın boladı, diktemanıń semantikalıq birligin qáliplestiredi.

Tekstlerdiń mánilerindegi kontrast principine tiykarlanǵan leksikalıq antonimler grammatikalıq antonimler, antonimlerge semantikalıq ekvivalent bolǵan tekstlik qurallar, formalıq jaqtan emes, al mánilik jaqtan óz ara baylanıs, óz ara tásir arqalı erisiledi.

90

Teksttiń elementar birligi sıpatında diktemanıń tiykarǵı xızmeti

– tematikalıq. Tematikalıq diktemadan diktemaǵa qaray jámlenip hám tolıq tekstte sáwlelenedi. Kópshilik avtorlar ózleriniń shıǵarmalarında qarama-qarsı mánidegi hám hár qıylı konfiguraciyadaǵı diktemalardıń struktura-semantikalıq tiplerin qollanadı. Mısalı: Bul jol qayaqlarǵa

alıp baradı, Kóz-kóreki aqqa qara jaqqanǵa. Ne jaza boladı… Sawal hám sawal. Kóp márte ayaqqa basıldı hújdan, Páslik bayraqları aspanǵa shıqtı. El-jurt tamashagóy. Biri men edim. Ruwhımda mórlenip qalǵan tamǵalar, - endi aqtı qara eteri sózsiz, endi qaranı aq eteri anıq (S.Ibragimov).

Bul mısalda «aq-qara» antonimleri awıspalı mánide jumsalıp, teksttiń dóreliwinde oraylıq xızmet atqarıp, kontintuumdı, yaǵnıy teksttiń izbe-izligin támiyinlegen.

Antonimiyalıq kogeziyanıń quralları eger tiykarǵı tema eki qaharman, predmet hám qubılıslardı kontrast salıstırıw bolatuǵın bolsa, barlıq diktemalardıń qurılısında jumsaladı. Bul til biliminde eksplicit antonimiyalıq antitezalastırıwshı kogeziya dep te ataladı. Bunday diktemalar antitezalastırıwshı diktemalar bolıp ta tabıladı. Antitezalastırıwdıń eki tipi boladı:

a)diktemanıń mazmunı eki kontrast bólimge bólinbeydi. Salıstırılıp atırǵan waqıya, qubılıs, zatlap gezekpe-gezek sıpatlanadı. Mısalı: Doslar keledi gúwlep men quwanǵanda, Tos aytıp, shadlı saz shaldı da ketti. Quwanıshımdı bersem almadı sonda, Hámmesi ózime qaldı da ketti. Qayǵı tawı qaq shelkeden basqanda, Doslar keldi «muńayma - dep - haslanda». Arzan deńgeneni ayaqlasqanday, Qayǵımdı bólisip aldı da ketti (I.Yusupov). Bul mısalda «qayǵını bólisip alıp ketiw», «quwanıshına quwanısh qosıp onı qaldırıp ketiw» usaǵan semantikalıq antonim jumsalǵan.

b)diktemanıń mazmunı eki kontrast bólimge bólinedi. Onıń birinde

bir referent bayanlansa, ekinshisinde, qarama-qarsı sıpatlamaǵa iye ekinshi referent bayanlanadı. Bul diktemalar baylanıstırıwshı sóz yamasa sóz dizbegine iye bolıp, ol bir bólimnen ekinshi bólimge ótkenligin anıq kórsetedi, biraq bunday elementler bolmawı da múmkin.

Antonimiyanıń kogeziyalıq qurallarınıń járdeminde eki gáp onıń bir mánilik orayı sıpatında qatnasatuǵın diktemaǵa birlesiwi múmkin. Bunday gápten keyin onıń menen mánilik jaqtan baylanıslı bolǵan ekinshi – adyunkt gáp qollanıladı.

Antonimiyalıq kogeziyanıń quralları menen diktemanıń basında turǵan gáp dúziliwi múmkin. Bul gáp keyingi bayanlawǵa kirisiw wazıypasın atqaradı. Antonimiyalıq kogeziya menen diktemanıń aqırında turǵan, mánisi boyınsha juwmaqlawshı xızmet atqaratuǵın gáp dúziliwi múmkin. Bul gáp aldıńǵı bayanlawdıń logikalıq juwmaǵı bolıp tabıladı. Mısalı: I.Yusupovtıń «Qıyın hám ańsat» qosıǵında: Aktrisanıń saxnadan ketiw, Hámeldardıń attan túsiwi, Paraxordıń «almayman» dewi, Qıyın nárse usı úshewi. Aqmaqlardı maqtap sóyletiw, Tiliń menen

91