Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı

«Qalıń» sóziniń «jaqın, qádirdan» leksikalıq mánisine juqa sóziniń leksikalıq mánileriniń bir de birewi antonimiyalıq qatnas payda ete almaydı. «Qalıń» sóziniń bul leksikalıq mánisine «uzaq» kóp mánili sóziniń «kóz tanıs» leksikalıq mánisi antonim bolıwı múmkin. Mısalı: Muratbaydıń eń qalıń dostı Genjemurat ta urısqa ketti.

«Qalıń» kóp mánili sózi «tıǵız» mánisi menen «siyrek» sózine antonim boladı. Mısalı: Qalıń shatlıq arasınan, móldirep kóz jasın bulap (I.Yusupov). Maydıń aqırı bolsa da balalar shomılǵanı menen birli-yarım ishi qızǵanı bolmasa úlkenlerdiń suwǵa túsiwi siyrek (Sh.Seytov).

Solay etip genetikalıq mánisi menen antonim sıńarları bolǵan qalıń hám juqa kóp mánili sózleri awıspalı mánisi menen antonimlerdi payda etpegen hám awıspalı arqalı basqa sózler menen antonim bolǵan. Mine, usı jaǵdaylardan kelip shıǵıp, ayırım leksikalıq mánileri qarama-qarsı bolǵan antonimlerdi eki túrge ajıratıw múmkin:

1. Genetikalıq antonimler;

2. Dórendi antonimler.

Genetikalıq antonimler sózlerdiń awıspalı mánisinen ǵárezsiz, genetikalıq mánisi óz ara qarama-qarsı bolǵan antonimler. Qaraqalpaq tilinde bunday antonimler kóplep ushırasadı. Jaqsı-jaman, ashshıdushshı, joqarı-tómen antonimleri sózlerdiń genetikalıq mánisiniń qarama-qarsılıǵına tiykarlanǵan. Olardıń awıspalı mánileri qaramaqarsı bolıwı da múmkin, bolmawı da múmkin.

Dórendi antonimler sózlerdiń genetikalıq mánisi emes, al ayırım basqa mánisi óz ara qarama-qarsı bolǵan antonimler. Sózlerdiń awıspalı mánileri óz ara qarama-qarsı antonimiyanıń payda bolıwı qaraqalpaq tilinde júdá keń tarqalǵan qubılıs emes. Qaraqalpaq tilindegi antonimlerdiń sıńarları ekspressiv-stillik boyawlarǵa iye bolıwı yamasa iye bolmawına baylanıslı da ekige bólinedi:

a)ekspressiv-stilistikalıq boyawsız antonimler;

b)ekspressiv-stilistikalıq boyawǵa iye antonimler.

Ekspressiv-stilistikalıq boyawsız antonimler sıńarlarınıń mánileri neytral boladı. Mısalı, ash hám toq, tez hám áste, jup hám taq

hám t.b. Qaraqalpaq tilinde antonimlerdi payda etiwshi sózlerdiń kópshiligi neytral leksikalıq mánili sózler. Sebebi neytral leksikalıq mánili sózler awızeki hám jazba sóylewdiń tiykarın quraydı. Bunday sózlersiz awızeki yamasa jazba túrde baylanıs jasaw qıyın. Ekspressivstilistikalıq boyawsız antonim sıńarları neytral leksikalıq mánili bolǵanı ushın awızeki sóylew procesinde de, jazba stildiń barlıq túrlerinde de kennen qollanıladı. Mısalı: Qıtay, Qońırat bular búldi, Doslar jılap dushpan kúldi (Berdaq).

Ekspressiv-stilistikalıq boyawsız antonimler atlıq, kelbetlik, ráwish hám feyil sóz shaqabına kiretuǵın sózlerden quraladı. Ekspressivstilistikalıq boyawlı antonim sıńarı bolǵan sóz leksikalıq mánisi sóylewshiniń ózi bildirip atırǵan pikirge qatnasın sáwlelendiredi.

32

Antonim ushın tiykar bolǵan leksikalıq máni obektti sáwlelendiriw menen birge obektke subekttiń qatnasın da bildiredi. Bul subektiv qatnas bolsa subektiv baha bolıwı da, stillik ózgeshelikti sáwlelendiriwi de múmkin. Usıǵan baylanıslı ekspressiv-stilistikalıq boyawlı antonimler eki túrge bólinedi:

a)subektiv baha mánisine iye antonimler;

b)stilistikalıq boyawǵa iye antonimler.

Subektiv baha da eki túrli boladı. Sonlıqtan da subektiv baha boyawına iye antonimlerdiń sıńarlarınıń biri unamlı, ekinshisi unamsız boyawǵa iye boladı. Máselen, awıspalı mánide jumsalǵan jaqınuzaq antonimi. Mısalı, Jaqınına at jollap, Uzaǵına xat jollap («Máspatsha»).

Ayırım antonimlerdiń komponentleri stillik kóz-qarastan shegaralanǵan boladı. Sol sebepli olardı stillik boyawǵa iye antonimler

dep esaplaw múmkin. Berdaqtıń «Xorezm» poemasındaǵı «Gáhi áshkar, gáhi pinhan» degen qosıq qatarındaǵı áshkar-pinhan antonimleri kórkem ádebiyat stiline tán antonimler.

Ulıwma alǵanda, qaraqalpaq tilindegi antonimler sıńarları arasındaǵı qarama-qarsı leksikalıq mánileri usılayınsha klassifikaciya jasaladı.

II.3. Antonimlerdiń sinonimler menen óz ara qatnası

Tilshi ilimpazlar antonim hám sinonimniń óz ara baylanısı, óz ara tásiri máselesine dıqqat awdardı.1 Sinonimlik-antonimlik qatnaslardı

óz ara baylanıslı izertlew leksikologiya, semasiologiya ushın da áhmiyetli. Leksikalıq kategoriyalardı bir dialektikalıq pútinlik, bir sistemanıń elementleri sıpatında úyreniw múmkinshiligin beredi. Mánileri bir-birine jaqın hám mánileri bir-birine qarama-qarsı sózlerdiń semantikalıq qatnasların úyreniw bul leksika-semantikalıq kategoriyanıń mánilerin tereńirek túsiniw, sózdiń konteksttegi astarlı mánilerin anıqlaw múmkinshiligin beredi. Sinonimlik-antonimlik qatnaslar leksikadaǵı eń áhmiyetli sistemalıq qatnaslar mashqalası menen baylanıslı. Antonimlik-sinonimlik qatnaslardı izertlew barısında til biliminde antonimiyalıq qatar (AQ), sinonimiyalıq qatar (SQ), antonimlik-sinonimlik blok (ASB), antonimlik-sinonimlik paradigma (ASP) túsinikleri payda boldı.

1 Bejbinski Ya. Antonimo-sinonimicheskie otnosheniya v leksike (na materiale xudojestvennıx proizvedeniy A.P.Chexova). –AKD, –Rostov na Donu, 1983; Talalakina E.V. Sinonimı i antonimı v russkom i angliyskom yazıkax, kak predmet parallelnogo izuchenie v nachalnoy shkole. –AKD, –Moskva, 2008; Gordienko E.A. Modelirovaniya intensivnosti emocionalnoy nagruzki v antonimo-sinonimicheskix blokax russkogo yazıka. –AKD, –Volgograd, 2005; Fedosov Yu.V. Principı postroeniya ideograficheskogo

antonimo-sinonimicheskogo slovarya russkogo yazıka. –ADD, –Volgograd, 2002; Mordvina-SHodro O.A. Antonimo-sinonimicheskie bloki prilagatelnıx nazıvayushix chertı xarakterı cheloveka (lingvokulturologicheskiy aspekt). –AKD, –Sankt-Peterburg, 2007; Zadorojneva E.Z. Sochetaemost komponentov antonimo-sinonimicheskix blokov (na materiale sushestvitelnıx, prilagatelnıx, narechiy

russkogo yazıka. –AKD, –Volgograd, 2007.

33

Qaraqalpaq til biliminde antonimler menen sinonimlerdiń óz ara baylanısı ele arnawlı izertlewdiń obekti bolǵan joq. A.Bekbergenovtıń maqalası «Sinonimler hám antonimler» dep atalǵanı menen, onda bul eki semantikalıq kategoriyanıń óz ara baylanısı sóz etilmegen. Maqalada antonimler óz aldına, sinonimler óz aldına qaralǵan.1 Sonlıqtan bul bólimde biz antonimler menen sinonimlerdiń óz ara qatnası máselesin úyreniwdi wazıypa etip belgiledik.

Antonimler menen sinonimler arasında oǵada tıǵız baylanıs bolıp, olar óz ara bir-birin anıqlaw xızmetin atqaradı. Biz qanday da bir sózdiń antonimin tabıw ushın, onıń sinonimin yadqa túsiremiz hám kerisinshe bir sózdiń sinonimin tabıw ushın onıń antoniminen paydalanamız. Máselen: jańa sóziniń antonimin tabıw ushın onıń taza degen sinonimin, al ázzi degen sózdiń sinonimin anıqlaw ushın onıń kúshli degen antonimin esleymiz. Mısalı: Ayshanıń kózi soqır bolǵanı menen júdá bir taza

(T.Qayıpbergenov).

M.R.Lvov antonimler sózligi haqqında ayta kelip, leksikalıq birliklerdiń semantikalıq tábiyatın ashıp beriwde antonimler sózligi menen sinonimler sózligi bir-birin tolıqtıradı. Sonlıqtan inglis, francuz, nemis hám t.b. tillerdiń kóplegen sózlikleri «Sinonimler hám antonimler sózligi» dep atalǵan,2 -dep jazadı.

Bir sinonimlik qatardaǵı bir sóz ekinshi bir sinonimlik qatardaǵı

sóz benen yamasa olardıń hámmesi menen sinonimlik qatar dúzedi. Mısalı: dúzew - ońlaw - salıw sózleri bir sinonimlik qatar dúzedi. Bul sinonimlik qatardaǵı úsh sóz benen de buzıw sózi antonimlik juplıq dúze aladı: dúzew - buzıw, ońlaw - buzıw, salıw - buzıw. Mısalı: Tawdı, tastı jel buzar,

Adamzattı sóz buzar (Qq.x.n-m.). Káywanı úyin dúzer, Biygána boyın dúzer (Qq.x.n-m.). Ustalı el dúzeler, qassaplı el buzılar (Qq. x. n-m.). Buzdı góne qamıs qosın, Mákanlap kóldiń jaǵasın (Berdaq). Sınǵan arbalardı ońlap, qora-qopsını tazalaw kerek (K.Sultanov). Záhárli qastıyan qara jılannıń, Ordaların buzıp oyran etermen (Omar). Paraxatshılıq ushın gúres, Bógetlerdi óter buzıp (I.Yusupov). Sol joldı salıwǵa xalqıń qunıqtı,

Qıyın isti qırıq bóliwge shınıqtı (A.Dabılov).

Qaraqalpaq tili sinonimleriniń qısqasha sózliginde sońǵı, keyingi, artqı, aqırǵı, izgi sózleri bir sinonimlik qatarǵa, dáslepki, ádepki,

áwelgi, burınǵı, baslapqı sózleri bir sinonimlik qatarǵa kiretuǵını

1 Bekbergenov A. Sinonimler hám antonimler. //Qaraqalpaq tili boyınsha izertlewler. –Nókis.: «Qaraqalpaqstan», 1971. –B.115-131.

2 Lvov M.R. Slovar antonimov russkogo yazıka. –Moskva.: «Russkiy yazık». 1984. –S.7.

34

kórsetilgen.1 Bul eki sinonimlik qatardaǵı sózlerden tómendegidey antonimlik juplıqlar dúziledi: sońǵı - ádepki, sońǵı - áwelgi, sońǵı - burınǵı, sońǵı - baslapqı, sońǵı - ázelgi, keyingi - ádepki, keyingi - áwelgi, keyingi - baslapqı, keyingi - burınǵı, keyingi - ázelgi, aqırǵı - ádepki, aqırǵı - áwelgi, aqırǵı - burınǵı, aqırǵı - baslapqı. Al artqı - ádepki, artqı - áwelgi, artqı - burınǵı, artqı - baslapqı, artqı - ázelgi, aqırǵı

- ázelgi, izgi - ádepki, izgi - áwelgi, izgi - burınǵı, izgi - baslapqı, izgi -

ázelgi sózleri antonimlik juplıqlar dúze almaydı. Al áste, jay, tosań, aqırın sinonimlik qatarı tez, jıldam, shaqqan, dárriw sinonimlik qatarı menen tolıq antonimlik qatnasqa túsedi: áste - tez, jay - tez, tosań - tez, aqırın - tez, jay - jıldam, jay - shaqqan, jay - dárriw, tosań - tez hám t.b.

Sinonimler menen antonimlerdiń qatnası óziniń ózgesheligine hám quramalılıǵına iye. Antonimler menen sinonimlerdiń baylanısı sonda kórinedi, qanday da bir sapalıq belginiń hár qıylı dárejesin bildiretuǵın sózler tiykarında payda boladı. Sinonimlik qatarlardıń ishinde salıstırmalı qarama-karsı máni antonimlik juplıqlardıń payda bolıwı bir neshe faktorlarǵa baylanıslı boladı. Birinshiden, salıstırılatuǵın sinonimiyalıq qatarlardıń kólemine, ekinshiden, hár

bir sinonimlik qatardaǵı sózdiń mánisiniń ayırmashılıǵı xarakterinen, úshinshiden, emocional-bahalaw yamasa stilistikalıq xarakterinen, sondayaq, salıstırmalı qarama-qarsı mánili sózlerdiń dizbeklesiwi dárejesine baylanıslı boladı. Eki sinonimlik qatardaǵı antonimiyalıq qatnastaǵı sózlerdiń ortasında radial hám sızıqsha tárizli baylanıs boladı. Radial baylanıs bolǵanda, bir sinonimlik qatardaǵı sóz basqa sinonimlik qatardaǵı hár bir sóz benen antonimlik juplıq xızmetin atqaradı. Al sızıqsha tárizli baylanıs bolǵanda, bir qatardaǵı sinonimler qarama-qarsı qatardaǵı tek bir sóz benen antonimlik qatnasta boladı. Sinonimlik-antonimlik qatnaslar belgili forma hám modeller tiykarında shólkemlesedi. Antonimlik qatarlar eki toparǵa bólinedi: eki qatarlı struktura hám bir qatarlı struktura. Eki qatarlı qurılısta antonimlik qatardıń eki aǵzasınıń da sinonimi boladı. Bir qatarlı strukturada antonimlik qatardıń aǵzalarınıń tek birewiniń sinonimi

«antonimlik blok» dep atasa,1 V.V.Ivanova «antonimlik-sinonimlik blok»

1Qalenderov M. Qaraqalpaq tili sinonimleriniń qısqasha sózligi. –Nókis.: «Qaraqalpaqstan», 1990. –B.115.

2Lvov M.R. K voprosu o tipax leksicheskix antonimov. //Russkiy yazık v shkole. 1970, №3, –S. 71-76.

3Formina M.I. Sovremennıy russkiy yazık. –Moskva.: «Vısshaya shkola». 1983, –S.119.

1 Novikov L.A. Xudojestvennıy tekst i ego analiz. –Moskva.: Russkiy yazık. 1988. –S. 78-82.

35

turatuǵının kórsetedi. Sonlıqtanda onı antonimlik-sinonimlik blok termini menen ataw maqsetke muwapıq dep jazadı.3

Ulıwma aytqanda, antonimler hám sinonimiya arasında tıǵız baylanıs bolıp, olar birin-biri tolıqtıradı.

II.4. Polisemiya hám antonimiya

Tildiń rawajlanıw barısında sóz mánisi hár qıylı ózgerislerge ushıraydı. Sóz mánisi eki túrli jaǵdayǵa baylanıslı ózgeredi. Birinshiden, tilden tıs, sırtqı ekstralingvistikalıq faktorlar, ekinshiden, ishki, taza lingvistikalıq faktorlarǵa baylanıslı boladı. Sırtqı faktorlar tómendegi jaǵdaylarǵa baylanıslı:

a)jámiyettiń rawajlanıw barısında siyasiy-ekonomikalıq hám mádeniy jetiskenlikler nátiyjesinde zatlar hám qubılıslarǵa atama beriwge baylanıslı;

b)basqa tillerden sózlerdi ózlestiriw nátiyjesinde;

v) sóz túsinikti ańlatıwdıń materiallıq forması bolǵanlıqtan, sapalıq rawajlanıwı menen baylanıslı bolatuǵın túsiniklerdi de sáwlelendiredi. Oylawdıń rawajlanıwına tán bolǵan awısıw processleri sóz mánisiniń rawajlanıwına da tásir etedi;

g) sózdiń mánisi funkcional semantika nızamı boyınsha da ózgeredi. Ol predmettiń qollanıw xızmetine tiykarlanadı. Bir predmet yamasa qubılıstıń ornına qollanıladı, sońǵısı qollanıw xızmetine qaray dáslepki zattıń atı menen ataladı;

d) túsiniktiń konkretlesip, differenciaciya jasalıwı sóz mánisiniń rawajlanıwına da tásirin tiygizedi.

Kóp mánili sózdi tallawdıń eki usılı bar: 1) sózdiń hár bir mánisin tipologiyalıq bayanlaw; 2) sózdiń ishki semantikalıq paradigmasın ulıwma bayanlaw. Analizlewdiń eki usılı da kóp mánili sózlerdiń hár bir mánileriniń mazmunın komponentli analizlewge tiykarlanadı. Kóp mánili sózdi tallawdıń birinshi usılın qarayıq. Ol sózdiń hár bir jeke mánisine sıpatlama beriletuǵın bilim parametrine tiykarlanadı. Oǵan tómendegi belgiler kiredi:

a)tiykarǵı – tiykarǵı emes;

b)erkin – kontekstke baylanıslı;

v)tuwra – awıspalı;

d)biytárep (neytral) – stilistikalıq.

Usı metod penen qaraqalpaq tilindegi «qara» sóziniń bir neshe mánilerin tallap kóreyik. Tallaw barısında onı komponentlik tallawǵa

2Ivanova V.A. Sinonimo-antonomicheskie bloki. // Voprosı russkogo yazıka i literatura. – Kishinev: Shtiinca. 1979, –S.70.

3Fedosov Yu.V. Principı postroeniya ideograficheskogo antonimo-sinonimicheskogo slovarya russkogo yazıka. –ADD. –Volgograd, 2002, –S.4.

36

alıp keletuǵın, sózdiń tallanıp atırǵan mánisiniń mazmunın anıqlawǵa tiyisli tórt tiykarǵı hám tayarlıq basqıshın kórsetiwge boladı. Mısalı:

1. Qazannan qara nárse joq, Assań qarın toydırar (Naqıl). 2. Qara suwıq qıstı eldi, Bultlar basıp teńiz kóldi. 3. Qaramadıń jaǵdayıma, Qara tiktiń mańlayıma (Berdaq). 4. Bunıń kúyewi seni qara júreklerden qorǵap júr (Ó.Xojaniyazov).

Jumısta biz «qara» sóziniń berilgen Mısaldaǵı mazmunın anıqlaymız: 1. Túr-tústi bildiredi, aq sózine antonim; 2. Qurǵaq, qara suwıq; 3. Baxıtsız etiw, wayran etiw; 4. Jaman niyetli adam.

Birinshi basqısh sóz mánisin anıqlawda tiykarǵı hám tiykarǵı emes belgige súyenedi. «Qara» sóziniń tiykarǵı mánisi birinshi mısalda berilgen. Ekinshi basqıshtıń maqseti berilgen kontekstke baylanıslı sóz mánisine sıpatlama beriw. Kóp mánili sóz qollanılǵan mısal menen tekstlerdi analizlew tiykarında oǵan tán mánilerdi ajıratıw. Ol ushın zárúrli hám jetkilikli shárt – tekstler menen kóp mánili sózlerdiń hár túrli leksika-semantikalıq variantları qollanılǵan mısal. Mısaldaǵı

sóz erkin be, turaqlı ma, sintaksislik baylanıslı ma, kontekstli shártli

máni me, sonı kórsetiw. Kóp mánili sózdi izertlewdiń úshinshi basqıshında hár bir máni qanday mazmunda, yaǵnıy tuwra mánide me, yamasa awıspalı mánime, sol anıqlanadı. Tiykarǵı máni – tuwra máni, al tiykarǵı emes mánisi awıspalı máni esaplanadı. Tórtinshi basqıshta sóz

mánisi stilistikalıq jaqtan úyreniledi. Sóz awıspalı máni alǵanda semantikalıq komponent penen birge onıń xızmetlik (sóylew stiline qatnası), normativ (ádebiy normaǵa baylanıslıǵı), ekspressiv boyawı da ózgeriwi múmkin. Solay etip, sózde stilistikalıq komponent payda boladı. Stilistikalıq komponent degende sózdiń stillik boyawı túsiniledi. Stilistikalıq boyawdıń úsh túri boladı: xızmetlik (sóylew stiline qatnası), normativlik (ádebiy til normasına qatnası) hám ekspressivlik. Solay etip, tallaw nátiyjesinde biz «qara» sóziniń mánisin tómendegishe sıpatlay alamız:

1. Túr-tústi, reńdi bildiredi: tiykarǵı, erkin, tuwra hám biytárep (ulıwma xalıqlıq);

2. Qurǵaq qarsız suwıq – tiykarǵı emes, kontekstli, awıspalı, biytárep;

3. Baxıtsız etiw, wayran etiw – tiykarǵı emes, kontekstke baylanıslı, awıspalı, stilistikalıq boyawlı;

4. Jaman niyetli – tiykarǵı emes, kontekstke baylanıslı, awıspalı, stilistikalıq boyawlı.

Tilimizdegi antonim sózler kóp mánili bolıp keliwi de múmkin. Sonday-aq bir antonimniń bir neshe sinonimleri bolıwı da tilimizde ushırasadı. Olar awıspalı mánide qollanılıp, kontekstte hár qıylı tárepinen kórinis beredi. Antonimler sózdiń tolıq mánisinde emes, tek belgili bir mánisinde ǵana jaqınlasadı. Demek, tilimizde antonimlerdi tańlap qollanıwda sózdiń kóp mániligi de esapqa alınadı. Kóp mánili sóz hár qıylı túsinikti bildiretuǵın bolǵanlıqtan kóp mánili sózdiń

37

ańlatatuǵın túsinigi tiykarında antonimlerde payda boladı. Solay etip, bir sózdiń kóp mánige iye bolatuǵını sebepli onıń hár qıylı antonimi

hám sinonimi de payda boladı. Onı tómendegi kesteden kóriwimizge boladı:

Solay etip, sózlik quramdaǵı polisemiya, sinonimiya, antonimiya qubılısları bir-biri menen tıǵız baylanısqan, leksikanı sistema sıpatında úyreniwdi talap etetuǵın qubılıs bolıp tabıladı. Ayırım jaǵdaylarda sóz óziniń tuwra mánisinde jumsalǵanda onıń antonimi bolıwı múmkin. Al geyde kerisinshe, awıspalı máni de jumsalǵanda onıń antonimi bolmawı da múmkin. Al geyde sóz tiykarǵı nominativ mánisinde qollanılǵanda antonim bolatuǵın sózler awıspalı mánisinde de antonim boladı. Máselen, «bas» sóziniń tiykarǵı mánisi adamnıń múshesin bildirip kelgende «ayaq» sózi oǵan antonim boladı. Bas sóziniń «jumıstıń bası», «kitaptıń bası» sıyaqlı awıspalı mánileri bar.

«Ayaq» sóziniń de «jumıstıń ayaǵı», «kitaptıń ayaǵı» sıyaqlı mánileri bar. Usı jaǵdayda bul eki sóz bir-birine qarama-qarsı mánide jumsalıp

antonim boladı. Sonday-aq, baslaw – ayaqlaw degen sóz mısalında da bunı kóriwge boladı.

Solay etip, antonimiyanıń polisemiya qubılısı menen baylanısı sózlerdiń kontekstlik mánisi, awıspalı mánide qollanıwı, onıń ekspressivlik-stillik, sinonimlik máni hám t.b. menen tıǵız baylanıslı boladı.

Til biliminde semantikalıq qubılıslardı hár qıylı aspektlerden izertlewge qızıǵıwshılıq kúsheygenin kóriwge boladı. Sózlerdiń kóp mániligi kópshilik ilimpazlardıń usı temaǵa baylanıslı miynetlerinde

38

úyrenilgen. Házirgi dáwirde sózdiń kóp mániligi – polisemiya qubılısı tildiń leksika-semantikalıq sistemasınıń basqa kategoriyaları menen birge oǵada quramalı baylanısları aspektinen úyreniwge dıqqat awdarılmaqta. Polisemiyanı izertlewde leksika-semantikalıq kategoriyalar

menen birge integraciyaǵa umtılıw, yaǵnıy polisemiya menen antonimiya hám sinonimiya qubılısların bir sistemanıń elementleri, mikrosistema sıpatında úyreniw N.V.Drachuk hám Ǵ.Q.Rezuanova miynetlerinde kózge taslanadı.1 Leksika-semantikalıq variantlardıń jıyındısı sıpatında

túsiniletuǵın kóp mánili sóz ierarxiyalıq shólkemlesken qubılıs túrinde

qáliplesiwine imkaniyat beredi.

Kóp mánili sózdiń qurılıslıq shólkemlesiwi, antonimliksinonimlik bloktaǵı paradigmatikalıq qatnaslarınıń ózgesheliklerin izertlew, komponentlik analizlew metodı tiykarında ámelge asırıladı. Bul metod járdeminde antonimlik-sinonimlik paradigmadaǵı sózdi anıqlaw hám onıń semantikasın belgilew názerde tutıladı.

Solay etip, kóp mánili sózdiń semalıq quramı antonimliksinonimlik bloklardıń payda bolıwı hám jasalıwınıń ózine tánligin anıqlaydı.

Kóp mánili sózlerdiń mánilik mazmunında integral semalardıń bolıwı onıń ayırım mánileri tiykarında payda bolatuǵın antonimliksinonimlik bloklardıń mánilik birligin támiyinleydi. Biraq, ulıwmalıq komponentler qanshama áhmiyetli bolıwına qaramastan, bloklardıń shólkemlesiwindegi tiykarǵı xızmet – differenciallıq semalarǵa tiyisli boladı. Sebebi olar sózdiń antonimlik-sinonimlik baylanısın anıqlaydı.

Sózlik quramdaǵı qálegen sóz kóp mánige iye emes, al tilde burınnan bar, kúndelikli qarım-qatnasta jiyi qollanılatuǵın, eń zárúrli zatlar menen qubılıslardı ataytuǵın sózler kóp mánige iye boladı. Máselen, kóz, qulaq, bas, ayaq, bet, aq, qara hám t.b.

Sózlerdiń kóp mániligi kontekstte málim boladı. Mısal ushın kóz sóziniń túsindirme sózlikte tómendegidey mánileri kórsetilgen: Adamlardıń, haywanatlardıń, barlıq tiri jániwarlardıń, janlıjánliklerdiń kóriw múshesi. Bul sóz eń jiyi qollanılatuǵın kóp mánili

1 Drachuk N.V. Polisemiya kak odin iz faktorov formirovaniya antonimo-sinonimicheskix blokov: na materiale kachestvennıx prilagatelnıx russkogo yazıka. –AKD, –Volgograd, 2006, –S.2; Rezuanova Ǵ.Q. Qazaq tilindegi kóp maǵanalı sózderden jasalǵan sinonimdik, omonimdik, antonimdik qatarlar. –AKD.

–Almatı, 1999.

39

ótkeretuǵın tesigi hám t.b. mánileri kórsetilgen.1 Sonday-aq, kóz sózi bir neshe awıspalı mánilerde de jumsaladı.

Kóp mánili sózler barlıq mánilerinde yamasa tek bir mánisinde antonim bolıwı múmkin. Máselen, aq sózi óziniń tiykarǵı reńdi bildiriw mánisinde qara sózine antonim boladı. Sonday-aq, ol haq, hadal, taza degen awıspalı mánisinde qara sóziniń awıspalı mánidegi jaman, haram mánilerine antonim boladı. Mısalı: Ol aq kókirek adam (A.Abdiev). Onıń oylaǵan qara niyeti ámelge aspadı (T.Xalmuratov).

Házirgi qaraqalpaq tilinde bas sózi kóp mánige iye bolıp, onıń tiykarǵı mánisi adamzat penen janlı-jániwarlardıń eń joqarǵı bólegi, múshesi, miydiń ornalasqan jeri. Ol óziniń bul mánisinde tuwra mánisindegi ayaq sózi menen antonim bola almaydı. Al awıspalı mánilerde bas hám ayaq sózleri antonimlik juplıq dúze aladı. Mısalı: Atın aydap ayawsız, Shıqtı tawdıń basına («Qırıq qız» dástanınan). Mudamı ayaqta baralmay tórge, Esikte ornı bar shıǵalmay tórge (A.Dabılov).

Demek, bul mısalda bas sózi «tóbesi» degen mánide, ayaq sózi «tómeni» degen mánide antonimlik jubay dúzgen.

Jaqınǵa shekem antonimler máselesi sóz etilgen sabaqlıqlarda, hátteki ilimiy jumıslarda da antonimlerdi payda etiwshi kóp mánili sózlerdiń tek dáslepki mánileri ǵana esapqa alınıp, nátiyjede antonimlik juplıqlar jekke mánili birlikler sıpatında qaralatuǵın

edi. Tildi sistema sıpatında qaraw sózlerdiń tuwra mánisinde de, awıspalı mánisinde de antonimin anıqlawdı talap etedi.

Kóp mánili antonimler sanı boyınsha barlıq waqıtta kóp mánili sózlerdiń sanınan ádewir az boladı, sebebi tildegi kóp mánili sózlerdiń hámmesi de basqa sózler menen antonim bola bermeydi, Sonday-aq, kóp mánili sózler antonim bolıp kelgende de, olar teń qatnasta bolmaydı. Antonim sózlerdiń sinonimleri kóbeyip barǵan sayın, olardıń kóp mánili bolıw qásiyeti de kemeyip baradı.

Kóp mánili sóz qanday da bir mánisi menen ekinshi sóz hám onıń sinonimlerine antonim bolǵan jaǵdayda, basqa mánisi menen úshinshi sóz onıń sinonimlerine antonim bolıp keliwi múmkin. Máselen, qıyın sózi tuwra mánisinde jeńil sózi menen antonim bolsa, qıyın sóziniń awır degen awıspalı mánisi, al jeńil sóziniń ańsat degen mánisi óz ara antonimlik juplıq dúzedi. Sonday-aq, qıyın sóziniń mashaqat degen sinonimlik jubayı bar, al jeńil sóziniń ońay degen sinonimi bar. Bul sózler de óz ara antonim bola aladı. Bul mısaldan antonimler menen kóp mánilik arasında shiyelenisken baylanıstı kóriwge boladı.

Qaraqalpaq tilindegi qattı sóziniń tómendegidey antonimlik juplıqlar dúzetuǵının kóremiz: qattı - áste, qattı - jumsaq, qattı -

bos, qattı - saqıy, qattı - táwir. Mısalı: Atlardıń dúbirlisi dáslep áste, soń qattı-qattı shıǵa basladı (A.Bekimbetov). Qolıńız sonday

jumsaq, sonday qádirli eken (A.Bekimbetov). Jer qattı bolsa, ógiz-

1 Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. –T.III. –Nókis.: «Qaraqalpaqstan», 1998. –B.11.

40

ógizden kóredi (Qq.x.n-m.). Jamǵır jawsa qattı jerler bos bolar, Yarım, kelseń, qapa kewlim xosh bolar (A.Begimov). Saqıylıq arshası ashılıp keter (T.Matmuratov). Ol qattı adam (A.Abdiev). Turımbet qattı awırǵan edi (T.Qayıpbergenov). Búgin táwir bolıp, beti berman qarayın dedi (S.Jumaǵulov).

Ulıwma aytqanda, sózdiń kóp mániligi menen antonim arasında tıǵız baylanıs bar. Kóp mánili sózlerdiń antonimin anıqlaw ushın kontekst talap etiledi. Barlıq sózlerdiń antonimi bolmaǵanınday, kóp mánili sózler de barlıq mánilerinde antonim bola bermeydi. Kórip ótkenimizdey, ayırım sózler tek awıspalı mánisinde antonim bolsa, ayırımları tuwra mánisinde de antonim boladı.

II.5. Enantiosemiya antonimlerdiń ayrıqsha bir túri

Enantiosemiya qubılısı sońǵı waqıtlarda dóretilgen ilimiy miynetlerde sóz etiledi. Tatar ilimpazı R.Zakirova óziniń «Tatar tilindegi antonimler» degen miynetinde enantiosemiyanı antonimiyanıń ayrıqsha túri ekenligin kórsetip, belgili bir sóylew situaciyası yamasa

kontekst sharayatında qarama-qarsı máni bildiretuǵın leksikalıq birlik,

- dep anıqlama beredi.1 Enantiosemiyanıń eki – nominativ hám emocional bahalaw túrleri boladı. Enantiosemiya qubılısında qarama-qarsılıq tek bir sóz benen beriledi. Usı tárepi menen antonimlerdegi qarama-qarsı mánini ańlatıw usılınıń ózgesheligi menen ajıralıp turadı. Tildiń sózlik quramında enantiosemiyanıń payda bolıwı, sózdiń mánilik jaqtan

miynetinde enantiosemiya qubılısı lak tilinde tek feyil sózlerge ǵana emes, al atlıq sózlerde de ushırasatuǵının kórsetedi.

Bir sózdiń qurılısındaǵı antonimiyalıq qubılısqa til biliminde dáslepkilerden biri bolıp V.Shercel dıqqat awdardı. Ol óziniń

«Qarama-qarsı mánili sózler haqqında» degen maqalasında kontekstte bir sózdiń qarama-qarsı mánide jumsalatuǵının anıqladı.4 Biraq elege shekem

hár qıylı sóz shaqaplarınıń materialları tiykarında hár tárepleme hám tereń izertlenbedi.

Voronej, 1983, –Vıp. V-VI. –C.3-39

41