Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı

vertikal baǵdar boyınsha tek sóz jasalıw (kelbetlik-ráwish). Gorizontal boyınsha paradigmanıń mánisi kelbetlik (ráwish) arqalı ańlatılǵan belgi, kelbetlik yamasa ráwish arqalı ańlatılǵan qarama-qarsı belgini bildiredi. Vertikal jaǵday boyınsha kelbetlik ańlatqan belgi, ráwish

R R

Mısalı:

Tanıs - biytanıs Tanıslarsha - biytanıslarsha Kewilli - kewilsiz Kewillirek - kewilsizirek

2) Bul modelde paradigma gorizontal boyınsha kelbetlik-kelbetlik, atlıq-atlıq túrinde boladı. Vertikal jaǵday boyınsha kelbetlik-atlıq túrinde boladı. Gorizontal jaǵday boyınsha kelbetlik yamasa atlıq arqalı ańlatılǵan belgi – kelbetlik yamasa atlıq arqalı bildirilgen belgige qarama-qarsı mánini bildirse, vertikal jaǵday boyınsha kelbetlik arqalı bildirilgen belgi – atlıq sóz arqalı ańlatılǵan belgi

A A

Mısalı:

Ónimli-ónimsiz Xabarlı - xabarsız Ónimlilik-ónimsizlik Xabarlılıq - xabarsızlıq Bilimli-bilimsiz

Bilimlilik-bilimsizlik

Altı aǵzalı paradigma

Qaraqalpaq tilindegi birdey túbirli antonimlerdiń eń jiyi ushırasatuǵın modeli altı aǵzalı model. Gorizontal boyınsha eki aǵzalı, vertikal jaǵday boyınsha úsh aǵzalı bolıp keledi. Model joqarıda kórsetilgen tórt aǵzalı eki modeldiń mánisin ózinde birlestiredi.

52

R A R A

Mısalı: insaplı-insapsız

insaplıraq - insapsızıraq insaplılıq - insapsızlıq isenimli - isenimsiz

isenimlilershe - isenimsizlershe isenimlilik - isenimsizlik

Atlıq sózlerden baslanatuǵın paradigma

Altı aǵzalı paradigma sáwleleniw planında gorizontal jaǵday boyınsha atlıq-atlıq, kelbetlik-kelbetlik, ráwish-ráwish túrinde, vertikal jaǵday boyınsha atlıq-kelbetlik-ráwish túrinde boladı. Gorizontal jaǵday boyınsha onıń mánisi: atlıq sáykes túrde kelbetlik

qıyın hám quramalı másele. Antonimlerdiń shegaraların anıqlawdaǵı tiykarǵı túsinik qarama-qarsılıq túsinigi esaplanadı. Antonimiya kontrarlıq hám komplementarlıq bolıp ekige bólinedi: Kontrarlıq qarama-qarsılıq túsinigi x hám u kórinisinde boladı, olar arasında orta z bolıwı da múmkin, olar bir-birin biykarlamaydı al unamlı mazmun menen sıpatlaydı: jas - orta jas - ǵarrı. Komplementarlıq

53

qarama-qarsılıq x hám u kórinisinde boladı, olar arasında úshinshi aǵza bolmaydı: aza - toy.

Antonimler sapalıq máni yamasa sapalıq belgilerdi bildiriwshi sózler esaplanadı. Zatlar, qubılıslar, háreketler sapalıq belgileri boyınsha jaqsı yamasa jaman, kólemi boyınsha úlken yamasa kishi, salmaǵı boyınsha awır yamasa jeńil, orınǵa qatnas boyınsha uzaq yamasa jaqın boladı. Mánilerdegi zat hám qubılıslardıń sapalıq belgileri

anıq hám tolıq sáwlelengen sózler antonimlerdi payda etedi. Sózlerdiń antonim bolıwın belgilewde logikalıq oray túsinigi belgili orındı iyeleydi.

Antonimler qurılısına qaray birdey túbirli antonimler hám hár qıylı túbirlerden jasalǵan antonimlerge bólinedi. Antonimler menen sinonimler arasında oǵada tıǵız baylanıs bolıp, olar bir-birin anıqlaw xızmetin atqaradı. Antonimlik-sinonimlik qatar leksikanı sistemalı úyreniwde áhmiyetli leksika-semantikalıq kategoriya bolıp tabıladı. Qanday da bir sózdiń antonimin tabıw ushın onıń sinonimin yadqa túsiremiz hám kerisinshe bir sózdiń sinonimin tabıw ushın onıń antonimin paydalanamız. Sózlerdiń antonimin anıqlawda olardıń kóp mániligin de esapqa alıw kerek. Mániniń rawajlanıw barısında sózdiń tiykarǵı mánisi de, awıspalı mánisi de payda bolıp, olar kontekstte bir de tarayıp, bir de keńeyip qollanıladı. Kóp mánili sózler barlıq mánilerinde yamasa tek bir mánisinde antonim bolıwı múmkin. Mısalı, aq sózi óziniń tiykarǵı reńdi bildiriw mánisinde qara sózine antonim boladı. Sonday-aq, ol haq, hadal, taza degen awıspalı mánilerinde qara sóziniń awıspalı mánidegi jaman, haram mánilerine antonim boladı.

Antonimler enantiosemiya qubılısı menen óz ara tıǵız baylanıslı. Enantilsemiya qubılısında bir sóz keminde eki máni ańlatıp, olar óz ara qarama-qarsı qoyıladı: kózli bolıw - a) kózi bar bolıw; b) kózi kórmey soqır bolıw.

Antonimiya qubılısı turaqlı sóz dizbeklerinde de ushırasadı.

Bir sóz turaqlı sóz dizbegine antonim bolıwı da múmkin, yamasa eki

otırǵan Qayıptıń jan ashırları (K.Sultanov). Ońbasın, qoy awzınan shóp almaytuǵın bala (J.Aymurzaev). Ol jarlı bolsa da er kókirek bolıp ósken, kóterip soqpay bir jigit edi (Sh.Seytov).

54

10. Dórendi sóz – birikken qospa sóz dúzilisine iye antonimler:

ǵayratlı-isjaqpas, umıtshaq-qatıqulaq, qızba-kishipeyil hám t.b.

11. Dórendi sóz – jup sóz dúzilisine iye antonimler: házlik – azapaqıret, esaplı – san-sanaqsız, shadlıq – qayǵı-uwayım hám t.b.

12. Dórendi sóz – tákirar sóz dúzilisine iye antonimler: shawqımlı – tır-tırıs, shıraylı – bıdım-bıdım hám t.b.

13. Dórendi sóz – frazeologiyalıq sóz dizbegi dúzilisine iye antonimler: ashıwshaq-qoy awzınan shóp almaytuǵın, qorqaqlıq-jaw júrek, quwanıshlı-etegi jasqa tolı hám t.b.

14. Qurama sóz – qurama sóz dúzilisine iye antonimler: xanlıq saltanat-qullıq miynet, oń tamanısol tamanı, kún boyı-tún boyı hám

t.b.

15. Birikken qospa sóz – birikken qospa sóz dúzilisine iye antonimler: berjaǵı-arjaǵı, awızbirlik-alawızlıq hám t.b.

16. Qurama sóz – jup sóz dúzilisine iye antonimler: ǵayrı birew- jaqın-juwıq, jım-jırt-shuw ete qalıw hám t.b.

17. Qurama sóz – frazeologiyalıq sóz dizbegi dúzilisine iye antonimler: mehrin beriwuwın jayıw, ay dese awzı bar, kún dese kózi barmaymıl túsli hám t.b.

18. Birikken qospa sóz – birikken qospa sóz dúzilisine iye antonimler: berjaǵı-arjaǵı, alawızlıq-awızbirlik hám t.b.

19. Birikken qospa sóz – frazeologiyalıq sóz dizbegi dúzilisine iye antonimler: búgin – túyeniń quyrıǵı jerge jetkende, jayparaxat-kózdi ashıp jumǵansha, dáwjúreklik-janı kózine kóriniw hám t.b.

20. Jup sóz – jup sóz dúzilisine iye antonimler: tamır-tanıs –jek- jat, zawqı-sapalı – qayǵılı-qapalı, jım-jırt –uw-shuw hám t.b.

21. Jup sóz – tákirar sóz dúzilisine iye antonimler: mayda-shúyde – iri-iri, áste-aqırın – tez-tez, tım-tırıs – ǵawır-ǵawır hám t.b.

22. Jup sóz – frazeologiyalıq sóz dizbegi dúzilisine iye antonimler: joq-juqa – qoy ústine torǵay jumalaw, suw seripkendey –azan-qazan, asháptada –murtın balta kespew hám t.b.

23. Tákirar sóz – tákirar sóz dúzilisine iye antonimler: az-az – kópkóp, áste-áste – qattı-qattı, jılay-jılay – kúle-kúle hám t.b.

24. Tákirar sóz – frazeologiyalıq sóz dizbegi dúzilisine iye antonimler: bıdım-bıdım – on tórtlik ayday, áste-áste – kózdi ashıp jumǵansha, qıylı-qıylı – bir besikke bólengendey hám t.b.

25. Frazeologiyalıq sóz dizbegi – frazeologiyalıq sóz dizbegi dúzilisine iye antonimler: iyt ólgen jer-tayaq taslam jer, basına

baxıt qonıw-ıǵbalı tayıw, bir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerde bolıw-awzınan sarısı ketpegen, dizgindi qoldan beriwbegligin buzbaw hám t.b.

Solay etip, házirgi qaraqalpaq tilindegi antonimler dúzilisi boyınsha hár túrli bolıp keledi. Olardıń túrleriniń tilde qollanılıwı

birdey emes. «Túbir sóz – túbir sóz, dórendi sóz – dórendi sóz» túrindegi antonimler ónimli qollınılsa, qospa sóz túrindegi antonimler ónimsiz qollanıladı. Álbette, antonimlerdiń dúzilisi boyınsha bunnan basqa da

56

túrleri ushırasıwı múmkin. Biz jıynaǵan materiallar antonimlerdiń usınday jigirma bes túrin anıqlawımızǵa múmkinshilik berdi.

Qaraqalpaq tilindegi antonimler qurılısı hám jasalıw usılları boyınsha tómendegi túrlerge bólinedi:

1. Hár qıylı túbirli antonimler. Bunday antonimler leksikalıq antonimler dep te ataladı.

2. Birdey túbirli antonimler. Bunday antonimler grammatikalıq antonimler dep te ataladı.

3. Frazeologiyalıq antonimler, yaǵnıy sózdiń ishki mánilik ózgerisi tiykarında payda bolatuǵın qarama-qarsı mánini ańlatatuǵın sózler.

1. Hár qıylı túbir sózlerden jasalǵan antonimler.

Hár qıylı túbirlerden bolǵan antonimlerde qarama-qarsı máni hár qıylı túbir sózlerdi qarsı qoyıw arqalı ańlatıladı: keliw-ketiw, ıssısuwıq, áste-tez, janıw-óshiw hám t.b. Mısalı: Kólde quslar bazarı tarqap, ıssı jaqqa ushıp baradı (I.Yusupov). Shıpta tóselmegennen soń aqırı,

súyment degen suwıq boladı (Sh.Seytov). Bálki pisik shıǵar, bálki shıǵar kók (I.Yusupov). Quwanısh hám qayǵı sıyıspas birge (I.Yusupov).

Hár qıylı túbirli antonimler tilimizde sanı jaǵınan kóp, sanlıqlar hám ayırım kómekshi sózlerden basqa barlıq sózlerdiń leksikagrammatikalıq klaslarında ushırasadı. Sóz shaqaplarına antonimlerdiń qatnası birdey emes. Eń kóp antonimiya kelbetlik, ráwish hám feyil sózlerde ushırasadı. Bunıń tiykarǵı sebepleriniń biri bizdi qorshaǵan obektiv dúnyadaǵı process, háreket, halat belgili dárejede sapalıq, sanlıq hám waqıtlıq ólshemler tiykarında júzege keledi. Kelbetlik hám ráwishlerden jasalǵan antonimlerge gradual oppoziciya tán bolıp tabıladı. Sebebi kelbetlik hám ráwish sózler predmettiń belgisin yamasa hárekettiń belgisin bildirip keledi. Gradual oppoziciya úsh tiykarǵı sóz túrinde kórinedi: jaqsı-ortasha-jaman, áwelgi-házirgi-keyingi, az- ortasha-kóp hám t.b. Mısalı: Qızǵanısh úsh túrli reńge iye, Qara reńi – dushpanlardıń peylinde, Qızǵıshı – doslardıń kúshliliginde, Aq reńi – basqalardıń bárinde (I.Yusupov). Hár kimniń ózinshe ólshew tası bar, Salmaǵıń ol tasqa tuwrı kelmeydi. Jeńil kelseń, ol kúliwge asıǵar, Awır kelseń jaqtırmaydı, kúlmeydi (I.Yusupov).

Kelbetlik hám ráwish sózlerge gradual oppoziciyadan basqa teń mánili oppoziciya tán bolıp tabıladı. Bunday oppoziciyada ortańǵı aǵza bolmaydı: biyik-tómen, jaqsı-jaman, aq-qara. Mısalı: Jaqsılar kóp, jaman hiylepaz keler, Jurttı aldamasa, payda az keler (I.Yusupov). Biraq seniń ornıń bólek oǵada, Doslardıń da jaqsı-jamanı bolar (I.Yusupov).

Qara túnde qálem shaynap, Aq qaǵazdı qaralayman (I.Yusupov). Qalpaǵım

bolıwındaǵı jáne bir ózgeshelik sózge «tıs» tirkewishiniń jalǵanıwı

57

arqalı ańlatıladı: ádettegi-ádettegiden tıs, nızamlı-nızamnan tıs hám t.b. Mısalı: Jıl qusları ádettegidey ıssı úlkelerge ushıp baratır

(G.Izimbetov). Tosınnan kelgen hádden tıs qattı quwanıshtıń, tosınnan kelgen ólimnen parqı az bolsa kerek (Sh.Seytov).

Bir túbirli antonimlerdiń jasalıwında seplik formalarıda áhmiyetli xızmet atqaradı. Barıs sepliginiń -ǵa//ge, -qa//-ke affiksleri shıǵıs sepliginiń -dan//-den, -tan//-ten, -nan//-nen qosımtalarınıń mánisine qarama-qarsı mánini ańlatıp keledi: úyge-úyden, sarayǵa-

saraydan, awılǵa-awıldan, kóshege-kósheden, mektepke-mektepten, paxtaǵapaxtadan hám t.b. Mısalı: Olar kún batqanda awılǵa aralastı (T.Qayıpbergenov). Awıldan ketkeli Sayımbettegti bolǵan ózgerislerdi Mádiyar da, Sayımbetti burınnan biletuǵınlar da abaylaydı (Sh.Seytov). Taslaqqa adam jiberip, tas qopartaman (Sh.Seytov). Taslaqtan shıǵıp jasıl alapqa eniwden-aq, kúnniń qáhári qaytqanday sezilgeni menen ele

antisemitizm, militarizm-antimilitarizm.

-dez prefiksi: informaciya-dezinformaciya, infekciya-dezinfekciya.

-kontr prefiksi: revolyuciya-kontrrevolyuciya.

na prefiksi: haq-nahaq.

biy prefiksi: tanıs-biytanıs, jón-biyjón.

Mısalı: Shıqtı márt oyshıllar asaw sahranıń, Oy-pikir ármanın izertlemekke (I.Yusupov). Qashayın dese biriniń birin «námárt, qorqaq» dewinen qorqadı (Sh.Seytov). Bir de jaqsılıqtı, bir de jamanlıqtı umıtpaǵan jón (Sh.Seytov). Biyjón kótermedi adamǵa qolın (I.Yusupov). Eń keminde bolsın kóz-kórgen tanıs (Ájiniyaz). Tek sorlı peshanasındaǵı ájim ǵana Sayımbet baslıqqa biygana, biytanıs (Sh.Seytov).

Feyil sóz shaqabındaǵı antonimiya qubılısı feyildiń bolımlı hám bolımsız túrlerinen ózgeshelenip turadı. Feyil antonimler bir-birine qarama-qarsı baǵdarlanǵan háreketti ańlatatuǵın sózler arqalı ańlatıladı. Máselen, barıw-qaytıw, miniw-túsiw, kiriw-shıǵıw hám t.b.

Ármanım sol tursam-jatsam, Sóz qusın ushardan atsam (I.Yusupov). Feyildiń bolımsız formasında bolımlı feyil arqalı ańlatılǵan

háreket baykarlanǵanı menen qarama-qarsı jańa háreket ańlatılmaydı.1

Máselen, keldi-kelmedi, kele me - kelmey me, oylaw-oylamaw mısalında birbirine qarama-qarsı baǵdarlanǵan háreket bildirilmeydi.

Kelbetlik feyildiń -ǵan//-gen, -qan//-keń, -maǵan//-megen, -paǵan//-pegen, -ar//-er affiksleri arqalı da antonimlik qatnaslar ańlatıladı: pisken-

pispegen, kórgen-kórmegen, sóylegen-sóylemegen, aynıǵan-aynımaǵan, qaytqan-qaytpaǵan hám t.b. Mısalı: Jurtqa aytpaǵan sırımdı, Aytayın

1 Xabibov L.G. Strukturno-semanticheskie osobennosti antonimov v taratrskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. – Ufa, 1984. – S.10.

58

saǵan dostım (I.Yusupov). Redaktor keler-keter hár waqta, Dáwir menen sen qalarsań biraq ta (I.Yusupov).

Biraq bunday antonimlik juplıqlarda antonimiyalıq mániniń dárejesi hár qıylı túbirlerden jasalǵan antonimlerge salıstırǵanda tómen boladı. Tatar ilimpazı L.G.Habibov «Olardı antonim sıpatında

tán alıw ushın bunday sózler birinshiden, óz ara antonim bolmaǵan ózleriniń sinonimlerine iye bolıwı lazım, ekinshiden, basqa tillerde awdarma jasalǵanda sózdiń pútin ekvivalenti qollanıw múmkinshiligine iye bolıwı kerek» -dep esaplaydı.1

III.2. Antonimlerdiń sóz shaqaplarına qatnası

Antonimler hár qanday tildiń sózlik quramında belgili orındı iyeleydi. Olardıń bir ózgesheligi sıpatında antonimlik juplıqlardıń birdey sóz shaqabına tiyisli bolıwın atap kórsetiw múmkin. Tilde antonimlik juplıqlardıń birewi bir sóz shaqabınan, ekinshisi basqa bir

sóz shaqabınan bolmaydı, yaǵnıy olar bir sóz shaqabınan bolıwı kerek. Biraq sonı da esapqa alıw kerek, leksika-semantikalıq usıl arqalı bir

sóz shaqabınan ekinshi bir sóz shaqabına awısqan sózler de antonim boladı. Mısalı: jaqsı hám jaman sózleri leksika-semantikalıq usıl

arqalı atlıqqa ótken jaǵdayda da antonim boladı. Máselen, Jaqsı bar jerde, jaman bar, Jorǵa bar jerde, jortań bar (T.Jumamuratov). Aqmaqtıń aǵası bolǵansha, Aqıllınıń inisi bol (Qq.x.n-m.). Alarmanǵa altaw az, Berermenge besew kóp (Qq.x.n-m.).

Házirgi qaraqalpaq tilindegi antonimlerdiń sóz shaqaplarına qatnasın úyrenip qaraǵanımızda, atlıq, kelbetlik, ráwish hám feyiller arasında antonimiya qubılısı ushırasadı. Ásirese, kelbetlikler menen ráwishler arasında sózlerdiń antonim bolıwı ónimli bolıp, bul olardıń semantikasına baylanıslı boladı. Sonday-aq, qaraqalpaq tilinde ayırım almasıqlar hám tańlaq sózlerdiń arasında da antonimler ushırasadı: anawmınaw, tót-tóte-tóte, jit-kúshko hám t.b. Biraq, bul qubılıs atalǵan

sóz shaqaplarında tek bireń-sarań sózler arasında bolǵanlıqtan, jumısta olarǵa arnawlı toqtap otırmadıq. Bul bapta tiykarınan antonimlerdiń qurılısı boyınsha túrleri hám atlıq, kelbetlik, feyil, ráwishlerden jasalǵan antonimler úyrenildi.

III. 3. Atlıqlardan jasalǵan antonimler

Atlıqlardıń quramında antonimiya qubılısı kóplep ushırasadı. Qaraqalpaq tilindegi atlıqlardan jasalǵan antonimler óz ara qaramaqarsı múnásibetlerdi ańlatıp keledi. Mısalı: Bardıń isi párman menen, Joqtıń isi árman menen (Berdaq). Birdi birew beredi, Kópti miynet

1 Xabibov L.G. Strukturno-semanticheskie osobennosti antonimov v taratrskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. – Ufa, 1984.–S.10.

59

beredi (Qq.x.n-m.). Batır bar jerde, qorqaq bar, Dushshı bar jerde ashshı bar, Toy bar jerde jıraw bar (T.Jumamuratov).

Atlıq antonimler teması bir qansha dárejede quramalı bolıp, kóp ǵana máselelerdi óz ishine aladı. Til biliminde waqıttı, tárepti, jınıstı hám tuwısqanlıqtı bildiretuǵın sózler arasındaǵı antonimiya anıq hám isenimli túrde dálillengen dep qarawǵa bolmaydı. Biraq, rus til biliminde bul másele jóninde bir qatar jumıslar islengen. Mısal ushın, professor V.N.Klyuevanıń maqalasında waqıttı bildiriwshi antonimler

haqqında bahalı pikirler bayan etilgen. Bul maqalada sutkanıń birbirinen eń uzaq bólekleri hám eń kóp jaqtılıqqa hám eń kóp qarańǵılıqqa iye bolǵan bólekleri bir-birine qarama-qarsı qoyılıwı, tiykarınan, olardıń atları, yaǵnıy erte-kesh, kún-tún hám t.b. antonim bola alıwı

Til biliminde jınıslıq hám tuwısqanlıqqa tiyisli: ata-ana, balaqız, er-hayal, ógiz-sıyır, qoraz-tawıq sıyaqlı sózler kóp waqıtlardan berli antonimler qatarında qaralıp kiyatırǵan edi. Bunday pikirler ózbek til biliminde de ushırasadı.3 Biraq, keyingi jılları jazılǵan ilimiy jumıslarda jınıslıq hám tuwısqanlıq máni bildiriwshi sózler antonimler qatarınan alıp taslandı. Rus tilindegi antonimlerdi tereń

analiz qılǵan L.A.Vvedenskaya da usı pikirdi qollap-quwatlaydı.4 Ózbek til biliminde R.Shukurov ta olardı antonimler dep sanamaydı.5 Biz bul máselege baylanıslı pikirler menen tereń tanısa otırıp jınıslıq hám tuwısqanlıq máni ańlatıwshı sózlerdi antonimler dep esapladıq. Sebebi olar kontekstler ishinde bir-birine qarama-qarsı mánide qollanılıp keliwi múmkin. Olar arasındaǵı qarama-qarsılıq antonimlerdiń ayrıqsha bir túrin quraydı. Durıs, olardıń arasında logikalıq oray bolmaydı.

1 Klyueva V.N. Problema antonimov. //Uch. zapiski MGPI inostrannıx yazıkov. –Moskva.: 1956. №9.

–S.83.

2Rodicheva E.I. K probleme antonimii, //Semanticheskie i fonologicheskie problemı prikladnoy lingvistiki. Izd. MGU. 1968. –S.291.

3Mirzaev M., Usmanov S., Rasulov I. Wzbek tili. –Toshkent: 1966. –B.31-32.

4Vvedenskaya L.A. Slovar antonimov russkogo yazıka. Izd. «Rostovskogo universiteta». 1971. –B.29.

5Shukurov R. Wzbek tilida antonimlar. –Toshkent.: «Fan», 1977. –B.24-25.

60

Mısalı: Ákeń kúyew, óziń jiyen, Degiship tur dayıń seniń (Berdaq). Ulımda usı, qızım da usı, Alla bolǵay jalǵız dosı (Berdaq). Hayallar awıl-eldiń qazıwında, erkekler eki bastan - qosshı (Sh.Seytov). Hár qashan er kisi hayalına, hayalı erine miyrimli bolıp qarasa, Allataala da olarǵa raxmet názeri menen qaraydı («Hádis»ten).

J.Musin qazaq tilindegi atlıq sózlerden jasalǵan antonimlerdi leksikalıq mánisi jaǵınan altı toparǵa ajıratadı.1 R.Shukurov ózbek til bilimindegi atlıqlardan jasalǵan antonimlerdi leksikalıq mánisi jaǵınan segiz toparǵa bólip kórsetedi.2

Til bilimindegi atlıqlardan jasalǵan antonimlerdiń joqarıda kórsetilgen miynetlerdegi sıyaqlı toparlarǵa bóliniwin qaraqalpaq tilindegi atlıq antonimler ushın da qollanıwǵa boladı. Biz jumısımızda joqarıda kórsetilgen miynetlerden aytılǵan pikirlerden kelip shıqqan halda qaraqalpaq tilindegi atlıqlardan jasalǵan antonimlerdi leksikalıq mánisi jaǵınan tómendegidey toparlarǵa bólip úyrendik.

1. Adamlardıń óz ara múnásibetin ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: dos-dushpan, aǵayin-jat hám t.b. Mısalı: Bazarbay da: «jattan jaqsı-ǵo, qáytkende de ámeki», -dep, basqaǵa túsirmey isin ámekisiniń qolına túsirgeni ushın qudayǵa mıń qátle shúkiranalıq etti (Sh.Seytov). Zer kóylektiń etegin ilermeken, Dos jılasa dushpanım kúlermeken («Alpamıs» dástanınan). Biziń úyge kómek ber, anaw-mınaw isles, jat emes, aǵayin adambız ǵoy (N.Dáwqaraev). Qalpaq bolsań janım jat bolmassız (Ájiniyaz).

2. Adamlardıń sociallıq turmısına baylanıslı túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: baylıq-kámbaǵallıq, molshılıq-jetispewshilik, molshılıq-joqshılıq hám t.b. Mısalı: Azın ilekerlep jarlı óter, Kóbin qarjılamay bay óter (Qq.x.n-m.). Ólim – joqtıń halın, bardıń malın shashadı (Qq.x.n-m.). Meniń kewlim baydan ózge, Kámbaǵaldı súyer atam (Berdaq).

3. Adamlardıń psixologiyalıq jaǵdayına, minez-qulqına baylanıslı túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: shadlıq-qayǵı, sadalıq-hayyarlıq, quwanısh-qayǵı hám t.b. Mısalı: Jónsiz qırıq kún qayǵı-uwayım shekkennen, Den sawlıqta bir kún shadlıq jaqsıraq (Berdaq). Shadlıq sizge, qayǵım ózime qalsın (I.Yusupov).

4. Belgili bir waqıtqa (dáwirge) baylanıslı qarama-qarsı túsiniklerdi ańlatıwshı atlıqlardan jasalǵan antonimler: eskilikjańalıq, zulımlıq-erkinlik hám t.b. Bunday atlıqlardan jasalǵan antonimlerdiń qarama-qarsı mánisi kontekst arqalı málim boladı. Mısalı: Neshshe jıllar zulımlıqta ezilgen xalıq, endi erkinlikte uwh

dep bir boy jazbaqshı (T.Qayıpbergenov). Áne sonnan baslap bul elde zulımlıq zamanı joǵalıp, ádillik ornaptı (Qq.x.e.). Jańanı, quwatlap kútpegen jerde, Eskiliktiń egiz tuwarı bolar (I.Yusupov).

1Musin J. Antonimı v kazaxskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Alma-Ata. 1970. –B.19-20.

2Shukurov R. Kórsetilgen miyneti. –B.25-26.

61