Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı

Qaraqalpaq ilimpazı M.Qudaybergenov, T.Bashirovlar «Qaraqalpaq tili antonimleriniń qısqasha sózligi» miynetinde qaraqalpaq tilindegi

bul qubılıs tuwralı bılay jazadı: «Antonimler - enantiosemiya qubılısı menen de baylanıslı. Enantiosemiya - antonimniń ayrıqsha bir túri. Bul qubılıs boyınsha tilimizdegi ayırım bir sózdiń ózi qaramaqarsı máni ańlatadı. Mısalı: Qaraqalpaq tilinde «kózli» sózi: 1) kózi

bar (yaǵnıy kóredi); 2) kózi kórmeydi (soqır) degen mánilerde jumsaladı, yaǵnıy bul sóz qarama-qarsı máni ańlatpaydı. Biraq bul qarama-qarsılıq máni antonimlik mánilerge salıstırǵanda ayrıqsha», -dep jazadı.1

Antonimler tek eki sózden emes, al bir sózdiń keminde eki máni ańlatıp hám olardıń bir-birine qarama-qarsı máni ańlatıwınan da jasaladı. Ózbek tilinde bul másele eń dáslep S.Usmanov tárepinen úyrenilip, ol bul haqqında bılay jazadı: «Antonim sózlerdegi máni qarama-qarsılıǵın bildiretuǵın túsinik bolǵanı ushın ol bir sóz arqalı

ańlatıla ma, kóp sóz arqalı ańlatıla ma, buǵan qaramastan, bári bir antonim dep qaralıwı kerek. Antonimlerdiń bul eki túrin bir-birinen ajıratıw ushın olardıń birinshisin – túrli sózler arqalı qarama-qarsı mánilerdi ańlatıwın formaları hár qıylı antonimler, ekinshisin formaları birdey antonimler (omoantonimler) dep atawǵa tuwra keledi».2 Qırǵız tilinde B.Usubaliev bul máselege toqtap, onı enantiosemiya qubılısı dep ataydı hám bir sózdiń ishki qarama-qarsılıǵın yamasa bir sózdiń qarama-qarsı qollanılıwın enantiosemiya dep qaraydı.3

Enantiosemiyanı antonimlerdiń ayırıqsha bir túri dep esaplaymız. Bir sóz keminde eki máni ańlatıp, olardıń bir-birine qarama-qarsı qollanılıwı enantiosemiya dep ataladı. Qaraqalpaq tilinde kózli sózi «kózi bar» degendi, sonıń menen birge «kózi kórmeydi, soqır» mánilerin ańlatadı. Mısalı: Ayna júdá kóp kózli eken («Erkin Qaraqalpaqstan»). Ǵarrınıń kózli bolǵanına bir jıldan aslamıraq boldı (Q.Ayımbetov). Úsh kózli dáw tura umtıldı (Qq.x.e.).

Antonimlik qarama-qarsılıq, tiykarınan, hár qıylı túbirge iye sózler arasında boladı, al enantiosemiyada qarama-qarsılıq bir sózdiń kóleminde bolıp, ol kontekst arqalı belgili boladı, yaǵnıy qanday sózler menen dizbeklesip keliwine, sózdiń hár qıylı grammatikalıq formalarda keliwine baylanıslı boladı. Mısalı: jumısqa alıw - jumıstan alıw,

qarızǵa alıw - qarızın alıw. Sonday-aq, metroǵa miniw degende miniw sózi

«túsiw» degendi ańlatıp, enantiosemiyanı payda etedi. Sonıń menen enantiosemiyaǵa bir sózdiń ironiyalıq xızmette jumsalıp qarama-qarsı máni ańlatıwın kirgiziwge boladı. Mısalı: Házirgiler menen oynama bala, Olar kózi ashıq, shetinen dana (I.Yusupov).

Bul mısaldaǵı kózi ashıq frazeologizmi hám dana sózi ironiyalıq maqsette qollanılıp, óziniń tuwra mánisine tikkeley qarama-qarsı

1Qudaybergenov M., Bashirov T. Qaraqalpaq tili antonimleriniń qısqasha sózligi. –Nókis: «Bilim», 1995, –B.4-5

2Usmanov S. Antonimlar. //Wzbek tili va adabiѐti. –Toshkent: 1956. –№2. –B.35.

3Usubaliev B. Antonimı v kirgizskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Frunze: 1982. –S.14.

42

qollanılıp tur. Mısalı: Namısım qorlanıp, qaynadı kegim, Atqa tiydi

«Búlbúl uyası» poemasında unamsız qaharman semiz awlatkomǵa baylanıslı qollanǵan. «Bek» sózi tuwra mánisinde «el biylewshi» baylarǵa, mayda feodallarǵa hám de olardıń xızmet etiwshi adamlarına beriliwshi ataq (Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi, I tom, 258 bet). Joqarıdaǵı mısalda óziniń tuwra mánisine qarama-qarsı máni ańlatıp tur.

Qaraqalpaq sóylew tilinde aqıllım, batırım, faylasuf sózleri kóbirek ironiyalıq xızmette qollanılıp, enantiosemiyanı payda etedi. Demek, antonimiya qubılısı tek hár qıylı túbirge iye sózler arasında ǵana emes, al bir sózdiń qarama-qarsı mánide qollanılıwınan da payda boladı.

Ulıwma aytqanda, antonimlerdiń semantikalıq dúzilisi oǵada quramalı bolıp, olar dialektikanıń qarama-qarsılıqlardıń birligi hám gúresi nızamı menen baylanısadı. Antonimler logikalıq qatardıń eń shetki orınlarında payda boladı. Biraq antonimlerdiń barlıǵında úshinshi aralıq aǵza bola bermeydi. Antonimler sinonimler menen tıǵız baylanıslı. Hár qanday sózdiń sinonimin tabıw ushın, olardıń antonimlerin yamasa qanday da bir sózdiń antonimin tabıw ushın, olardıń sinonimleri paydalanıladı.

Antonimler menen polisemiya qubılısı arasında da tıǵız baylanıs bar. Sózler tek ǵana óziniń tuwra mánisinde emes, al awıspalı mánilerinde de antonim boladı. Antonimler menen omonimlerdiń baylanısı enantiosemiya qubılısın payda etedi.

II.6. Antonimlik qatnastaǵı frazeologizmler

Frazeologizmler mánici jaǵınan bir-birine úyles kelip, óz ara sinonim bolıp jumsalatuǵını sıyaqlı, olar mánisi jaǵınan qarama-qarsı bolıp ta qollanıla beredi. Frazeologizmler arasındaǵı usınday qubılıstı frazeologiyalıq antonimler dep atawǵa boladı. Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq antonimler negizinen eki túrde ushırasadı.

Birinshiden, frazeologizmlerdiń quramındaǵı sıńarlardı basqa sózler menen almastırıw arqalı jasaladı. Mısalı: atı shıqtı-atı

óshti, at izin salmadı-at izin qurǵatpadı, kózi tiri-kózi joq, sır aldırdı-sır bermedi, úmit etti-úmitin úzdi hám t.b.

Ekinshiden, qurılısı jaǵınan da, quramı jaǵınan da ózgeshe boladı.

Mısalı: shóli qandı-qanı kepti, oń bosaǵa-jat esik, awzıńa may-jaǵıń qarıssın, ayı ońınan tuwdı-jolı bolmadı, bawır bastı-jat bawır

boldı, hám t.b. Qaraqalpaq tili frazeologiyalıq sinonimlerge qanday bay bolsa, frazeologiyalıq antonimleriniń de sanı jaǵınan az emesligi

43

1Musin J. Antonimı v kazaxskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Alma-Ata: 1970. –S.14.

2Bolǵanbaev Á. Qazaq tiliniń leksikologiyası. –Almatı.: «Mektep», 1988. –B.116-117.

3Bayjanov B. Antonimı v turkmenskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Ashxabad: 1985.

–S.20.

44

kelip shıqqan halda qarama-qarsı mánige iye, birdey obektivlik qubılıstıń bir tarawına tán, birdey tematikalıq toparǵa kiretuǵın bir tekles leksika-grammatikalıq sıpatqa hám birdey leksikalıq dizbekke iye frazeologizmlerdi antonimler dep bilemiz. Qaraqalpaq tilindegi antonimlik qatnasta turǵan frazeologizmlerdi sóz shaqaplarına qatnasına qaray tómendegidey toparlarǵa bólip qarawǵa boladı:1

1. Feyil mánili frazeologiyalıq antonimler: ayı ońınan tuwıw-jolı bolmaw, ishteyi ashılıw-tábiyatı almaw, kewil bóliw-máni bermew, arasınan qıl ótpew-awzı ala bolıw hám t.b.

2. Substantivlik frazeologiyalıq antonimler: tas bawır-jan ashır, er júrek-qoyan júrek hám t.b.

3. Adektivlik frazeologiyalıq antonimler: qoy awzınan shóp almaytuǵın-kóterip soqpay, kem sózli-awzınan tozǵan, awzınan sarısı ketpegen-jasarın jasaǵan, asarın asaǵan hám t.b.

4. Adverbiallıq frazeologiyalıq antonimler: demniń arasındatúyeniń quyrıǵı jerge tiygende, at shaptırım jer-iyt ólgen jer, qamırdan qıl suwırǵanday (sóylew)-túyeden postın taslaǵanday hám t.b.

Solay etip, qaraqalpaq tili frazeologiyasında antonimiya qubılısı da kóplep ushırasadı hám olar ónimli qollanıladı. Bunıń sebebi frazeologizmlerdiń tildegi san álwan stillik qollanıw ózgeshelikleri menen tıǵız baylanıslı dep juwmaq shıǵarıwǵa boladı.

II.7. Antonimiyalıq derivaciya

Antonimiya qubılısındaǵı sóz jasaw aspekti az izertlengen. Ilimpazlar antonimiya qubılısındaǵı sóz jasaw tuwralı sóz etkende, antonimiyalıq qatar (AQ), sóz jasaw uyası (SU), sóz jasaw paradigması (SP) terminlerin, antonimlik-sinonimlik blok (ASB) túsiniklerin qollanadı.

Dáslep barlıq AQ birdey túbirli parallel qatarlarǵa iye me, qarama-qarsı qoyılatuǵın eki AQ dıń antonimleri arasında qanday formalıq-mánilik qatnaslar payda boladı, birdey túbirli antonimlerdiń qanday tipleri hám modelleri bar? - degen sorawlar payda boladı.

Qarama-qarsı SU da birdey túbirli sózlerdiń antonimligin anıqlaw jumıstıń joqarǵı paragraflarında, polisemiya, sinonimiya hám antonimiyanıń óz ara tásiri, baylanısın analizlew, háreket etiwshi nızamlılıq bar ekenligin kórsetti. Kóp mánili sózlerde, sonday-aq, AQ dıń aǵzaları da barqulla antonimiyalıq qatnasqa kirise bermeydi. Bunday tańlap alınǵan jaǵdaylardı antonimiyalıq qatnaslardıń reallasıwı qarama-qarsı mánisi SU nıń aǵzalarına tiyisli. Máselen, jas-ǵarrı, bay-jarlı, aq-qara kelbetlikleriniń antonimleri anıq ekenligin dálillewdiń zárúrligi joq bolsa, jaslıq-ǵarrılıq, jasarıw-qartayıw, turpayılıq-náziklik, baylıq-jarlılıq, bayshılıq-jarlıshılıq, aǵarıw-

qarayıw, ańlaw-qaralaw sózleriniń antonimligin dálillew talap etiledi.

1 Eshbaev J. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi. –Nókis.: «Qaraqalpaqstan», 1995. –B.16-19.

45

Sonıń menen birge, mánisi boyınsha birdey túbirli sózlerdiń quramı birdey emes.

Antonimiyalıq qatardıń sóz jasaw paradigması modeli

Eger de qaraqalpaq tilindegi eki antonim sózler basqarǵan sóz jasaw uyasın bir-birine parallel halda salıstırıp qaraǵanımızda tómendegidey kartinanı kóriwimizge boladı:

Hátte ápiwayı kóz-qarastan qaraǵanda da SU nıń quramı hám dawamlılıǵı birdey emes, standart emes, assimmetriyalı ekenligi kórinedi. Ilimpazlardan E.S.Kubryakova, E.A.Zemskayalar «Hátte bir túrdegi semantikalıq toparlar hár qıylı konfiguraciyalar, hár qıylı

46

tereńlikte, hár qıylı tarmaqlarǵa ajıralǵan túrinde ushırasatuǵını» anıqlanǵanın jazadı.1 Dáslepki sózi antonim bolǵan sóz jasaw uyasın salıstırıw tiykarında onıń eki bólimnen turatuǵının kóriwge boladı. Birinshi, ádette az sandaǵı sózler sózdiń sóz jasaw qurılısında simmetriyalı boladı (quwanıw-qayǵırıw, quwanısh-qayǵı, quwanıshlıqayǵılı, quwanıshı-qayǵısı). Ekinshisi hár bir antonimlik qatar ushın

tán bolǵan, qurılısı boyınsha hár qıylı sózler: qayǵısız, qayǵısızlıq.

Jumısımızda birinshi topardaǵı antonimlerden jasalǵan simmetriyalı sóz jasaw shınjırın antonimlik qatardıń sóz jasaw paradigması termini menen ataymız. Sóz jasaw paradigması túsinigi kompleksli birlik sıpatında derivaciyada sońǵı waqıtlarda payda boldı. E.A.Zemskayanıń anıqlaması boyınsha, bul «Derivaciyanıń birdey basqıshında turatuǵın birdey sóz jasaw tiykarında dóreletuǵın qural».2

Sóz jasaw paradigması túsinigi arqalı birdey túbirli antonimlerdi de túsiniw múmkin, olarda antonimiyalıq derivatlardıń sanı oǵada az boladı: isenimli-isenimsiz, isenimlilik-isenimsizlik.

Túbirleri hár qıylı antonimlerdiń paradigması

Bir antonimlik qatarǵa kiretuǵın hár qıylı túbirli antonimler eki hár qıylı sóz jasaw uyasına kiretuǵın eki sóz jasaw paradigmasına iye. Mısalı, aq-qara antonimlik qatardıń aǵzaları aq-qara, aǵı-qarası, aqlawqaralaw sóz jasaw paradigmasınıń quramına kiredi.

boyınsha; b) sóz jasaw baylanısı jaǵınan formal-semantikalıq qatnası boyınsha. Eger de eki sóz jasaw paradigmasın olardıń antonimiyalıq qatnası boyınsha jaylastırsaq, onda gorizontal baǵdardaǵı baylanıs – yaǵnıy qarama-qarsılıǵı boyınsha mánilik baylanıs, vertikal baǵdardaǵı baylanıs – sóz jasaw baylanıslarınıń formal-mánilik ǵárezliligi payda

Bul mısalda sóz jasaw hám oppoziciyalıq baylanıs ajıralǵan hám hár qıylı baǵdarlarǵa baǵdarlanǵan. Hár qıylı túbirli antonimlerdiń sóz jasaw paradigması dáslepki sózge tiykarlanıp toparlarǵa bólinedi. Dáslepki basqısh retinde túbir antonimlik qatar tańlanadı. Mısalı, jarlı-bay, jánnet-dozaq, dos-dushpan, aq-qara, turpayı-názik, ǵarrı-jas sıyaqlı antonimlik qatarlar birinshi basqıshtaǵı antonimler esaplanadı.

1 Kubryakova E.S., Soboleva N.A. O ponyatiy paradigmı v formoobrazovanii i slovoobrazovanii.

– V kn: Lingvistika i poetika. –Moskva, 1979, –S.16; Zemskaya E.A. O paradigmaticheskix antonimiyax v slovoobrazovanii. –V kn: Russkiy yazık. Voprosı ego istorii i sovremennogo sostoyaniya. –Moskva, 1978.

–S.72-73.

2 Zemskaya E.A. Kórsetilgen miyneti. –S.63-77.

47

Sebebi olar dórendi emes, olardıń tiykarında keyingi basqıshtaǵı sózler payda boladı. Mısalı, jarlılıq-baylıq, jánnetiy-dozaqıy, doslıqdushpanlıq, aqlaw-qaralaw, turpayılıq-náziklik, ǵarrılıq-jaslıq hám t.b.

Kelbetlik sózlerden baslanatuǵın paradigma

Eki aǵzalı paradigma

Qaraqalpaq tilinde eki aǵzalı paradigmanıń ekinshi aǵzasınıń sóz shaqabı menen ózgeshelenetuǵın úsh túrli modeli bar. Birinshi model kelbetlik-atlıq túrinde bolıp, eki semantikalıq belgini - zattıń belgisin hám belgili qásiyetti ańlatatuǵın atlıqtan boladı.

K – A modeli:

K – F modeli:

aq - qızıl aǵarıw - qızarıw

Úshinshi model kelbetlik-ráwish túrinde boladı. Ol kelbetlik arqalı ańlatılǵan belgi hám ráwish arqalı ańlatılǵan halattı, qásiyetti bildiredi.

Úsh aǵzalı paradigma eki túrli model túrinde boladı.

1) Bul model kelbetlik-ráwish-atlıq sózlerden bolıp, kelbetlikten bildirilgen belgi, ráwish arqalı túbir kelbetlikke tán bolǵan belginiń belgisin, belgi hám ózgeshelikti bildiretuǵın atlıqlar boladı.

2) Bul model kelbetlik, ráwish hám feyilden ibarat, kelbetlikten ańlatılǵan belgi, ráwish arqalı ańlatılǵan belgi hám tiykarǵı kelbetliktegi belgige iye bolıw mánisindegi feyilden jasaladı.

K – R – F modeli:

48

Atlıq sózlerden baslanatuǵın paradigma

Eki aǵzalı paradigma eki túrli model arqalı jasaladı. Birinshi model atlıq-kelbetlik túrinde boladı. Ol predmettiń atamasın tiykarǵı sózge tán bolǵan belgini ańlatadı.

Úsh aǵzalı paradigma eki túrde ushırasadı:

a) Bul paradigma atlıq-kelbetlik-ráwishten quraladı. Atlıq arqalı ańlatılǵan halattıń belgisi, kelbetlik hám ráwish arqalı ańlatılǵan belgini bildiredi.

A – K – R modeli:

ıssı - suwıq ıssılı - suwıqlı

ıssılay - suwıqlay

b) Ekinshi túri de sol sóz shaqaplarınan hám sol model tiykarında boladı. Biraq ańlatatuǵın mánisinde ózgeshelik boladı. Waqıt mánisin bildiretuǵın atlıq, waqıtqa qatnastı bildiretuǵın kelbetlik, waqıt mánisin bildiretuǵın ráwishlerden boladı.

Tórt aǵzalı paradigma úsh túrli modelde payda boladı:

1. Bul paradigma atlıq, kelbetlik, ráwish hám atlıqtan quraladı. Óziniń forması hám mazmunı boyınsha tórtinshi aǵzaǵa shekem úsh aǵzalı paradigmaǵa sáykes keledi. Tórtinshi aǵza sıpatında belgini bildiretuǵın alıq sóz jasaladı.

A – K – R – A modeli

Ráwish sózlerden baslanatuǵın paradigma

Eki aǵzalı paradigma

Bul túrdegi paradigmanıń ishinde ráwish-kelbetlik túri jiyi ushırasadı. Waqıt hám keńislik mánisindegi ráwish penen waqıt hám keńislik mánisin bildiretuǵın kelbetlik sózden quraladı.

Bul paradigma eki aǵzalı paradigmaǵa ráwish aǵzanıń dizbeklesiwi arqalı payda bolıp, keńislik mánisin bildiretuǵın jáne bir aǵza qosıladı.

R – R – K modeli:

1 2

ishi - tısı ishkeri - tısqarı

ishkerili - tısqarılı

Túbirleri birdey antonimlerdiń sóz jasaw paradigması

Qaraqalpaq tilindegi birdey túbirli antonimlerdiń sóz jasaw

waqıttıń ózinde sóz jasaw tiykarı – derivatı esaplanadı.

Birdey túbirli antonimlerdiń sóz jasaw paradigmasın atawısh hám feyillerge ajıratıw maqsetke muwapıq.

Kelbetlik sózlerden baslanatuǵın paradigma Tórt aǵzalı paradigma

1) Bul modelde qatnastıń eki túri sáwlelenedi: gorizantal baǵdar boyınsha antonimiyalıq sóz jasaw (kelbetlik-kelbetlik, ráwish-ráwish);

51