Ulıwma pedagogika
.pdfóspirimniń alkogol ishimlikleri hám na‘shebentlik zatlardı qabıllawdan bas tartıwǵa májbu`r etetuǵın nárse bul jazalanıwdan qorqıw emes, al bunday náshebentlik zatlardı paydalanıwdıń qanday aqıbetlerge alıp keletuǵının tu`sindiriw bolıp esaplanadı. Soraw-juwaplar ótkerilgende "Eger alkogol hám na‘shebentliktiń zıyanlı aqıbetleri haqqında bilgenińizde olardı qabıllaǵan bolar ma edińiz?" degen sorawǵa kópshilik studentler (96‚7%) «yaq» dep juwap bergen.
Jas óspirimlerdiń arasında alkogolizaciya hám narkomaniyanıń aldın alıw ushın mektep psixologınıń is-háreketi tarawına qáwip toparın anıqlaw, jas óspirimler ortalıǵında krizisli jaǵdaylardı anıqlaw hám bul jaǵdaylardı sociallıq maqul bolatuǵın usıllar menen sheshiw boyınsha usınıslardı beriw wazıypası kiredi. Oqıtıwshılardı tárbiyası qıyın bolǵan balalar menen jumıs alıp barıwǵa da tayarlaw úlken áhmiyetke iye.
Tájiriybeniń kórsetiwinshe, oqıtıwshılar kópshilik jaǵdaylarda arnawlı sociallıq-pedagogikalıq tayarlıqqa iye emes. Olarǵa tárbiyası qıyın bolǵan balalar menen islesiwde kerekli bolǵan járdem kórsetilmeydi. Ayırım waqıtları bar bolǵan sociallıqpedagogikalıq sistemada hár bir tárbiyası qıyın bolǵan bala ushın záru`r tárbiyalıq nátiyjelerge erisiw maqsetinde mekteptiń birge islesiwi mu`mkin bolǵan xızmettiń (ma‘sla‘ha‘t beriwshi, aymaqlıq sociallıq shólkemler hám taǵı basqa) ózi bolmaydı.
Hár bir mektepte arnawlı tayarlanǵan kadrlar – psixologlar, sociallıq pedagoglar hám taǵı basqa qánigeler bar bolıwı kerek. Kishkene yamasa doslıq qatnasta bolǵan topar da onıń aǵzaları óz qarım-qatnaslarında qollanatuǵın norma, bahalılıqlar sistemasında sociallıq emes elementler faktorı bolıwı múmkin; eger topardaǵı qarım-qatnaslarda avtoritar ádet basımlıq etse, bunda zorlıq, ku`sh kórsetiwler payda boladı.
4. Balalardıń qızbalıǵı, onıń aldın alıw
Balalardıń qızbalıǵı hám biologiyalıq, hám sonıń menen birge, mikrosociallıq sebepler aqıbetinde payda boladı, biraq, kópshilik jaǵdayda – olardıń birigiwi sebepshi boladı.
174
Biologiyalıq sebepler – hámle qursaqta payda bolǵan waqtında, ananıń ju`klilik waqtında, tuwılıw waqtında, tuwılǵanınan keyingi dáslepki ku`nler yamasa jıllarda jaraqat alıw, infekciyalıq, toksikalıq hám basqa da zıyanlı tásirler, sonıń menen birge, unamsız násillik tásirler bolıp esaplanadı. Mikrosociallıq sebeplerge hámiledar yamasa jaqında ana bolǵan hayaldıń kóp táshwishleniwi, balanı kishkene waqtınan baslap nadurıs tárbiyalaw hám unamsız turmıs sharayatları bolıwı mu`mkin. Kópshilik jaǵdayda mikro sotsiallıq sebepler biologiyalıq sebepler menen tıǵız baylanısqan bolǵanlıǵı ushın olardı ayırıw ju`dá qıyın boladı. Adamnıń táǵdiri biraz dárejede hámileniń ananıń boyına pitiwi menen jańa tuwılǵan náresteniń birinshi nápes alıwına shekemgi salıstırmalı tu`rde biraz qısqa dáwirden ibarat. Hayal adamnıń ju`klilik dáwiri hár qıylı ótedi, ol balanıń ku`tilgenine, yamasa tosattan hámiledar bolıp qalıwına, onnan da jamanı hámiledarlıq bolajaq ana ushın apatshılıq sıyaqlı qabıllanıwına, sonıń menen birge, bolajaq ákeniń bul jaǵdayǵa qatnasına baylanıslı boladı. Birinshi jaǵdayda, yaǵnıy bala ata-anası tárepinen ku`tilgen bolsa hámiledarlıq jaqsı ótiwi itimallıǵı joqarı. Al, basqasha bolsa asqınıwlar, hámileniń tu`sip qalıw qáwpi joqarı boladı.
Hámiledarlıqtıń unamsız keshiwine tásir etiwshi bir neshe mu`mkin bolǵan jaǵdaylardı keltirip ótemiz. Hayal adam hámiledar, biraq psixologiyalıq jaqtan ana bolıwǵa tayar emes, psixikalıq jaqtan rawajlanbaǵan, tek ózin oylaytuǵın, ele ózi shańaraqta kishkene bala rolin atqarmaqta. Náreste bolsa onıń ómirine táshwishlerdi alıp keledi, yaǵnıy ananıń ózine básekiles boladı.
Hayal adam hámiledar, biraq ol ele turmısqa shıqpaǵan. Soǵan qaramastan onıń jası biraz jerge barıp qalǵan. Hámileni alıp qalıw kerek pe yamasa aldırıp taslaw kerek pe! Jalǵız ózi qalǵısı kelmeydi. Náreste onıń ómirine jańa mazmun alıp kiredi. Biraq, bunday jaǵdayda endi turmısqa shıǵıw niyetleri orınlanbay qaladı. Jáne adamlar ne deydi? Qırsıǵına kelip, aborttıń aqıbetinde biyperzentlik kelip shıqsa ne boladı?
175
Hayal hámiledar bolıwdı oylamadı «bunsha tez, hám oylamaǵan waqıtta». Ele bir neshe jıl oqıwı kerek, ele «ózi ushın jasap» u`lgermedi. Anası bir neshe jıldan soń napaqaǵa shıǵadı, mine usı waqıtta bala tuwıp, oǵan baqtırsa boladı.
Hayal adam hámiledar, biraq óziniń nekesiniń bekkem ekenligine isenbeydi. Hayal adam ómirlik joldası menen uzaq waqıt birge jasay almaytuǵınlıǵın, jaqın arada ajırasıp ketiwi mu`mkin ekenligin anıq biledi.
Hayal adam hámiledar, ol bul xabardı quwanıp óziniń ómirlik joldasına ayttı, al ol bolsa balanıń tuwılıwına pu`tkilley qarsı. «Bári bir bala tuwıladı» degen sheshimge keldi hayal. Biraq hámiledarlıq qarsılıqlar menen qabıl etilgen, sonlıqtan da, óziniń hámilesiniń kerek emes degen sezim anada payda bolıp u`lgergen. Bala tuwılǵannan keyin ákesi onı jaqsı kórip qaldı, balanıń tuwılıwına dáslepki waqıtlarda qarsı bolıp, kelinine kóp azap bergen kempir apası menen atası da endi aqlıǵın janınan jaqsı kóredi. Biraq, jamanlıqqa álle qashan jol qoyıldı – yaǵnıy, shańaraqta nerv sisteması buzılǵan, tárbiyası awır bala ósip atır.
Hayal adamnıń bolajaq perzentiniń tuwılıwına ekileniwi hám gu`manlanıwı, onıń qorqınıshları hám qáweterleniwi, ómirlik joldası menen qáyin enesiniń narazılıǵı ju`kli hayalda azaplı qayǵırıwlardı payda etedi hám bul hámileniń jaǵdayına jáne onıń rawajlanıwına tásir etedi. Ata-anası birin-biri jaqsı kóretuǵın, baxıtlı shańaraqlarda tuwılǵan balalar sulıw, ózine isengen hám ómirge u`mit penen qaraytuǵın balalar bolıp jetisedi degen pikirler bar. Anasınıń qursaǵında jatırǵan bes aylıq bala táshwishlenip atırǵan anasınıń ju`rek urısınıń ritmin sezedi. Anası táshwishlense, qursaqtagı bala da qısılıp, anası jaqsı keypiyatta dem alıp atırǵan waqtında bolsa bosasadı. 6-7 aylıq waqtında hámile anasınıń denesiniń keskin háreketlerine tásirlenedi, eger hámiledar hayal arqayın bolsa, hámile de tınısh boladı.
Eger, ju`kli hayal hámiledar waqtında 9 ay dawamında qapırıq xanada uyıqlasa, taza hawada ju`rmese, hámile kislorodlı ashlıq – gipoksiya jaǵdayında rawajlanadı. Nátiyjede, bala biraz kemirek intellektual mu`mkinshiliklerge iye bolıp tuwıladı. Bir neshe bándirgi jayaw ju`riw kerek pe yamasa transporttan
176
paydalanıw kerek pe? Bul ju`dá áhmiyetli. Háreket etiw, piyada ju`riw, adamlar kóp toplanǵan jerlerde uzaq turmaw, taza hawada kóbirek bolıw hámileniń psixikalıq hám fizikalıq salamatlıǵın saqlaw hám bekkemlew menen birge bolajaq anaǵa da jaqsı tásir etedi. Bala tuwılǵannan keyin de birinshi ayları menen jılları onıń ushın áhmiyetli bolıp esaplanadı. Salamatlıǵı tómen balalar tınıshsız, olardıń ishteyi bolmaydı, sonlıqta da dene salmaǵı ju`dá áste toplanadı. Bunday bala jasap atırǵan u`yge shıpakerler kóp keledi.
Ata-anası onıń salamatlıǵı haqqında qayǵıradı; bunday balaǵa aǵası yamasa qarındasına salıstırǵanda kóbirek dıqqat talap etiledi: ol kóbirek jeńilliklerge iye boladı hám ol bunı tez arada tu`sinedi. Usınıń aqıbetinde balada ómiriniń dáslepki jıllarınan baslap awır minez-qulıq qáliplese baslaydı. Bala u`lkeyip ayaqqa turǵannan keyin de burınǵıday hádden tısqarı talap etiwshi bolıp qala beredi. Bala awqatlanǵısı kelip tursa da dáslep qıńırlıq etip, qılıq kórsetip, ójetlenedi. Hár bir ápiwayı isti ol dawlasıp, talap qoyıp orınlaydı. Ata-anası táshwishlenedi, al bala bolsa óz niyetine jetti, yaǵnıy: ol jáne dıqqat orayında. Bala endi ǵana eki- u`sh jasqa tolǵan bolsa da, ol álle qashan tek ózin oylaytuǵın, aytqanın isletetuǵın, qızba bolıp u`lgergen. Sonlıqtan da, bala tek ǵana fizikalıq emes, al psixikalıq jaqtan salamat bolıwı ushın hámiledarlıq dáwiri normal halatta ótiwi kerek.
Tábiyat hayal adam ushın tábiyǵıy bolǵan bul dáwirde qosımsha fizikalıq ku`sh hám shıdamlılıq beredi. Bul dáwirde barlıǵı: taza hawada seyil etiw, kiyiniw, uyqılaw, awqatlanıw – bolajaq analıqqa baǵıshlanǵan. Eger, hayal adam ózin ju`klilikke hám morallıq jaqtan, hám fizikalıq jaqtan tayarlasa, unamsız táshwishleniwlerden ózin asırasa, belgili bir rejim boyınsha jasasa, tuwǵan-tuwısqanları da onı asırap-abaylasa duńyaǵa salamat bala keledi.
177
13- TEMA: JINAYATSHILIQ BALALARDIN’ DELINKVENT MINEZ QULQIN KO’RSETIW
FORMASI SIPATINDA. JASI JETPEGEN HUQIQ BUZIWSHILAR MENEN SOCIAL-PEDAGOGIKALIQ ISKERLIK ALIP BARIW
J O B A:
1.Jinayatshiliqbalalardin‘ delinkvent minez qulqin ko‘rsetiw formasi sipatinda
2.Jasi jetpegen huqiq buziwshilar menen socialpedagogikaliq iskerlik alip bariw jollari
Jası jetpegenlerdiń hám jaslardıń jınayatshılıǵı jer júzinde eń aktual sociallıq mashqalalardan biri esaplanadı. Bunday jınayatshılıqtıń ósiwi eń aldı menen rawajlanǵan kapitalistlik mámleketler ushın tán. Batislıq qánigeler jası jetpegenler hám jaslardıń jınayatshılıǵınıń tiykarǵı sebepleri etip jaslar arasındaǵı jumıssızlıqtı, jas adamlardın keleshekke isenbewshiligin, jámiyetti basqarıwdıń házirgi zaman usıllarına kewili tolmaslıqın kórsetpekte.
Solay etip, Batıs-Germaniya policiyası maǵlıwmatı boyınsha 1996-jılı irkiwge alınǵan huqıqbuzıwshılar menen turaqlı islesiw alıp barılmay atır. Jınayatshılar arasında sheber urlıq islegenlerdiń sheregi jumıssızlar esaplanadı. Olar tárepinen shaxstı talaw hújimleriniń 34% qarata 28% jınayat islengen.
Batıs qánigleri jası jetpegenler arasında jınayatshılıqtıń ósiw sebepleri haqqında basqa pikirler de joq emes. AQSH jası jetpegenler hám huqıqbuzıwshılıq profilaktikası ushın adalatlı sudlaw boyınsha byurosı baslıǵı A.Regner óspirimler jınayatshılıǵınıń tiykarǵı sebepleri etip shańaraqtaǵı ajırasıw, balalarǵa qatallıq penen qatnasta bolıw, balalardıń normal sharayatta tárbiya hám bilim alıw, jasawǵa ajıralmas húqıqların buzıw, nátiyjede balalardın úyinen ketip qalıwı dep esaplaydı.
Konektikut SHtatında jası jetpegenlerdi izertlew ádewir awır qılmıs islegenlerdiń 75% jınayatshılarının ózleri ata-anaları hám basqalar tárepinen qıynawlarǵa ushıratılǵan. Ulıwma qılmıs islegenlerdiń sanınıń 33% in bulardıń úlesine tuwrı keldi.
178
Yapon qánigeleri óz elindegi jası jetpegenlediń qılmıs isleniwiniń házirgi tolqınınin‘ sebeplerin ózine tán halda bahalaydı. Olar qılmıs islewdiń ósiwi parawanlı hám onıń aqıbetleri – oqıw menen, shańaraqtaǵı jetispewshilik, shańaraqtıń dástúrli qádiriyatlardıń buzılıwı, idividualizmniń júzege shıgıwı menen baylanıslı stressler boladı eken. Yaponiyada ótkerilgen izertlewler sonı kórsetedi, jası jetpegenlerdiń arasındaǵı huqıqbuzıwshılar ata-anasız óskenler, sonday-aq, kem támiyinlengen shańaraqlardan shıqqanlar kóbirek ushırasatuǵının kórsetip bergen.
Rossiyalıq qánigeler de jası jetpegenlerdıń qılmıs islewiniń óskenligin aytıp ótedi. Óspirimler házirgi waqıtta Rossiyada xalıqtın eń kriminogen zıyanlaǵan qatlamı bolıp tabıladı.
Ózbekstan Respublikası Jınayat kodeksine muwapıq qılmısker jası jetpegenler dep qılmıs islewge shekem on tórt jasqa tolǵan, biraq on segizge tolmaǵanlar esaplanadı. Jası jetpegenlik jası juwapkershilikti jumsartıwshı sharayat sıpatında qaraladı. Sebebi, jası jetpegenlerge qarata jazalawdın‘ ayrım túrleri, atap aytqanda – ayrıqsha jazalar qollanıw qarastırılmaǵan.
Sonday-aq, Ózbekstan Respublikası sud ámeliyatında keńnen qollanılatuǵın húkimdi keshiktiriw haqqında aytıp ótiw kerek, ol házirgi waqıtta erkinen ayırıw menen jazalanǵanlar barlıq jasi jetpegenlerdiń shama menen yarımın quraydı. Bunnan basqa, qılmıs islewshilerdiń belgili bir bólegi (20% ten artıǵı) jazadan yaki huqıqıy juwakershilikten azat etiledi. Olar boyınsha materiallar yaki jası jetpegwenler komissiyasında, yaki tárbiyalıq sıpatqa iye bolǵan májbúriy sharalar qollanıladı, olar 1) eskertiw; 2) ata-anaları yaki olardıń ornın basıwshılar , yaki arnawlı mámleketlik organlardıń qadaǵalawına beriledi; 3) keltirilgen zıyandı qaplaw minnetin júklew; 4) bos waqtın sheklew hám basqalar. Tárbiyalıq tásir sharaların sistemalı túrde orınlamaǵanda sud tártip buzıwshı huqıq juwapkershiligine tartadı.
Solay etip, jaza alıwga ılayıq qılmıs islegen óspirimlerdiń yarımınan azıraǵı real qılmıs jazasın orınlaydı. Ayirım jası jetpegenler ushın real (orınlanatuǵın) jaza túri erkinen ayırıw bolıp, olar bunı tárbiya koloniyalarında orınlaydı. Eger, qılmıs
179
islegen óspirim 14 jasqa tolmasa (yaǵnıy jaza juwapkershiligine tartıw jasına jetpegen), onda ol arnawlı oqıw-tárbiya ma‘kemesine jiberiledi.
Delinkvent minez-qulıq degende sociallıq pedagogikada ornatılǵan huqıqıy normalar buzatuǵın hám nızambuzıw: ayıp hám qılmısqa alıp keliwshi minez-qulıqqa aytıladı.
Delinkvent (latınsha delinkuens – ‗‘nızam buzıwshı‘‘) – shetke shıǵıwshı minez qulqı eń keskin kórinisinde huqıqıy jazalaw háreketinen ibarat bolatuǵın subyekt.
Delikventlik (latınsha delinruens – ‗‘qılmısqa qol urǵan nızam buzıwshı‘‘) – sociologiyada hám yurisprudenciyada tárbiyası qıyın óspirimlerdiń nızamqa qarsı háreketlerin belgilep, olar policiyada esapta turadı yaki nátiyjesi nızamlıq jazaga alıp keletuǵın túrde bolǵan turaqlı iske asırılatuǵın qılmıslarda esapqa alınadi.
Sonı aytıp ótiw kerek boladı, úlken profilaktikalıq, birgelikte ótkerilgen tárbiya jumıslarınıń aqıbetinde jası jetpegenlerler arasındaǵı qılmıs islewshilik kemeygeni gúzetiledi, bul ijal óspirimlerdiń arasında jası jetpegenler menen islesiw IIB janındaǵı Komissiya xızmetkerleri, jaslar uyımları, máhalle jámiyetshiligi, mektep muǵallimleri hám ata-analar menen birgelikte alıp barıldı. Bul haqqında Chirchiq qalası prokurorı járdemshisi Anora Ergasheva ―Doslıq‖ radioesittiriwde 07.03.04 te aytqan edi. Biraq usının‘ menen bir qatarda ol Chirchiq qalası boyınsha xuliganlıq ayıplar naqqında da faktlerdi keltiredi, 2003jılı 10-klass oqıwshısı Evgeniy Nikitin miliciyaǵa qońıraw etip, mektepke bomba qoyılǵan dep bildiredi. 2002-jılı fevralda eki oqıwshı, Aleksandr Korshunov – 9 klass, Ivan Kosov – 6 klass, olardıń mektebine bomba qoyılǵan dep qońıraw etedi. Ayıpkerler dárhalaq tabıldı. Biraq bunda hámme mektepten evakuaciya etilgen, sapyor-qánigeler shaqırıladı. Sabaqtı úzip qoyıw, qánegelerdi shaqırıw 60 mıń swmga tusken. Qarap kórilse, oqiwshılar birinshi sabaqta mektepte bolmaǵan hám olar, zerikkeninen miliciyaga qońıraw etkenligin aytadı. Eki oqıwshıda tinısh emes shańaraqtan bolǵan, Ivan Kosovtiń ata-anasının‘ ekewi de; A.Korshunovta – eki balası bar hám onın sharaǵı
180
materiallıq támiyinlengen, qurǵın jasaydı. Itimal ata-anaları balaların tárbiyalawda nenidur qoldan shıǵarıp alǵan, olardıń bos waqtın, dem alısın shólkemlestire almaǵan. ÓzR Konstituciyasında ata-analar óz balaları ushın juwapker ekenligi jazıp qoyılǵan. Jarılıwshı zat haqqındaǵı jalǵan xabar – bul huqıqıy jazalanatuǵın qılmıs. Eger balası qońıraw etken bolsa, ata-ana járiymaǵa tartıladı, al óspirim jası jetpegeneler menen islesiw Komissiyası esabına alınadı.
Jınayat kodeksine muwapıq 14 jastan 18 jasqa shekemgi, erkinen ayırılıw, sonday-aq, olar tárepinen 21 jasqa shekem jetiwge tárbiya koloniyalarında qılǵan qılmis jasaǵan jazaların óteydi.
Sol nárse belgili, jaza insannıń fizikalıq halatın, onıń minezqulqın, qızıgıwshılıqların , ómiriniń keleshegin belgili bir dárejede anıqlaydı. Jazanı ótewde de jasıúlkenler áhmiyetke iye boladı. Ol jaza alǵanlar jámáátin shólkemlestiriwde tárbiya procesin shólkemlestiriwde hám basqalarda esap alınadı. Jasi jetpegen jazaǵa tartılıwshı – bul óspirim. Óspirimlik jas shaxs organizmniń tasqınlap rawajlanıwı, energiyası, baslamashıllıǵı, belsnediligi menen ajıralıp turadı. Óspirimniń artıqmash qozıwı, bir qálipte bolmawı tártipti buzıwdıń sebebi bolıp xızmet etedi. Jası jetpegen jazalanǵanlar sırtqı tásirlerge oǵada berilgish, al olar unamlı da, unamsız da bolıwı mumkin. Kóplegen óspirimler ózine itibarsız qaraw tán boladı, al, bul ádep-ikramlıq turaqsızlıqqa alıp keldei, bul minez-qulıqtı sociallıq tártiplestiriwdiń nátiyjeliligin tómenletedi. Bul olarda jámiyetlik paydalı rejeler, kózqaraslar hám isenimlerdiń qáliplesiwin qıyınlastıradı. Sonın menen birge, ádepikramlıq turaqsızlıq, ―Jeńil hám gózzal‖ ómirge umtılıw, tómen mádeniy dáreje minez-qulıqtıń ózin-ózi tártiplestiriwin bılǵastıradı. Al, bul ádepsiz qılıqlardan olar jeńil ǵana nızamǵa qarsı islerge qol urıwǵa alıp keledi.
Bul jastaǵı óspirim minezi hám iskerligine ózin-ózi bahalaw tásirin kórsetip, kóp hallarda ya joqarı, ya tómen boladı. Joqarı ózin-ózi bahalawda óspirimniń minezi sonday bolıp kórinedi, olendi
óziniń ayrıqshalıǵın dálillewdi niyet etedi, basqalardıń ishinde ajıralıp turıwdı qáleydi. Bunday jazalanǵanlar koloniya
181
xızmetkerleriniń keńeslerine qulaq aspaydı, tárbiyashılarǵa mısqıl menen qaraydı, al olar olarda ózin-ózi jetilistiriw ádepikramlılıǵın tilegin oyatıwǵa umtıladı. Tómen ózin-ózi bahalawshı jazalanǵanlar ózlerine isenimsizlikti sezinedi, basqalardan jaman bolıp kóriniwden qorqadı. Usınıń aqıbetinde olar basqanıń tásirine túsip qaladı.
Jası jetpegen jazalanǵanlarda usı jıllarda erkiniń hám erk sıpatlarınıń qáliplesiw procesi iske asadı. Tárbiyalanıwshılar bul dáwirde ózlerin shaxs sıpatında seziwdi baslaydı, kúshli hám erkli adamlardı úlgi etip aladı. Biraq sirtqı forma kóp hallarda olarda qılıqlarınıń ádep-ikramlıq mazmunın buzıp kórsetedi. Aqıbette olarda adep-ikramlıq obraz (ideal) jınayat romantikasına berilgenler (yaǵnıy ―tabıs djeltenmenleri‖) bolıp qaladı.
Kópshilik jası jetpegen jazalanǵanlar ushın kózqaraslarınıń qarama-qarsılıqlıq tán boladı. Olardıń kózqarasları hám isenimleri izbe-izlikli bolmaydı hám qarama-qarsılıqlı boladı. Jazalanǵanlardıń ózleri óz kózqaraslarındaǵı bul izbe-izliksizlikti kemshilik dep qabıl etedi. Bunday óspirimlerdi qarama-qarsılıqqa isendiriw, qayta isendiriw hám olarda durıs minez normaların tárbiyalaw ańsat boladı. Jası jetpegen jazalanǵanlar arasında pedagogikalıq hám sociallıq jatqtan óz halına taslap qoyılǵan topar bar. Olar ózkózqarasların logikalıq izbe-iz hám dálilli halda qorǵay aladı. Óspirimlerdiń bunday kategoriyası menen islesiw aytarlıqtay qıyın boladı.
Sociallıq izertlewler sonı kórstedi, óspirimlerdiń kópshiligi jazalanǵanǵa shekem miliciyada esapta turǵanlar menen mámilede bolǵan. Olar muzika, kitap oqıw menen az qızıqqan. Olardan azǵana bólimi sportqa qızıǵıwshılıǵın kórsete alǵan. Jası jetpegen jazalanǵanlardıń 70% ten kóp úlesi hesh nárse (mektep, jumıs, úy tapsirmaların orınlaw hám basqalar) menen shuǵıllanbaǵan 5-8 saatlıq bos waqıtların iye bolǵanlıǵın izertlewler kórsetedi. Olardın bilim dárejesi, ádette, 2-3 klastan ibarat boldı; óspirimler arasında ulıwma sawatsızları daushırasadı.
Jası jetpegen jazalanǵanlar, tiykarınan, qánigeliklerge iye bolmaydı, kópshiliginde jumıs stajı bolmaydı. Bos waqtının
182
artıqmash kóp bolıwı olardıń alkogol, na‘shebentlik penen shuǵıllanıwına, jınıslıq ómirdi erte baslawına alıp keledi. Bunday turmıs olardı jámiyetlik paydalı jumıslardan jıraqlastıradı, tiwısqanlıq baylanıslardıń úziliwine, oqıwga, jumis islewge qızıǵıwınıń sóniwine, qılmısqa qol urıwına alıp keledi.
Jazalanǵanlardıń kópshiligi (53%ke shamalası) tolıq bolmaǵan shańaraqlarda, balalar úyinde tárbiyalanǵan. Ataanaları, yaki olardın‘ birewiniń bolmawı mánawiy-adep-ikramlıq tárbiya isin qıyınlastıradı. Bunday jaǵdaylarda, tiykarınan, olardıń toq hám kiyingen bolıwına gána gamqorlıq kórsetiw tuwǵısı payda boladı. Ata-anasınıń ekewi de bar bolǵan shańaraqlarda eresekler hám balalar arasında birin-biri túsinbewshilik, óspirimdi mánawiy- ádep-ikramlıq tárbiyalawda kemshilikler, ata-analarınıń onıń mashqalaları, doslarına biyparıqlıǵı gúzetiledi.
Usı másele boyınsha izertlewlerdiń analizi tómendegishe juwmaq jasaw imkanın beredi:
1.Házirgi zaman shańaraginıń eresek aǵzalarının‘ joqarı dárejede bánt bolıwı sebepli tálim mekemeleriniń pegagogikalıq jámáatleri menen (mektep, licey, kolledj) ózara baylanıslar bolmaydı. Sol sebepli, ata-analar óspirimniń haqıyqıy ishki dúnyası haqqında, onıń qızıǵıwshılıqları hám mútájlikleri haqqında tolıq uǵımǵa iye bolmaydı. Bulardıń bári ata-analarda balaǵa degen ―soqır‖ muhabattı qáliplestiredi. Ata-analardıń bunday bir-tárepleme kózqarasları ata-analardıń mektep (licey, kolledj) penen bayalnısın jaqsılaw jolı menen saplastırılıwı múmkin. Al oqıw orınlarında bolsa óspirim minezindegi unamsız qılıqları aytarlıqtay obyektiv túrde esapqa alınadı (onıń ádettegiden basqasha minezleri, antijámiyetlik qılıqları hám huqıq buzıwları). Bunday jaǵdayda pedagoglar ata-analarǵa maman járdem kórsete alıwı múmkin.
2.Óspriminiń shańaraqtan tıs jaqınları haqqında ata-analar tómendegi jollar menen xabardar boladı:
а) ózlerin qızıqtırıwshı ol hám onıń joldasları haqqındaǵı maǵlıwmatlardıń barlıǵın turpayı hám tiklik penen talap etedi;
b) bunday informaciyalardı úshinshi bir adamnan aladı;
v) usılardıń nátiyjesinde bala minezi haqqında óz baqlawlarına iye boladı.
183