Ulıwma pedagogika

Múnásibettiń hár qıylı stilleri oqıtıwshıńıń talabalar menen ózara iskerliginde belgili bir minez-qulıq modellerin keltirip shıǵaradı. Olardı shártli túrde L.D.Stolyarenko izinen barıp, tómendegishe belgilew múmkin (su‘wret 4).

Diktatorlıq model oqıtıwshı minez-qulqına sáykes keledi, ol bunda misli úyreniwshi talabalardan tasalanǵanday boladı. Olar endi onıń ushın qanday da bir óz kelbetine iye bolmaǵan tıńlawshılar sıpatında názerge ilinedi. Bunday oqıtıwshıda olar menen hár qanday jekelik ózara iskerlik bolmaydı. Pedagogikalıq funkciyalar informaciyalıq maǵlıwmatlarǵa keltirilgen boladı. Minez-qulıqtıń bunday modeliniń aqıbeti zárúrli kontakttiń bolmawı esaplanadı, demek, talabalardıń tolıq baslamasınıń bolmawi hám passivligi.

Kontakt bolmaǵan model óz psixologiyalıq mazmuni jaǵınan birinshige jaqın boladı. Biraq onnan, oqıtıwshı hám talabalar arasında qálegen yaki kútilmegende qoyılǵan tosqınlıq sebebi hálsiz keri baylanıs bar ekenligi kelip shıǵadı, bunda qaysı bir táreplerdiń birge islesiwge tileginiń bolmawı rolin atqaradı, sabaqlardıń dialoglı emes, informaciyalıq sıpatı; oqıtıwshı

52

tárepinen óz statusınıń atap korsetiliwi, úyreniwshilerge ústirtinkemsitiwshilik múnásibette bolıw. Bunnan onın talabalar menen hálsiz ózara iskerlikte bolıwı hám olar tárepinen oǵan biypárwa múnásibet atap kórsetiwi kelip shıǵadı.

Differenciyallasqan dıqqat modeli oqıtıwshınıń talabalarǵa tańlap múnásibette bolıwına tiykarlanǵan. Oqıtıwshı bunda, ádette, pútkil auditoriyaǵa emes, al onıń bir bólegine, atap aytqanda, basım túrde ya talantlı talabalarǵa, ya eń tómen ózlestiriwshilerge júzlengen boladı. Basqasha sózler menen aytqanda, ol tiykarǵı itibardı oqıw-tárbiya iskerligi liderlerine, yaki onıń izde qalıwshılarına qaratadı. Ol bulardı ózine tán indikatorlar ornına qoyadı, bunda ol jámááttiń keypiyatına baǵdarlanadı. Múnásibettiń bunday modellerdiń ózine tán sebeplerinen biri talabalardıń oqıwın individuallastırıwın frontal jantasıwlar menen sabaqta úylestirip bilmewi esaplanadı. Nátiyjede oqıtıwshı – talabalar jámááti sistemasında ózara islesiw aktiniń pútinligi buzıladı, ol ahwal kontaktleriniń fragmentarlıǵı menen almastırıladı.

Giperrefleks model oqıtıwshı talabalar menen Múnásibettiń procesinde ózinshe tuyıq: onıń sózi kóp jaǵinan monologlı, ol tekózin esitedi hám tıńlawshılarǵa hesh qanday reakciya bildirmeydi, olar tárepinen oqıw materialınıń qabıl etiliwine qızıqpaydı. Bul halda talabalar menen pedagog arasında zárúrli ózara islesiw bolmaydı, onıń oqıw-tárbiyaǵa tásir kórsetiwi sap formal tárizde boladı.

Giperrefleksiv model psixologiyalıq jaqtan ótkendegi model menen qarama-qarsı. Minez-qulqtıń bunday modelin tańlaǵan oqıtıwshı ózara iskerliktın tek mazmunlıq tárepi menen ǵana emes, onıń talabalar tárepinen qalay qabıllanıwına da tınıshsızlanadı.

Shaxslar aralıq múnásibet olardı absolyutke alıp kelip, onıń ushın basım áhmiyetke iye boladı, ol udayı óziniń argumentleriniń haqıyqıylıǵı hám isenimlkiligine, qılıqlarınıń durıslıǵına gúmanlanadı, psixologiyalıq ortalıqtıń ikir-shikirine shekem rakciya bildiredi, olardı kóp hallarda óz moynına aladı. Bunday oqıwshı jalańashlanǵan nervke uqsaydı. Minez qulıqtıń bunday

53

modeli basqarıwdıń jılawı talabalardıń qolında bolǵan , al oqıtıwshı múnásibetlerde jetekke eriwshi poziciyanı iyeleytuǵın awhaldı biykarlamaydı.

Iykemshil reakciya bildiriw modeli oqıtıwshı talabalar menen múnásibetlerin bazı bir qatal programma boyınsha ornatadı, sabaqtıń maqset hám wazıypaları qatań saqlanadı, metodikalıq usillar didaktikalıq jaqtan ózin aqlaǵan, faktlerdi bayanlaw hám tiykarlawdıń sózsiz logikası ornatılǵan boladı, mimika hám betjúz qıymılları tártipke keltirilgen, biraq oqıtıwshı mámileni ózgeriwshi jaǵdayın túsinip jetiw sezimine iye bolmaydı. Ol tárepten talabalardıń quramı hám psixikalıq ahwalları, olardiń jas hám basqa ózgeshelikleri esapqa alınbaydı. Náiyjede, ideal dárejede jobalastırılǵan hám metodikalıq jaqtan islep shıǵılǵan sabaq óz máqsetine erise almaydı.

Jedel ózara iskerlik modeli aytarlıqtay nátiyjeli boladı. Bunda oqıtıwshı talabalar menen udayı dialogta boladı, olardı major keypiyatta uslaydı, baslamaların marapatlaydı, topardıń psixologiyalıq ortalıǵındagı ózgerislerdi jeńil ǵana ańlap aladı hám olarǵa iykemli túrde reakciya bildiredi. Doslıq ózara ikerlik kerekli rolin aralıǵın saqlaǵan halda ústinlikke iye boladı. Nátiyjede, bárshe júzege keletuǵın oqıw, shólkemlestiriw hám etikalıq mashqalalar birgelikte umtılıwları menen sheshiledi. Mine sonıń ushın da bul meniz modelia ytarlıqtay nátiyjeli boladı. Pedagogikalıq Múnásibet strukturasında waqıt aspektin ajıratıp kórsetiw mımkin, ol bolsa bul mámileni basqıshlardıń geyrapa logikalıq jaqtan kelip shıǵatuǵın izbe-izligi sıpatında qarastırıw inkaniyatın beredi. Individual normalar hám qádiriyatlardıń bekkemleniwi, qorshagan dúnyaǵa degen belgili bir múnásibettiń qáliplesiwi insanda óziniń hám basqa insanlardın minezin bahalaw ushın óz ishki ólsheminiń payda bolǵanın ańlatadı, bul bolsa átiraptaǵılardıń pikirleri hám baha beriwine kem baylanıslı boladı, qádiriyatlıq múmkin bolǵan maqsetlerdi hám normalarǵa sáykes keletuǵın minez-qulıq usılların ózi tańlaydı, yaǵnıy sociallıq jetilisken, gárezsiz shaxs bolıp

qáliplesedi.

Ataqlı amerikalı psixolog A.X.Maslow 1954-jılı motivaciyanıń ierarxiyalıq modelin jarattı (―Motivaciya hám

54

shaxs‖), insan talaplarınıń tómendegi klassifikaciyasın usınadı:

1.Tutınıw fiziologiyası (organikalıq) – ash bolıw, shóllew, jınıslıq qumarlıq h.t.b.

2.Qáwipsiz tutınıw – ózin qorǵalǵan dep túsiniw, qorqınıshtan, agressivlilikten arılıw.

3.Tiyislilik hám muhabbat tutınıw – ulıumalılıqqa tiyislilik, insanlar menen qatarlas bolıw, olar tárepinen tán alınıw.

4.Húrmet tutınıwı (ardaqlaw) – komponentlilik, maqullaw, tán alıw, avtoritet, tabıslarǵa erisiw.

5.Biliw tutınıwı – biliw, qolinan keliw, túsiniw, izertlew.

6.Estetikaliq tutınıw – garmoniya, simmetriya, tártip,

gózzallıq.

7. Ózin-ózi jedellsetiw tutınıwı - óz maqsetlerin, qábiletlerin iske asırıw, jeke shaxsın rawajlandırıw.

Pedagogikalıq Múnásibet.

Pedagoglar Múnásibet haqqında. Múnásibet —pedagogkalıq iskerliktiń áhmiyetli kásiplik quralı. A.A.Badalov, N.V.Kuzmina,

V.A.Kan-Kalik, A.A.Leontev, A.N.Mudrik, A.I Cherbakov h.t.b. izertlewshileri pedagogtıń miynetindegi mámileniń úlken áhmiyetke iye ekenligin dálilledi. Oqıtıwshınıń, onıń oqıwshılar menen mámile xarakterindegi rolin túsiniw ushın, pedagogikalıq Múnásibet degen ne ekenligin kórip ótemiz.

Pedagogikalıq Múnásibet – bul oqıtıwshınıń sabaq payitında hám onnan tıs waqıtta oqıwshılar menen kásiplik qatnasinan ibarat bolıp, ol jaǵımlı psixologiyalıq ortalıq jaratıwǵa baǵdarlanǵan boladı. Nadurıs pedagogijkalıq Múnásibet qorqınısh, isenimsizlik, dıqqattıń, yadttıń hálsirewin, jumısqa uqıplılıqtı, sóylew dinamikasınıń buzılıwın, aqıbette, oqıwshılarda stereotip aytımlardı kelip shıǵıwın támiyinleydi, olarda óz betinshe oylaw hám tilegin páseńletedi, minez-qulqınıń komfortlıǵın arttıradı. Aqırǵı esapta - oqıtıwshıǵa, onıń predmetine turaqlı unamsız múnásibetti keltirip shıǵaradı. Predmet tárepinen, shınında muǵallim mine usınday kewil qalıwlar – geypara oqıwshılar ushın jáne de bir neshe jıl dawam etedi.

55

Oylap qarasań: quwanısh ornına jıraqlasıw. Bul til hám ádebiyat, tariyx hám matematika sabaqlarına ta‘n.

Muǵallimniń oqıwshılar menen Múnásibeti emociyanıń sonday bir júgin alıw kerek, túsinnip alıw quwanıshın, iskerlikke umtılıwdi, ―oqıw-tárbiya procesi social-psixologiyalıq optimallastırıwın‖ qollap-quwatlawdı payda etiw (A.A.Leontev). muǵallim menen oqıwshılardıń ózara múnásibetleri mashqalasında zamanagóy pedagogikalıq pikiri qanday baslı juwmaqlarǵa kelgenligin kórip ótemiz.

Joldaslıq múnásibetler talabı haqqinda pedagoglar N.K.Krupskaya, S.T.Shatckiy, A.V.Lunacharskiy, P.P.Blonskiy bildirildi, ol muǵallimler hám oqıwshılardıń Múnásibeti tiykarındaǵı jámáátlik birge islesiwde jankúyerlik kórsetti. Bul mashqala bárinen de burın A.S.Makarenko hám V.A.Suxomlinskiydi tınıshsızlandırdı.

Muǵallim hám oqıwshılar Múnásibetindegi eń baslısı ózara húrmet hám talapshańlıqqa tiykarlanǵan qatnastıń bolıwı esaplanadı. A.S.Makarenkonıń pedagogikalıq sheberligi tárbiyalanıwshıǵa tásir ótkeriwdi, onı tolqınlanıwǵa májbúr etiw hám belgili bir minez-qulqqa iye bolıw zárúrliligin seziniw óneri sıpatında qarawı boldı.

V.A.Suxomlinskiy pedagogikalıq sheberlikke baylanıslı kóplegen danalıq másláhátlerdi beredi. Sóz benen tárbiyalaw - házirgi zaman mektebiniń eń hálsiz hám aytarlıqtay názik bolǵan tárepi, V.A.Suxomlinskiy muǵallimnen onı sheberlik penen iyelep alıwdı talap etti: ―mektep diywalınıń ishinde aytılǵan hár bir sóz oylap aytılǵan, dana, maqsetke baǵdarlanǵan, salmaqlı bolıwı kerek‖.

V.A.Suxomlinskiy pedagogtiń baqırıwın ayırıqsha sınǵa aladı, onı tárbiyanıń hesh nársege turmaytuǵın quralı dep atadı, hám eskertiw jasaydı: ―Pedagogtiń sózi eń aldı menen qáterjam etiwi kerek‖. Eslep qalamız: qáterjam etiw. Pedagogtiń danalıǵıń V.A.Suxomlinskiy oǵan húrmetti saqlawda, oqıwshınıń muǵallim menen óz dostı, ustazı menen bolǵanday Múnásibette bolıwı niyetinde bolıwında dep esapladı.

56

Zamanagóy pedagogika hám eń aldaǵı muǵallimlerdiń ámeliy isleri hám eń aldı menen pedagog-eksperimentatorlardan: SH.A.Amonashvili, I.P.Volkov, T.I.Goncharova, E.N.Ilin,

S.N.Lısenkova, V.F.Shatalov, M.P.Chetin hám basqalar búgingi nátiyjeli oqıtıw, sonnan quwanıshlı, qıyın, biraq jeńimpaz oqıtıw birge islesiw pedagogikası poziciyasınan ǵana múmkin bolatuǵının dálilledi.

Avtoritar stil («ótkir oq»). Muǵallim jalǵız ózi topar iskerligi baǵıtın, kim menen otırıwın, islewin, oqıwshılardıń hár qanday baslamasın buwıp qoyadı, oqıwshılar jumbaqlar dúnyasında jasaydı. Ozara iskerliktiń tiykarǵı formaları – buyrıq, jol – joba, kórsetpe. Hátteki, siyrek bolatuǵın marapatlaw da buyriqtay, kemsitiw sıyaqlı tuyıladı: ―Sen búgin jaqsı juwap berdiń. Sennen bunı kútpegen edim‖. Bunday muǵallim kemshilikti ańlawdan aldın ayıpker ústinen kúledi, kóp hallarda onı qalayınsha dúzetiwdi túsindirilmeydi. Ol qatnaspasa sabaqqa is ástelesedi, hátteki toqtap ta qaladı. Muǵallim qısqa, onda baslıqshılıq tonı, qaytarıp taslawga tózimsizlik basım.

Demokratiyalıq stil («qaytar bumerang»). Basshınıń jámáát pikirine tayanıwında ózin kórsetedi. Muǵallim iskerlik maqsetin hár bir oqıwshı sanasına sińirıwge umtıladı, jumıs barısında talqılawǵa hámmeniń belsendi qatnasıwǵa tartadı; ózinın wazıypasın tek qadaǵalaw hám koordinaciyalawdan ǵana emes, al tárbiyalawda dep túsinedi; hár bir oqıwshı marapatlanadı, onda ózine degen isenim payda boladı; ózin-ózi basqarıwı rawajlanadı. Demokratiyalıq muǵallim júklemelerdi aytarlıqtay optimal bólistiriwge umtıladı, bunda hár biriniń individual qábileti hám uqıbı esapqa alınadı. Bunday muǵallimniń Múnásibetdegi tiykarǵı usılları - ótinish, keńes, informaciya.

Liberal stil (―júziwshi sal‖) – anarxiyalıq, biypárwalıq. Muǵallim jámáát turmısına aralaspaydı, belsendilik kórsetpeydi, máseleler júzeki qaraladı, basqalarǵa ańsat baǵınadi, biraq qaramaqarsı tásirde qaladı. Bolıp ótken iske juwapkershilikten ózin shetke aladı. Abiray haqqında bul orında sóz bolıwı damúmkin emes.

57

Basshılıq etiwdiń avtoritar stili toparlıq iskerlikti nátiyjeliligin támiyinlep atırǵanday bolıp tuyıladi hám eń qolaysız psixologiyalıq klimattı keltirip shıǵaradı. Bunday stilde jámáátlik sıpatlardıń qáliplesiwi keshigedi. Sociologlardıń maǵlıwmatları boyınsha tap usınday jámáátte nevrotikler qáliplesedi eken. Oqıwshılarda átiraptaǵı insanlar menen ámilede ózine tartıwdıń adekvat bolmaǵan dárejesi payda boladı.

Múnásibetdegi avtoritarlıq kóp qırlı, kóp hallarda mańızında qalıp, jasalma nıqaplanadı, jansız-byurokratiyalıq hákimshilik penen ishten jasırın, ortasha kúsh jumsawdı keltirip shıǵrıwı múmkin.

Basqarıwdıń eń jaqsı usılı – demokrtiyalıq. Bul jerde sanlı kórsetkishleri avtoritarǵa qaraǵanda tómen bolsa da, islewge degen umtılıw, hátte basshı bolmaǵan jaǵdayda da sónbeydi. Dóretiwshilik tonus artadı, juwapkershllik, óz jámááti ushın maqtanısh sezimi rawajlanadı. Basshılıq etiwdiń eń jaman stlili liberal stil; onda jumıs, ulıwma aytqanda, kem orınlanadı hám onıń sapası da tómen boladı.

Avtoritarizmge keletuǵın bolsaq, ol pedagogtıń jetkiliksiz elenliginen, onıń ádep-ikramlıq hám siyasiy tárbiya kórmegenliginen kúsh aladı, pedagogtıń mádeniyatınıń tómen dárejesi, balalardıń individual ózgesheliklerin esapqa almawı, bala ómirin óz betinshe shólkemlestiriw principlerin biykarlawı menen támiyinlenedi.

Avtoritar basqarıw stilin jeńip ótiw jámáátte joqarı ádepikramlıq mádeniyattıń ornatılıwi, Múnásibettiń pedagogtiń adamgershilik poziciyasına tiykarlanǵan haqıyqıy mádaniyatı, haqıyqıy basqarıwdı pedagogikalıq basrawıw menen úylestiriw menen rawalandırıwǵa baylanıslı boladı.

Pedagogakalıq Múnásibet funkciyaları. Pedagogikalıq Múnásibet sociallıq-psoxologiyalıq process sıpatında tómendegi funkciyalar menen sıpatlanadı: shaxstı biliw, informaciyalar menen almasıw, iskerlikler menen almasıw, roller menen almasıw, birge qayǵırıw, ózin-ózi tastıyıqlaw.

Múnásibettiń informaciyalıq funkciyası, materiallar hám ruwxıy qádiriyatlar menen almasıw procesin támiyinley otırıp,

58

oqıy-tárbiya jumısınıń rawajlanıwı ushın unamlı motivaciyanı, birgelikte izlestiriw hám pikirlew sharayatların júzege keltiredi.

Shaxstıń iskerliginiń sociallıq maydanın, shaxs tárepinen atqarılatuǵın rol arqalı mámileni júzege keltiredi, sociallıq minezqulıqtıń anaw yaki mınaw shablonın (muǵallim hám oqıwshı) programmalastıradı. Sociallıq rollerdıń almasıwı shaxstıń kóp tárepli kózge taslanıwın - ―nıqaplardı alıp taslaw‖ sıpatında tamiyinleydi, sebebi insandı insan dep qabıl etiw procesinde háreket etip basqanıń roline kiriw múmkin boladı. Oqıtıwshı oqıw-tárbiya procesine jekelik-rollik formanı kiritedi: oqıwshılardı sabaqtıń ayrım elementlerin alıp barıwǵa qatnastıradı, hár bir oqıwshıǵa shólkemlestiriwshiniń rolinde de, hám orınlawshının rolinde de bolıw imkaniyatın beredi.

Múnásibet funkciyası menen shaxstıń ózin-ózi tastıyıqlawı ámelge asadı. Pedagog wazıypası - óz ―men‖in oqıwshılardıń tanıp alıwın, óziniń shaxsiy qádir-qımbatın seziniwin, adekvat

ózin-ózi bahalaw hám shaxs keleshegin, onıń qızıǵıwshılıq dárejesin támiyinlew.

Múnásibettiń dártles bolıw sıyaqlı áhmiyetli funkciyasın rawajlandırıw basqa insannıń sezimin túsiniw ushın, basqanıń kózqarasında bolıw uqıbın qáliplestiriw ushın sharayatlardı támiynlewdi iske asıradı, bul jámááttegi múnásibetti normallastıradı. Oqıwshını, onıń talabın túsiniw onıń túsiniklerinen kelip shıǵıp ózara iskerlikti iske asırıw ushın oqıtıwshıǵa áhmiyetli boladı.

Bul funkciyalardı biliw jas muǵallimge sabaq waqtında hám onnan tıs waqıtta bir pútin proces sıpatıda oqıwshılar menen Múnásibetti shólkemlstiriwi múmkin boladı. Sabaqtı jobalastırıwda tek informaciyanı ózlestiriw haqqında ǵana emes, al eń aldı menen muǵallimniń járdemine mútáj oqıwshılardıń, ózin ańlawı, ózin kórsete alıwı ushın sharayat jaratıw kerek; sabaqta hár bir oqıwshınıń qızıǵıwshılıǵıń támiyinlewshi tásillerdi aldınnan kóre biliw hám birge islesiw hám birge dóretiwshilikti támiyinlewi kerek

59

Pedagogikalıq Múnásibet strukturası. Kan-Kalik boyınsha kásiplik-pedagogikalıq qatnas procesiniń struktirası tómendegilerdi qamtıp aladı.

1.Kútip turǵan topar (klass) penen qatnasti pedagog tárepinen modellestiriw;

2.Baslanǵısh Múnásibet (kommunikativlik hújim) paytında tikkeley qatnasti módellestiriw;

3.Pedagogikalıq process barısında qatnastii basqarıw.

4.Iske asırılǵan qatnas sistemasın talqılaw hám onı kútip turǵan iskerlik ushın modellestiriw.

Kóp hallarda muǵallimniń oqıwshılar menen qatnasiniń ózi oǵan keri túrde bolıp kórinedi, pedagogtiń iskerlik xarakterine basqıshlar boyınsha differenciyallaspaǵan boladı. Múnásibet basqıshlardıń hár birinde ámelge asırıw zárúr dep oylaymız.

Modellestiriw basqıshı auditoriya ózgesheligin: onıń biliw iskerliginiń xarakterin, múmkin bolǵan qıyınshılıqların, iskerlik dinamikasın biliwi talap etiledi. Sabaq ushın tayarlanǵan material kútilietuǵın ózara iskerlik jaǵdayına oydan keltirilgen hám tek muǵallim tárepinen ǵana emes, al oqıwshılar tárepinen de, imkanı barınsha hár qıylı variantalarda oylanılǵan bolıwı kerek.

―Kommunikativ hújim‖ dep atalǵan basqısh ózi ózi haqqında aytıp turadı: klastı tezlik penen jumısqa kiristiriw texnikası kerek, ózin tanıta biliw hám dinamikalıq tásir kórsetiw tásillerin iyelep alıw kerek.

Múnásibetti basqarıw basqıshında oqıwshılar baslamasın qollap-quwatlaw, dialog qatnasti shólkemlestiriw, óz pikir-oylariń real sharayatlarǵa korrekciyalaw kerek.

Aqırında, Múnásibet analizi maqset, qurallar hám nátiyjelerdiń qatnasına baǵdarlanadı.

Oqıtıwshı mámileni basqarıwda, ulıwma oqıw-tárbiya procesinde baslamashı, lider bolıwı kerek ekenligi tábiiy.

V.A.Kan-Kalik bunıń ushın kontakttiń baslanıwınıń operativ bolıwı, ―bizler sezimin qáliplestiriw, oqıwshılar menen ózara iskerlikte shaxsiy aspektlerdi engiziw, klasqa jeke qatnasın kórsetip beriwdi, iskerliktiń jarqın máqsetlerin kórsetwdi, oqıwshılarǵa olardıń muǵallim tárepinen ishkı awhalın qanday

60