Ulıwma pedagogika

6- TEMA. PEDAGOGIKALÍQ TAKT HÁM PEDAGOGIKALÍQ ÁDEP-IKRAMLÍQ

J O B A:

1.Pedagogikalıq takt hám pedagogikalıq etika haqqında

túsinik.

2.Pedagogikalıq etika-muǵallimniń minez - qulqınıń kórinisi.

3.Sabaq procesinde muǵallimniń etikası.

4.Muǵallimniń etikası hám ádep-ikramlılıǵın rawajlandırıw hám qáliplestiriw jolları.

Tayanısh túsinik: Pedagogikalıq etika, pedagogikalıq takt ádep-ikramlılıq ar-uyat, náziklik, kásiplik etika, morallıq miynet, ádalatlılıq, qádir-qımbat, muǵallimniń jeke abirayı.

Tekseriw ushın sorawlar

1.Pedagogtıń etikası degende neni túsinesiz?

2.Muǵallim jeke abirayǵa qalay erisesiz?

3.Sabaq procesinde muǵallim qanday etikalıq qádelerdi saqlawı zárúr.

4.Muǵallim qanday ádep-ikramlılıq normalarına iye bolıwı

kerek?

Paydalanǵan ádebiyatlar:

1.Kadrlar tayorlashning milliy dásturi. Toshkent -1997 y

2.Ózbekiston Respublikasi talim haqidagi qonuni -T-1997 y.

3.Saydnazarova F.,Saydnazarov İ. «Tarbiya odob va oqloq»

T-1991 y.

4.Xwjaeva L. «Tarbiyada progressiv ananalardan foydalanish» T-1997 y.

5.Rasmiy va norasmiy uchrashuvlar odobnomasi T-1992 y.

6.Bazarbaev J., K. Dawletova. Ádepnama -Nókis- 1995 j.

Morallıq tárbiya - hár-tárepleme hám saykes keletuǵın rawajlanǵan insandı qáliplestiretuǵın qural. Adamgershilikke tárbiyalaw isiniń tek ózine tán ózgeshelikler hám nızamlıliqlar bolǵanlıqtan onıń ilimi negizindegi mánisi jasalıwı tiyis. Házirgi waqıtta jaslarǵa morallıq tárbiya beriwdiń máselelerin anıqlaw

80

baslı pedagogikalıq etikanıń tiykarǵı maqseti usı talaplardı turmısqa asırıw bolıp tabıladı.

Etika bilimniń eń negizgi mashqalalarınıń biri-jeke maqset penen ulıwma maqsettiń ózara qatnasın ornatıw. Usılardıń óz-ara baylanısı jeke adamnıń sanasında onıń isháreketinde morallıq sezim ar-uyat óz minnetti tuwralı sezimler tuwǵızadı, jamiyette balalardı tárbiyalaw procesinde jeke maqset penen ulıwma jamiyetlik maqsettiń birligin kórsetip otırıw pedagogikalıq xızmetke qoyılatuǵın tiykarǵı talaplardıń biri. Sonlıqtan, pedagogikalıq etika bul máseleni óz ishine aladı. Pedagogikalıq etika muǵallimge kásiplik ádeplilik tuwralı túsinik, bilim beriwdi gózleydi. Usıǵan qaray mekteptegi sheshiwshi tulǵa muǵallimniń morallıq tayarlıǵı menen mádeniyatı házirgi kúnde qanday bolıwı kerekligin anıqlaw, onı mazmunı menen ózinsheliklerin tańlaw pedagogikalıq etikanıń eń tiykarǵı úyrenetuǵın máseleleriniń biri. Miynet túrlerine bóliniwine baylanıslı hár qıylı kásipler sanı kóbeyedi. Solay etip belgili bir tarawda nátiyjeli miynet etiw ushın usı kásip wákili óz kásibin tolıq hám tereń úyreniwi kerek.

Usınıń menen ol kásiplik moral rejeleri menen de tolıq tanıs bolıwı zárúr. Óytkeni hár qanday kásiptiń xalıqtı tárbiyalawda tikkeley yamasa janapay qatnası bar ekenligi dawsız. Bul kaǵıydanıń ásirese pedagogikalıq kásipke qatnası u‘lken.

Ulıwma kásiplik etika adamlardıń kásibine, olardıń jámiyettegi ornına, xızmet ózgesheligine, sociallıq ayırmashılıqlarına, ósken jáne ómir súretuǵın ortalıǵınıń ózgesheligine qaray káliplesedi. Etikagrekshe etos-qulıq, ádep, úrip degen mánisti ańlatadı.

Kásiplik etika ishinde pedagogikalıq etika ayrıqsha orın tutadı. Pedagog kadrlar shın mánisinde bilim hám tárbiya beriwshiler ǵana emes, olar usınıń menen bir qatarda xalıq arasında hárqıylı ugit-násiyat islerin alıp barıwshılar bolıp esaplanadı. Usı juwapkershilikli hám maqtanıshlı xızmetti alıp barıwda pedagog xızmetlerdiń aldında úlken wazıypalar tur. Olardıń bilimi, oqıtıw hám tárbiyalaw usılları, jeke basınıń ruwxıy hám morallıq tulǵası bolajaq awladınıń hár tarepleme rawajlanıwına tikkeley tásir jasaydı. Bul jerde muǵallimlerdiń

81

minez –qulqı, mine, tártibiniń, oqıwshılar menen jurtshılıqqa tiygizetuǵın tárbiyalıq paydası zor ekenligin hasla umıtpawımız kerek.

Mektep hár bir adamnıń jasap turǵan ortalıǵın tereń u‘yreniwin qáleydi. Al, mektepte negizgi tulǵa-muǵallim. Olardıń bilimine, pedagogikalıq sheberligine, jumısqa degen swyispenshiligine baylanıslı biziń bolajaq jaslarımızdıń bilimge degen, miynetke degen qábileti, ruwxıy qásiyetleri jetilisedi, olay bolsa mekteptiń negizgi maqseti balalarǵa bilim beriw menen bir qatar olardıń dunyaǵa degen kóz-qarasın, házir dawirde elimizde júz berip atırǵan hár qıylı ózgerislerge qatnasın, adamgershilikli qásiyetlerin qáliplestiriw hám solay etip, qorshaǵan ortalıqtı tereń úyreniwge jaǵday jasaw bolıp tabıladı. Basqasha aytqanda mektepte sanawlı tereń bilimli, fizikalıq hám aqıl miynetine birdey qábiletli sawsalamat awladtı jámiyet hám ilim talabına say adamlar etip tárbiyalap jetilistirip shıǵaradı. Muǵallimniń jámiyet aldında usı ardaqlı miynet kúndelikli oqıw-tárbiya jumısında, jamiyetlik xızmet atqarıw barısında, úlgili shańaraq, jarasıqlı turmıs qurıw jolında júzege asadı.

2. Pedagogikalıq etikanıń baslı ózgeshelikeriniń biri muǵallim jas óspirimlerge morallıq tárbiya beriw procesinde tek belgili morallıq qaǵıydalardı qaytalaw arkalı emes, al pútkil oqıw tárbiya isin adamgershilikke tárbiyalaw isi menen ushırastıra biliwi kerek. Bul procesti iske asırıw ushın muǵalimniń ózi principial hám kásiplik tayarlanǵan, juwapkershilikti seze bilgen bolıwı kerek. Ustazlardıń bilimliligi-jaslardıń morallıq qásiyetlerin ózinen-ózi qáliplestire almaydı. Adam bilimli bolıwı múmkin, biraq minezqulqı adamgershilikli qásiyeti gey waqıtta onıń bilimine qayshı keliwi itimal. Ómirde geybir bilimli adamlar arasında moraldıń normaları menen principlerine qayshı keletuǵın, sózi menen isi arasında alshaqlıq bar adamlar gezlesip otıradı. Onıń sebebi, alǵan bilimi adamnıń jan dunyasına, ishki sezimine aylanbaǵanlıǵında. Bilimli muǵallim-sonıń menen qatar joqarǵı morallıq qásiyetlerdiń iyesi bolmasa tárbiya isine zıyanın tiygizedi.

82

Sonlıqtan, pedagogikalıq kollektivte etikalıq teoriyalıq máselelerin unamlı talap turıwdı turaqlı dástúrge aylandırıp otırıw shárt.

Pedagogikalıq etikanıńózgesheligi muǵallim jas awladqa belgili bir tarawda bilim beriw menen qatar óziniń is háreketi, dúnyaǵa kózqarası, adamgershiligi hám gumanistlik qásiyetleri arqalı olardı biyik morallıq ruwxta tárbiyalawı tiyis.

Muǵallim etikasınıń-taǵı bir ózgeshiligi shákirtlerine súyispenshiligi ―Balalardı súymeytuǵın adamlar muǵallim bolıwı múmkin emes‖. Makarenko A.S. (kaz.Mektebi 1967 j).

Muǵallimshilik kásip qanday dáwirde bolmasın balalardı súyiwdi baslı talap etip qoyadı. Biraq balalarǵa degen súyispenshilik qarapayım sezim emes. Muǵallim hár bir oqıwshınıń qábiletin túsine biliwi yaǵnıy olardıń ruwxıy rawajlandirıwdıń anaǵurlım tiyimli usılların tabıwǵa baǵdarlanıw kerek. Sonlıqtan muǵallim balalardı miynetkesh bolıwǵa alǵa qoyǵan maqsetin qanday etkende de orınlawǵa háreket etiw tárbiyalaw kerek. Álbette, oqıwshıǵa qoyılatuǵın talap qurı basqarıw emes, qorqıtıw, jekiriniw túrinde bolmay, al barlıq waqıtta aqılǵa sıyımlı sınshıl ádil qarım-qatnas tiykarında bolıwı kerek. Bul talap orınlanbasa tárbiyalıq oqıtıwshılıq rawajlandırıwshılıq talap áhmiyetin joǵaltadı. Oqıwshıǵa degen súyispenshilik penen qatań talap birbirin biykarǵa shıǵarmaydı, ol kerisinshe, olar bir birin tolıqtıradı olardı ádalatlı, sınshıl miynet súyiwshilik ruwxta tárbiyalaydı. Balalar psixikası hár nárseni tez qabıllawǵa beyim ásirese kórkem obrazlar, adamnıń oyına kattı tásir etetuǵın waqıyalar olarda kóp qızıqtıradı. Ayırım jaǵdaylarda oqıwshılar jaǵımlı qılıqlardan góre jaǵımsız qılıqlardı tez qabıllaydı. Mine sonlıqtan da muǵallimler bul jaǵdaylarda hár waqıtta este tutıwı kerek.

Pedagogikalıq etikanın qaliplesiwinde pedagogikalıq kollektiv korkemli orın tutadı. Pedagogikalık kollektiv balalarga tárbiya beriwde bir tutas jane bir adamday bolıp kush jumsap xareket etiwi kerek.

Morallıq minnet. Etikanıń negizgi kategoriyalarınıń biri. Olar adamlardıń aldında turǵan minnetti túsiniwge baylanıslı belgili háreket, tártip minez-qulqtı qáliplestiredi. Hár bir adamnıń sanası

83