Ulıwma pedagogika
.pdfBalaǵa aqılıy rawajlanıwına sáykes tapsırmalar beriliwi kerek. Muǵallimniń hár bir sózi oqıwshı pikirin oyatıwı kerek.
XI ásirde Kewkawıs etikalıq-pedagogikalıq shıǵarma ―Kawısnama” – (Másláhátler kitabın) jarattı. Shıǵarmanıń bas qaharmanı óz balası Galanshaxtı tárbiyalaw ushın gúrrınler, ańızlar, úgitler hám keńesler kórinisinde feodal-ricarlıq tárbiya sistemasın táriyipleydi. Tárbiyanın maqsetin biliw, tereń bilim alıwǵa umtılıw, aqıl hám bilimdanlıǵı ushın húrmetke múnasip bolıw, gumanist bolıw, muǵallimdi qádirlew – mine usılar keleshek húkimdar ushın tiykarǵı wásiyatlar.
Erte Oyanıw dáwirinde Shıǵısta danıshpanlardın ideyaları medreseler ham jeke mekteplerde iske asırıldı. Bul dáwirde islam húkimdar din sıpatında aldınǵı ideyalar hám kózqaraslardıń rawajlanıwına tosqınlıq etpedi. Shıǵıstıń oyshıllarının kóplegen miynetlerinde– Farabiy – ”Jetik adamlar qalası”, Nawayı– “Adalatlılar táshwishleri”, Yu.X.Xajib –“Rawajlanıwǵa jol”, Keykawis – “Kabusnama”, Saadiy – “Gulistan” “Gúllengen úlke” traktatlarında didaktikalıq ideyalar, progressiv kóz qaraslar kóterip shıǵıladı.
Olardıń bárshesi oqıwshılardıń bilimin tekseriwge itibardı qarattı, XVIII ásirden keyin endi buǵan itibar berilmey qala basladı. Bárshe progressivlilikti tıyıp qoyatuǵın reakciyalıq dáwir baslanadı. Sol dáwir progressiv ǵayratkerleri, aǵartıwshıları bilim háreketke, baxıt, abadanlıqqa alıp keledi dep ayttı.
A. Nawayı ilim hám kórkem ónerdi rawajlandırıwǵa shaqırdı, sebebi olar mektepti jetilistiriwge sezilerli tásir kórsetedi. Qansha ilimdi kóp úyrense, mektep sonshelli jetilisken boladı. Ótmish enciklopedistleriniń, olardıń izbasarlarınıń kóplegen miynetlerinde tárbiya maqseti haqqında pikirler bar. Jetik, hár tárepleme rawajlanǵan insane obrazın biz A.Nawayının kóplegen shıǵarmalarında kóremiz. ―Farxad hám Shiyrin” poemasında – qaharman-ápiwayı insan, biraq sawatlı , Shiyrin óz jazbasında jazadı.
Nawayı shaxstıń hár tárepleme rawajlanıw mazmuni hám jolları haqqında oylandı. Ol, eger, kóp tillerdi bilmese, ol bilimli adam bola almaydı. Nawayı bilimlendiriw – zárúrli sıpat dep
21
esapladı. ―Umit‖ shıǵarmasında oqıwshıları ushın qatań tártip hám tereń bilimler talap etetuǵın mektep haqqında aytadı. Medresde oqıw usınday bolıwı kerek. Nawayı muǵallimniń sheberligin onıń oqıwshılar biliminiń dárejesi hám usınnan kelip shıǵıp oqıtıwdı iske asırıwında kóredi. Hár bir muǵallim óziniń ústinde islese ǵana tereń bilim bere aladı. A.Nawayı tárbiya kórmegen, sawatsız, zulım muǵallimlerdi sınǵa aldı, hám bundaylarǵa mektep hám medreselerde orın bolmawı kerek dep esapladı.
A. Nawayı muǵallim-sheber sıpatları haqqında aytıp, ―Ápiwayı insan jaqsı muǵallim islegenin isley almaydı‖. Hátteki, sıyqırshı da oqıwshılar toparı aldında albırap qaladı, al jaqsı muǵallim bilim beredi hám ájayıp ton – etikaǵa úyretedi.
Balalardı tárbiyalaw – muqaddes is. Burınǵi óqiwshı belgili adam bolǵaninda óz ustazın qádirlewi kerek.
―Kim úyretse bir hárip,
Jerdegi haqıyqattı bilersen
Óz ustazıńa ne menen tólerseń,
Oǵan jáhándegi bárshe baylıq jetpeydi‖
Кто был обучен буковке одной, Для постиженья истины земной, Чем своему учителю заплатит,
На это всех земных богатств не хватит».
Sonıń menen bir waqıtta, A.Nawayı muǵallimde ádillk, saldamlılıq, álpayımlıq, mánawiyatlılıq, bilimlilik sıyaqlı sıpatlardıń bolıwına itibar qaratadı.
Óz pedagogikalıq ideyaların A.Nawayı ―Iqlasiya‖ medresesi iskerliginde jújege shıǵarıp, minásip muǵallimler hám talantlı jaslardı jıynay aldı. Bilimler álemine umtılıw – bul hár bir insane ushın múmkin bolǵan ullı jol, - dep saladı A.Nawayı XVII-XVIII
ásirlerde Buxarada, Xiywada, Samarqandta birqansha belgili mektep-medreseler bolıp, shaxstıń rawajlanıwı haqqında aldınǵı ideyalardı úgitledi.
22
A.Avloniy – belgii jámiyetlik isker, pedagog, pútkil ómirin bilimlendiriw isine qatarqan. Ol Tashkette jámiyetlik háreket bolǵan jadidler qatarında boldı, maqseti jmiyettegi socialbilimlendiriw ózgerislerin iske asırıw boldı. Awlaniy xalıq teatrın, gedeyler ushın baslanǵısh mektepti shólkemlestirdi. 1907-jılı Tashkentte, Mirabad hám Degrez máhallelerinde Avloniy jańa metod mekteplerin ashtı. Birinshi ret taxta, partalar payda boldı, olardı ózi jasadı. A.Avloniy bir qatar kitaplar jazdı –―Ádebiyattaǵı xalıq qosıqları‖, 1912-jıl, “Birinshi muǵallim” - 1912., “Gúllengen Túrkistanda ádep-ikramlıq arqalı” 1913j, “Ekinshi muǵallim” – 1915j., “Gúlleniwshi mektep” -1917-jil.
“Pedogogika – balanı tárbiyalaw haqqında ilim” kitabında
A.Avloniy 4 jónelis yaki bólimdi kórsetip beredi; (11 kestege qarań)
1.Insannıń rawajlanıwının jas dáwirleri.
2.Fizikalıq tárbiya.
3.Aqılıy tárbiya.
4.Ádep-ikramlıq tárbiya.
Birinshi jónelis balalardı eń jas waqtınan baslap ata-ana, muǵallim hám jámiyetshiliktiń (átiraptaǵı insanlar) qatnasıwında tárbiyalaw zárurligi ideyasın qollanadı.
Ekinshi jónelis – balalardı fizikalıq tárbiyalaw, ol ata-anaǵa, sońınan muǵallimge júklenedi.
Úshinshi jónelis - aqılıy tárbiya, ol muǵallim jumısına, muǵallim dıqqatı, tayarlıǵına baylanıslıboladı. Muǵallimler balalarıń aqılıy rawajlanıw dárejesin dıqqat penen úyreniwi kerek. Oylaw kúshi, bilimi tereńligi, biliminiń keń;igi muǵallim tárepinen shólkemlestirgen aqılıy tárbiyǵa baylanıslı boladı.
Tórtinshi jónelis – ádep-ikramlıq tárbiya. Shańaraqta ataananın tásir kórsetiwi astında baslanadı, sońınan muǵallim minezqulıqtıń ádep-ikramlıq normaların aqırına shekem qáliplestiredi.
Belgili bir talaplar ádep-ikramlıq tárbiya maqsetlerine sáykes keliwi kerek. Bul talaplar pedagogikalıq tiykarlanǵan bolıwı kerek. Muǵallimniń sezimtallıǵı hám gúzetiwsheńligi shaxsqa durıs tásir kórsetiwdi támiyinleydi.
23
Ádep-ikramlıq normaların A.Awloniy diniy normalar táliymatlarınan aladı, biraq bulardıń bárshesi shaxstıń áhmiyetli sıpatlarında jámlenedi, yaǵnıy ádep-ikramlılıqta eń áhmiyetlisi ádep-ikramlıq rejeler bolıp qalıp, ol insanda pútkil ómir dawamında beriledi. A.Avloniydiń bul kózqarasları ullı chex pedagogi YA.A.Komenskiy ideyaları menen unles boladı.
Qıtaylılar Ullı muǵallim dep Konfuciydi ataydı. Bul ullı oyshıl haqqındaǵı ápsanada oqıwshısı menen sáwbeti keltiriledi; ―Bul el sonsha keń hám xalqı tıǵız. Oǵan ne jetispeydi, muǵallim?‖ dep soraydı oqıwshı. ―Oni bayıt‖, - dep juwap beredi ustaz. ―Biraq ol sinsha bay. Onı ne menen bayıtıw kerek?‖ – dep soraydı oqıwshı. ―Oni oqıt‖ dep shaqırıq etedi muǵallim.
Áyyemgi Rim hám Greciyanıń bay tárbiya tájiriybesin úyreniw qızıqlı esaplanadı. Greciyada pedagogikanın baslawshısı Sokrat esaplanıp, ol óz oqıwshıların dialog alıp barıwǵa, logikalıq pikirlewge úyretti. Ol ―sokrat sáwbetleri‖ dep atalatuǵın metodtıń avtorı esaplanadı. Bunday sáwbet maǵanası neden ibarat?. Sokrat soraw-juwap sisteması metodı menen óz oqıwshısında kemkemnen tartıslı ahwaldı rawajlandırdı hám onı bul unamsız dáslepki tastıyıqlawdı sanalı túsinip jetiwine alıp keledi, sońınan sáwbetlesin durıs joldı tańlawǵa hám juwmaq shıǵarıwǵa jeteleydi.
Demokrit (b.e.sh. 460–370-jj) (12 kestege qarań) – áyyemgi grek filosof-materialisti, antik demokratiya wákili, qul
24
iyelewshilik aristokratiyasınıń qarsılası: demokratiya sharayatında jasawǵa qábiletli bolǵan puqaralardı tayarlaw ushın tárbiyalaw procesinde balalardıń ―tábiyatın‖ esapqa alıw áhmiyetli hám isendiriw quralların májbúrlew qurallarınan artıqsha kóriw kerek.
Áyyemgi grek filosofı Platon aytadı, eger tigiwshi sheber bolmasa, bunnan jámiyet onsha jábir kórmeydi, tek puqaraları azlap jupını kiyiniwi múmkin, eger balalardı tárbiyalawshılar óz minnetlerin jaman orınlaytuǵın bolsa, onda elde sawatsız hám aqmaq insanlardıń bir pútin áwladı payda boladı.
Belgili pedagog, Rimdegi sheshenlik mektebi baslıǵı
M.Kvintilian (b.e.sh 42-118j) “Sheshendi tárbiyalaw haqqında” degen traktatında tárbiyashı muǵallimniń sheberligin muǵallim oqıtıwdı – májbúrlewsiz, balanın sezimine tayanǵan halda, ótinishti de, maqtawdı da utımlı paydalanıp sólkemlestire alıwı menen belgileydi. Kvitilian muǵallimge oqıwshılardı, olardıń aqılı hám xarakterin úyreniwdi usınıs etedi, bul muǵallimge olar menen jaqsı múnásibet ornatıw imkaniyatın beredi.
25
Ataqlı chex pedagogi Yan Amos Komenskiy (1592–1670 ) (13 kestege qarań) pedagog lawazımın ―quyash astındaǵı bunnan
ótetuǵın basqa hesh biri joq‖ dep tanıydı. YA.A.Komenskiy pedagogtı egindi baǵda muhabbat penen ósiretuǵın baǵmanǵa, insan zatınıń barlıq múyeshlerin ǵamxorlıq penen súwretleytiǵın arxitektor menen, insanlardıń aqılı hám qálbin asa ustalıq penen tegislewshi hám shlifovkalawshı skulptur menen, jawızlıq hám kemsitiwge qarsı áskerlerdi kóterınkilikte baslap baratuǵın ásker bası menen salıstıradı. Ol, bir tárepten jámiyettiń pedagogqa húrmet penen qarawın, onı bahalawı hám táriyiplewin, ekinshi tárepten, pedagogtiń jámiyette qanday áhmyetli funkciyanı túsiniwin talap etti, ol óziniń qádiri sezimleri yosh urǵan bolıwı kerek. YA.A.Komenskiy pedagog shaxsın joqarı bahalap, pedagotiń sheberligi onıń oqıwshıları menen múnásibetlerinde kórinedi. Balaǵa húrmetsizlik penen múnásibette bolıw múmkin emes. Ol balaǵa álpayımlıq penen múnásibette bolıwǵa úlken áhmiyet berip, muǵallimge balalardı jeńil hám quwanısh penen oqıtıwdı keńes berdi ―ilim sherbeti azarsız, úzilissiz, májbúrlewsiz, sóz arqalı, unamlı hám jaǵımlı tamaǵınan ótiwi kerek‖. Muǵallim basqa adamlarda, eń aldı menen ádepikramlılıǵi menen ajıralıp turıwı kerek dep esaplaydı YA.A.Komenskiy. ―Hesh kim – dep jazdı Komenskiy, - insanlardı danadan basqa dana, sóz sheberinen basqa sóz sheberi, hesh kim
ádep-ikramlıqtı hám dindarıqtı biykarlap ádep-ikramlı hám dindar ete alamydı‖.
26
XIX ásir ortalarında bilim beriw salasında belgili pedagog hám isker Disterberg (1790-1866), ol nemec muǵallimleriniń muǵallimi dep sanaldı, tárbiyanıń ulıwma insanıylıq maqsetleri: haqıyqatqa, adamgershilikke, gózzallıqqa xızmet etiwdi kóterip shıqtı. Hár bir individumda, hár bir millette gunamistik dep atalıwshı pikirler obrazları tárbiyalanıwı kerek: bul iygililikli ulıwmainsanıylıq qádiriyatlarǵa umtılıw boladı. Ol bunday maqsetlerdi iske asırıwda ayrıqsha rol pedagogqa tiyisli dep kórsetedi, bul oqıwshı ushın órnek bolatuǵın tiri órnek esaplanadı. Onıń shaxsı oǵan húrmet etiwdi, mánawiy kúsh, mánawiy tásir kórsetiwdi júzege keltiriledi. Mekteptiń qadiri pedagog qádiri menen teńlesedi. A.Disterberg nemec pedagog-demokratı pedagogqa bir qatar talaplardı qoyadı, bular onıń tabıslı isiniń, pedagogikalıq sheberliginiń tiykarı esaplanadı. Pedagog, eń aldı menen, ózinde ádep-ikramlıqtı rawajlandırıw kerek, ol bunı oqıwshılarda tárbiyalawı kerek. Pedagog óz predmetin súyiwi, yaki pedagogtıń predmetine degen muhabbatı oqıwshıǵa beriledi, al oqıtıw óneri xabardar etiw uqıbınan emes, al jeteklew, oyatıw, janlandırıw uqıbınan ibarat boladı. Disterbeg aytadı: ―Jaqsı muǵallim óz principlerden hesh qashan sheginbeydi. Muǵallim udayı óz ústinde islewi kerek, jaman muǵallim haqıyqattı aytadı, al jaqsı muǵallim usı haqıyqattı izlep taptıradı‖.
Ullı rus jazıwshısı hám pedagogi L.N.Tolstoy pedagogikalıq kásipte gumanistlik baslamanı kóre aldı, bul balalarǵa degen muhabbatı arqalı ańlatıp kórsetedi. ―Eger, muǵallim isine shın berilgen bolsa, - dep jazadı L.N.Tolstoy, - ol jaqsı muǵallim boladı. Eger múǵallim ata, anası sıyaqlı oqıwshıǵa muhabat kórsetse, onda ol barlıq kitaplardı oqıp shıqqan, isine de, oqıwshılarına muhabbatı bolmaǵan muǵallimnen jaqsıraq boladı. Eger muǵallim ózine de, isine de, oqıwshılarına degen muhabattı jámley alǵan bolsa, ol – jetikmuǵallim‖.
N.K.Krupskaya pikiri boyınsha pedagog bilimdi jetkeriwshi, sawatsızlıq hám nadanlıq penen jedel gúresiwi, óz pa‘nin biliwi hám súyiwi, olarǵa tarta biliwi hám qızıqtıra alıwǵa uqıplı, balalar psixologiyasına túsine biliwi kerek. Bunnan basqa, N.K.Krupskaya pedagog ushın jalǵan hám turpayılıqqa jol qoyılmawı, sózi hám isiniń birligi bolıwı kerek, sebebi, balalar ushın ideya shaxstan ajıralmas bolıp, jaqsı kórgen muǵallim sózi
27
oǵan jat, unatpaytuǵın adam sózine qaraǵanda basqasha qabıllanadı.
A.V.Lunacharskiy pikiri boyınsha : ―Pedagog ózinde insan idealın iske asırıwı kerek‖.
Ataqlı rus pedagogı K.D.Ushinskiy muǵallim hám onın tárbiyalanıwshıları arasındaǵı múnásibetlerdiń xarakterine úlken itibar qarattı. Oqıwshılar menen álpayım komtaktte bolıwdı, pedagogikalıq taktti kórsete biliwdi talap etti. K.D.Ushinskiydiń pikiri boyınsha muǵallim, sawatlı, pedagogika hám psixologiya salaları boyınsha teoriyalıq tayarlıqqa iye bolıwı kerek. Ol bekkem isenimge iye boladı, usılar bolmasa dóretiwshilik kóterińkilik penen islew múmkin bolmaydı. ―Tárbiyada barlıǵı tárbiyashınıń shaxsına tiykarlanıwı kerek, sebebi, tárbiyalawshı kúsh insan shaxsınıń tek tiri dereginen ǵana jámlenedi. Hesh qanday ustav hám baǵdarlamalar, basqarıwdın jasalma organizmi, ol qansha hiylekerlik penen oylap tabılsa da, tárbiya procesinde tárbiyashınıń shaxsın ornın basıwı múmkin emes (14 kestege qarań). Tárbiyashınıń tárbiyalanıwshıǵa jeke tikkeley tásir ótkeriwisiz xarakterge sińip barıwshı haqıyqıy tárbiyanın bolıwı múmkin emes. ―Tek shaxs gána shaxstıń rawajlanıwına hám anıqlanıwına tásir kórsetiwi, tek xarakter ǵana xarakterdi payda etiwi múmin‖.
Muǵallim, eger bilimlerin udayı jańalap hám tolıqtırıp tursa, óz isinıń ustasına aylanadı. Muǵallim, ózi oqıǵan waqıtta ǵana basqalardı oqıtadı. Ol qashan oqıwdan toqtasa, onda bunda
28
muǵallim nabıt boladı‖. muǵallim balanı shın kewilinen súyiwi kerek, bolmasa ol balalardıń júregine tereńnen kirip bara almaydı. Pedagog balalardıń ishki dúnyası menen qızıǵıwı, olardıń individual qábiletlerin úyreniwi, ullı gumanist bolıwı, barlıq tárbiyalanıwshılar ushın mızǵımas tulǵa, aǵartıwshı hám bilim tarqatıwshı bolıwı kerek.
Ullı pedagog A.S.Makarenko pedagogikalıq sheberlik mashqalalarına kóp kewil bóledi. Óz maqalası “Meniń tájiriybem haqqında” da pedagogikalıq sheberlik – bul áytewir bir nárse emes dep aytadı. Onı úyreniw kerek. Tárbiyashı sheberligi – bul qánigelik, onı úyreniw kerek dep esapladı Makarenko. Ol sonıń ushın da tárbiya procesinde – tárbiyashı sheberligin ajıratıp kórsetedi. Pedagogikalıq sheberlik insannıń júzinde, balanın júzinde ne jazılǵanlıǵın oqıy alıw, usıǵan qarap óz júzin basqarıw uqıbınan ibarat boladı. ―Mimikanı iyelemegen, óz beti-júzine zárúrli beyneni yaki óz keypiyatın jasırıp tura almasa, - dep jazdı A.S.Makarenko, - jaqsı tárbiyashı bola almaydı. Tárbiyashı shólkemlestiriw, júriw, kewilli bolıw, sezgir bolıwı kerek, tárbiyashı sol momentte neni qáleydi hám neni qálemeydi, tárbiyashı udayı ózin usınday tutıwı hám udayı usını biliwi kerek‖. V.A.Suxomlinskiy ataqlı pedagog-gumanist – pedagogikalıq sheberlik tiykarında pedagogtıń balalarǵa degen ıssı muhabbatı, balanın shaxsına húrmet, onıń hár tárepleme rawajlanıwı haqqında ǵamxorlıq; bala psixologiyasın biliw jatadı dep esapladı. V.A.Suxomlinskiydin‘ pikiri boyınsha, ―muǵallim kásibi – bul insandı úyreniw, insannıń quramalı mánawiy dúniaysına kirip
barıw bolıp, hesh qashan tawsılmaydı‖ (15kestege qarań).
29
Tereń hám hár tárepleme bilimsiz, olardı sistemalı tolıqtırıwsız hám tolıqtırıp barmastan, hár bir tárbiyalanıwshınıń individual ózgesheliklerin úyrenbesten turıp, principial, talapshań bolmastan turıp, adalatlı hám keńpeyilli bolmastan túrıp haqıyqıy pedagog bolıwı múmkin emes. Balanın baxtı ushın tárbiya - V.A.Suxomlinskiydın gumanistlik pikiri usınday, onın ámeliy alıp barǵan iskerligi sonıń ayqın dálili boladı, balanın imkaniyatı isenbesten, oǵan isenim bildirmesten barlıq pedagogikalıq danalıq, tálim hám tárbiyanıń bárshe metodları hám tásilleri a‘piwayi bir nárse boladı. ―Kórkem óner hám pedagog sheberligi shın kewillilikti danalıq penen birlestiriw uqıbınıń ózinen ibarat boladı” – dep sanaydı pedagog – gumanist. Óz shıgarmaları ―Oqiwshının mánawiy álemi‖, ―Múgallimge júz keńes‖, ―Ush baslamanıń garmoniyası” , “Júregimdi balalarǵa beremen”, “Ulıwma xat, qızıma xat” “Súyiw haqqında xat”ta V.A Suxomlinskiy óz isiniń tájiriybesi, pedagogikalıq sheberlik sırları menen saqawatlılıq penen bólisedi.
30