Ulıwma pedagogika
.pdfkemshilgin sezedi, óz oqıw jámáátinde psixologioyalıq izolyaciya halında boladı, pedagoglar tárepinen ilgerilep ketiw qit hám basımdı, ata-analar ǵamxorlıǵı hám muhabbatının qitligi sezinedi. Shaxstıń ózinde de, onın átirapındaǵılarda da empatiyanıń kemshiligine sazlawǵa beyimlesiwdiń rawajlanıwın hám onıń shaxstıń turmıslıq stili túrinde bekkemleniwi baylanıslı. Tómen pedagogikalıq professionalizm menen birgelikte empatiyanı júzege shıǵarıwǵa uqıpsızlıq óspirim, jastıń shaxsınıń unamsız rawajlanıw procesin tereńlestiredi, tikkeley diktogoniyalar – talaba
(oqıwshı)nıń unamsız psixologiyalıq ahwalına alıp keledi, bul pedagog tárepinen takttiń buzılıwına alıp keledi hám úyreniwshiniń iskerligine hám onıń átirapındaǵılar menen múnásibetin unamsız tásir kórsetedi.
REFLEKCIYA – óziniń hám basqa insanlardıń shaxsınıń ózgesheliklerin biliwdiń logikalıq forması. Reflekciya – bul, sonday-aq, hárekettegi individlerdiń, ol sherigi tarepinen mámilede qanday qabıllanıwın ańlawı da booladı. Bul tek basqanı biliw yaki túsiniw ǵana emes, al basqalar seni qanday túsinedi, ózine tán eki eselengen óz ara sawlelendiriw esaplanıp, mazmunı sheriginiń ishki dúnyasına qayta tiklewden ibarat, bul ishki dúnyada, óz gezeginde, seniń ishki dúnyańsáwlelenedi
Perceptiv-refleksiv pedagogikalıq uqıplılıqlarınıń qálipleskenlik dárejesi pedagogikalıq intuiciyanıń máselenı izleniwler bagdarlari tiykarında sheshimin tabıwdiń evristikalıq procesi sıpatında qáliplesiwin támiyinleydi, bular logikalıq baylanısqa iye emes yaki, sonday-aq, gipotezalar qáliplesiwiniń hám sheshimler qabıllaw tezligin xarakterlewshi logikalıq juwmaq alıw ushın jetkilikli bolmaydı.
ANTICIPACIYA – bul háreket strategiyasın tańlaw payitında-aq izlengen pedagogikalıq nátiyjege aldınan kewli tolıwshılıq.
Pedagogtıń ózin ózi rawajlanırıwı olarda gnostikalıq, joybarlaw, konstruktivlikkommunikativlik hám shólkemlestiriwshilik uqıplılıqlarınıń qáliplesiwinın joqarı dárejesi menen támiyinlenedi.
41
JOYBARLAW QÁBILETI (YAKI JOYBARLAW KOMPONENTI) (pedagog iskerliginiń psixologiyalıq
strukturasında) – bul óz kursın jobalastırıw, usı kurstı ózlestiriwdegi talabalar dus keletuǵın qıyınshılıqlardı aldınnan kóre biliw, metod hám metodikalıq tásillerdi talabalar tárepinen qıyınshılıqlardı taba biliw ushın, talabalardın bilim, uqıp hám kónlikpelrdi tabıslı iyelewin támiyinlewshi utımlı iskerlik túrlerin anıqlaw, óz iskerligin korrekciyalaw biliwi, pútkil kurs ushın kórgizbelilik mataerialların tánlap alıw, oqıtıwǵa differenciyal qatnas.
PEDAGOG ISKERLIGINIŃ KONSTRUKTIVLIK KOMPONENTI – bul informaciya mazmunı kompoziciyasın tańlap alıw hám islep shıǵıw; informaciyalardı ózlestiriw boyınsha iskerlikti joybarlaw; óziniń kleshek iskerligin hám talabalar menen nátiyjeli óz ara múnásibetlerin, minez-qulqın joybarlaw; sabaq ushın materiallardı tańlap alıw, ondaǵı baslı túsinik hám nızamlılıqlardı ajıratıp kórsetiw; sabaqlarda teoriyalıq hám faktlik materiallardıń durıs qatnasta bolıwın taba biliwi, sabaqtıń bir basqıshınan basqa basqıshına logikalıq ótiwlerin jobalastırıw; teoriyalıq materilardı jeńilinen quramalısına qarap jaylastırıp biliw; usı tema boyınsha juwmaqlardı qáliplestiriw hám kelesisine ótiwin támiyinlew; sabaqlardı bir-birine uqsamaǵan kopmoziciyalıq dúziw.
PEDAGOG ISKERLIGINIŃ SHÓLKEMLESTIRIW
KOMPONENTI – bul informaciyalardı, onı talabalarǵa málimlew procesinde shólkemlestiriw hám talabalar iskerligin sonday etip shólkemlestiriw, nátiyjeleri óz iskerlik hám talabalar menen óz ara múnásibeti procesinde minez-qulq sistemasınıń maqsetlerine sáykes kelsin. Bul oqıtıw hám tárbiyalaw procesin pedagogikalıq sferanıń hár qıylı dárejerin (ulıwma jámiyette, oqıw orninda, talabalat toparında) de shólkemlestiriw uqıplılıǵi. Bul pedagogtıń ónimli, ónimli bolmaǵan usıllarǵa sezgirlikilajları:
а) úyreniwshilerdiń iskerlik obyektleri menen óz ara múnásibetlerin shólkemlestiriw hám oqıw hám oqıwdan tıs waqıtlarda biliwdi shólkemisetiriw;
42
б) talabalardıń toparlardaǵı óz ara múnásibetlerin shólkemlestiriw;
в) talabalardı ózin ózi shólkemlestiriwge úyretiw;
г) talabalar menen jeke óz ara múnásibetlerin shólkemlestiriw;
д) óz iskerligi hám minez qulqın ózi shólkemlestiriwi.
KOMMUNIKATIV KOMPONENT jámááttegi óz ara múnásibetlerdi sipatlaydi, eki aspektke qarap ótiledi:
а) gorizontal boyınsha óz ara múnásibet (pedagog – talaba)
б) vertical boўinsha óz ara mu’násibet (pedagogikalıq sistema basshısı – iskerlik boyınsha sherigi).
Bul pedagogtıń úyreniwshiler menen olarda abiray hám isenimge iye bolıw tiykarında pedagogikalıq maqsetke muwapıq óz ara múnásibetlerin rawajlandırıw usılların bekkemlewge specifikaciyalıq sezgirligi. Bul úyreniwshiler ata-anaları, joqarı, tómen, teń dárejedegi kollegaları, pedagogikalıq sferanıń sırtta bolǵan insanlar menen mámilede bolıw mádeniyatı.
GNOSTIKALÍQ KOMPONENT – joybarlıq, konstruktivlik, shólkemlestiriw, kommunikativlik komponentlerdiń ózegi, proceslerdi hám menshikli iskerliktiń nátiyjelerin, basqa insanlarǵa, olardıń jas hám tipologiyalıq ózgesheliklerin esapqa alǵan halda úyreniw hám analizlewdi ózine qamtıp aladı. Bul pedagogtiń studentlerdi, hár birindegi ádep-ikramlıq, miynet, intellectual fondın qáliplestiriw máqseti menen baylanıslı úyreniw usıllarına arnawlı sezgirligi bolıp, oǵan hátteki unamsız ortalıqqa túsip qalǵanda da óziniń rawajlanıwın; ózi hám studentler haqqında tabsıli magliwmatlardı toplawdı támiyinleydi.
PEDAGOGIKALÍQ (ARNAWLÍ) UQÍPLARDÍŃ ÓZINE TÁNLIGI: (20 kestenı qarań)
1.Ulıwma bilim beriw, joqarı arnawlı mektepte oqıtıwdıń sapası hám ózbetinshe pedagogikalıq iskerliktiń tabıslılıǵı arasındaǵı tuwrı korrelyaciyalıq baylanıstıń bolmawı.
2.Pedagogikalıq iskerlikiń ónimlilik dárejesi iske tiyisli qatnas dárejesi menen sáykes kelmeydi, yaǵńıy juwapkerlilik qatnas uqıptıń kemshiligin udayı toltıra bermeydi.
3.Tájiriybelilik (is stajı) iskerliktegi tiykarǵı kepillik esaplanbaydı. ónimdarlıqtın joqarı dárejesine erisiw
43
pedagogikalıq hám basqa uqıplardıń óz ara baylanısın támiyinlesydi.
PEDAGOGIKALÍQ TALANTLÍLÍQ (uqıplılıtıń joqarı dárejesi–bul dóretiwshilik originallıǵı, joqarı ónimdarlıǵı, jámiyetlik áhmiyetliligi tárepeinen ajıralıp turatuǵın pedagogikalıq tájiriybeni jaratıw.
PEDAGOG TALANTLÍLÍGÍ ÓLSHEMI– bul oqıtıw hám tárbiyalawdıń aǵıdaǵı procesine hám kelshek ómirine tásir dárejesi.
TEXNIKALÍQ HÁM PEDAGOGIKALÍQ UQÍPLAR ÚYLESIMLILIK TIPLERI:
1.Texnikalıq hám pedagogikalıq uqıplardıń joqarǵı dárejesi hám menshikli tańlamalı iskerlikte de, studentlerdi tańlamalılıqqa úyretiwde de, joqarı nátiyjelerge erisiwdi támiyinleydi;
2.Texnikalıq uqıplardıń joqarı darejesi, pedagogikalıq uqıplardıń ortasha yaki tómengi dárejesi jeke tańlawshılıqta joqarı hám studentlerdi buǵan oqıtıwda tómen dárejesi beredi.
3.Texnikalıq uqıplardıń ortasha yaki tómengi dárejesi, pedagogikalıq uqıplardıń joqarǵı dárejesi. Oqıtıwshı pedagogikalıq uqıplardıń, onıń pedagogikalıq nátiyjeleri ortashadan joqarı bolmyatuǵın túrleri menen islemeydi.
44
4-T E M A: QARÍM-QATNAS OQÍTÍWSHÍNÍŃ PEDAGOGIKALÍQ SHEBERLIGI SÍPATÍNDA
J O B A:
1.Múnásibet, pedagogikalıq m u‘na‘sibet.
2.Oqıtıwshınıń múnásibet stili
3.Oqıtıwshınıń kommunikativlik uqıplarınıń rawajlanıwı.
4.Dálillew logikası.
5.Talabalar minez-qulqı mádeniyatın shólkemlestiriwde tabıslı Múnásibetti támiyinlewshi kommunikativlik pedagogikalıq tásiller.
Pedagogikalıq Múnásibet degende oqıtıwshınıń oqıwshılar menen sabaqta hám onnan tıs waqıtta unamlı psixologiyalıq klimattı jaratıwǵa, sonday-aq, basqa da oqıw iskerligin hám belgili bir pedagogikalıq funkciyalarǵa iye bolǵan pedagog hám oqıwshılar arasındaǵı múnásibetlerdi basqa túrdegi psixologiyalıq optimallastırıwǵa qaratılǵan professional Múnásibeti túsiniledi
(A.A.Leontev).
Tiykarǵı sipatlamalardıń sintezi pedagogikalıq jámáát tárepinen shólkemlestiriletuǵın oqıtıw hám shaxstı tárbiyalawdı ámelge asıratuǵın pedagogikalıq sistemanı payda etedi.
Pedagogikalıq Múnásibettiń basqıshları:
1)sabaqqa tayarlanıw procesinde aldında kútiletuǵın
pedagogikalıq Múnásibetti modellestiriw (prognozlıq basqısh);
2)tikkeley Múnásibet procesi (Múnásibettin baslanǵısh dáwiri) – ―kommunikativlik hújim‖;
3)pedagogikalıq proceste Múnásibetti basqarıw;
4)Múnásibettiń ótkerilgen texnologiyasın analizlew hám basqa pedagogikalıq máseleni sheshiw ushın jańadan modellestiriw.
Pedagogikalıq qatnastiń úsh funkciyası ajıraladı.
1. Uyretiwshi. Bul jetekshi funkciya, sonıń menen bir waqıtta oqıtıwshı hám oqıwshınıń kóp qırlı óz ara birge islesiwniń bir bólegi ǵana bolıp esaplanadı. Ol tálim sistemasınıń qálegen dárejesi – mektepke shekemgi, mektep, joqarı oqıw ornında arnawlı shólkemlestirilgen proceste ámelge asırıladı.
45
2. Tárbiyalıq. Ádep-ikramlıq tárbiya procesi támiyinlenedi.
3. Fasilatativ. Onıń mazmuni sonnan ibarat, oqıtıwshı oqıwshıǵa ózin tolıq kórsetiwde járdem beredi. Pedagogtiń oqıwshı tabısına qızıǵıwı, mehribanlıq, qolap-quwatlawshı kontant, mámile atmosferası pedagogikalıq ózara tásirdi jeńillestiredi, oqıwshınıń óz jedelligin hám onıń keleshektegi rawjlanıwın támiyinleydi.
Pedagogikalıq procestiń subyektleriniń ózara tásiriniń tiykarǵı funikciyaları eń utımlı pedagogkalıq Múnásibet jaǵdayında tómendegilerden ibarat boladı:
–mámileniń konstruktiv funkciyası, ol bilim mazmunın hám konkret oqıw predmetiniń ameliy áhmiyetliligin talqılaw hám túisindiriwde oqıtıwshı menen talabanıń ózara pedagogikalıq tásirin támiyinleydi;
–pedagogikalıq mámileniń shólkemlestiriwshilik funkciyası oqıtıwshı menen talabanıń oqıw iskerligin birgelikte maqsetke baǵdarlanǵan halda shólkemlestiriwden, oqıw-tárbiya procesinde tabısları ushın ozara jeke xabardar bolıwınan hám ulıwma juwapkershiliginen ibarat boladi;
- pedagogikalıq Múnásibettiń kommunikativlik- stimullawshi oqıw-biliw iskerliginiń (individual, toparlıq, frontal) hár qıylı formaların úylestiriwden, pedagogikalıq birge islesiwdi támiyinlew maqsetinde ózara birge islesiwdi hám ózara kómeklesiwdi shólkemlestirwden ibarat boladi. Ol talabalardıń usı sabaqta neni biliwi, túsiniwi kerekligi yaki usı predmetti
úyreniwde nege úyreniwi kerekligi haqqında xabardar bolıwına qaratılǵan boladı;
– pedagogikalıq Múnásibettiń informaciyalıq-úyretiwshi funkciyası talabanıń keleshek kásiplik iskerligi sistemasında hám onıń óndiris penen baylanısında oqıw predmetiniń ornın kórsetiw ushın xızmet etedi. Ol talabanı jámiyetlik turmıs waqıyalarında durıs kóz qarasta bolıw hám baǵdar alıwı ushın arnalǵan; oqıw sabaqlarınıń informaciyalıq kólemi dárejesiniń háreketsheńligin hám onıń materialdı emocional bayanlaw menen, talabaladıń kórgizbeli-sezim salasına tayanıwı menen úylesimlilikte tolıq boliwın támiyinleydi;
46
–pedagogikalıq Múnásibettiń emocionallıq-korrekciyalawshı funkciyası oqıtıw procesinde oqıtıwdıń ―ashıq perspektivalar‖ hám ―jeńisli‖ principlerin oqıw iskerliginiń túrlerin ózgertiwde iske asırıwdan ibarat boladı. Ol oqıtıwshı menen talabanıń arasında ózara isenim munásibetlerdiń ornatılıwın hám onı oqıwtárbiya procesiniń sapası hám onıń nátiyjeliligi arqalı arttırıwdı támiyinleydi;
–pedagogikalıq Múnásibettiń qadaǵalaw-bahalaw funkciyası úyretiwshi hám úyreniwshiniń ózara qadaǵalawın shólkemlestiriwden, olar tárepinen oqıw-tárbiya procesiniń yaki ońıń belgili bir basqıshınıń birgelikte juwmaǵın shıǵarıwdan, onı ózara qadagalaw hám ózara baha menen bahalawdan ibarat boladı.
Pedagogikalıq Múnásibettin‘ funkciyası
Súwret 1. Pedagogikalıq Múnásibettiń tiykarǵı funkciyaları
A.A.Leontev tárepinen usınıs etilgen klassifikaciya boyınsha Múnásibettiń tiykargı túrleri tómendegilerden ibarat boladı:
1. Social-baǵdarlanǵan Múnásibet, onıń formaları lekciya, bayanat, ayditoriyaǵa aytılǵan sheshenlik sóz. Lektor yaki bayanatshı bul halda jámiyettiń wakili sıpatında kórinedi, ol insanlardı tikkeley sociallıq belsendilikti oyatadı, tıńlawshılardı
47
bazıbir sociallıq áhmyetli ideya, wazıypa hám basqalardın átirapında birlestiriwge umtıladı, sociallıq ózara tásir ushın ―fon‖dı támiyinleydi, ideyanı qáliplestiredi, olardıń isenimin
ózgertedi.
2.Toparlıq predmetlik-baǵdarlanǵan Múnásibet. Óndirislik qatnaslar bul jerde birinshi orında turadı. Bunday Múnásibettiń maqseti hám onıń predmeti mámilede qatnasıwshılardıń birgeliktegi miynet etiwinde, oqıwında jámáátlik ózara háreket etiwdi sólkemlestiriwden ibarat.
3.Jekelik-baǵdarlanǵan Múnásibet oqıw-tárbiya procesi sibyektleriniń bir-biri menen ózara Múnásibetinen ibarat bolıp, bunda jekelik máselelerin, sonıń ishinde birgelikte iskerlik procesinde sheshiwge baǵdarlanǵan.
4.Psixologiyalıq ózara múnásibet mámileniń ayrıqsha túri esaplanıp, A.A.Leontevtiń aytıwı boyınsha, ózara múnásibet ― subyektiv halda insan ushın oraylıq; ol geyde onıń artında jámiyetlik qatnaslar jasırınǵanın sezbey qaladı‖.
Súwret 2. Múnásibetiń tiykarǵı túrleri
V.A.Kan-Kalik pedagogikalıq Múnásibetiń tómendegi poziciyalar boyınsha bes hár qıylı stillerge bóledi;
1. Oqıtıwshı hám talabalardıń birgeliktegi dóretiwshilik iskerliktegi qızıǵıwshılıqlarına tiykarlanǵan Múnásibet stili. Bunday Múnásibet birgeliktegi izertlew procesinde, kurs hám diplom jumısların orınlawdaǵa basshılıq, pitkeriwshilerdi
48
magistraturaǵa shaqırıwda júzege keledi. Ol qáliplesken ilimiy mektepler ushın tán boladı.
2.Doslıq tilekler tiykarındaǵı Múnásibet stili. Biraq bunda belgili bir aralıq ólshemin saqlaw tiyis bolıp, bul pedagogikalıq ózara iskerlik hár bir subyektiniń status poziciyasın hám ǵárezsizligin saqlawdı támiynleydi.
3.Ayqın ornatılǵan hám sózsiz saqlanıwı tiyis bolǵan aralıqqa tiykarlanǵan Múnásibet stili. Bunda oqıtıwshı óz tájiriybe hám bilimlerin, sociallıq statustaǵı ayırmashılıǵıń esapqa alǵan halda talaba menen belgili bir aralıqtı saqlaydı. Biraq aralıq qádirqımbatqa tiykarlanǵan bolıwı kerek. Basqasha jaǵdayda úyretiwshi hám úyreniwshiniń birgelikte iskerliginiń ulıwma dóretiwshilik dárejesi páseńleydi.
4.Talabalardı qorqıtıwga tiykarlanǵan Múnásibet stili. Múnásibettiń eń unamsız forması esaplanadı, adamgershilikke qarsı sıpatqa iye boladı hám kóp hallarda onı qollanbaqshı bolǵan oqıtıwshınıń pedagogikalıq isenimsizligin ashıp beredi.
5.Talabalar menen xoshametgóylik tiykarındaǵı Múnásibet stili. Bul Múnásibet stili jalǵan bolıp, ádette onı qollanbaqshı oqıtıwshı talabalar arasında jeńil-jelpi abroyǵa erisiwdi maqset etedi.
Múnásibettiń qorqıtıw hám mámile-aralıqtıń unamsız formaları stilleri olardı jiyi qollanıwda ózine tán shtampqa aylanıp qaladı, ol bunda pedagogikalıq mámileniń nátiyjesi kem bolǵan usılların keltirip shıǵaradı hám oqıw-tárbiya procesiniń maqsetine erisiwin qıyınlastıradı.
Tájiriybeli maman oqıtıwshı ushın talabalar menen Múnásibet stili qatıp qalǵan tamamlanǵan nárse bolmaydı. Turmıs ámeliyatı pedagogikalıq jaǵdaylardıń sheksiz kóp túrliliginen derek beredi, olardıń hár biri nátiyjeli sheshimin tabıw ushın Múnásibettiń hár qıylı stillerin talap etedi, biraq oqıtıwshınıń emocionalpsixologiyalıq awhalınan, onıń keypiyatına baylanıslı bolmawı kerek. Sonıń uchın da, pedagogikalıq Múnásibet, bizin kúshli isenimimiz boyınsha, talabanıń shaxsına, oqıtıwshınıń joqarı ulıwma, kásiplik hám pedagogikalıq mádeniyatına izzet-húrmet tiykarında qáliplesiwi kerek.
49
Múnásibettiń aralas stilleri kóp hallarda real pedagogikalıq ámeliyatta ushırasadı. Oqıtıwshı óz arsenalınan Múnásibettiń ayırım avtoritar stilin shıǵarıp taslay almaydı, olar geyde jetkilikli dárejede nátiyjeli bolıwı múmkin. Ulıwma alǵanda oqıtıwshı talabalar menen Múnásibettiń demokratiyalıq stiline basım túrde baǵdarlanǵan bolıwı kerek, sebebi tek sol ǵana pedagogikalıq ózara iskerliktiń jekelik-rawajlandırıwshı strategiyasın maksimal ámelge asırıwdı, oqıw-tárbiya procesiniń máqsetine nátiyjeli erisiwdi támiyinleydi.
Múnásibettiń stilleriniń barlıq variantların eki: monologiyalıq hám dialogiyalıq tiplerge keltiriledi. Múnásibettiń monologiyalıq xarakterinde subyekt-obyektivlik múnásibet amelge asırıladı, bunda subyekt sıpatında oqıtıwshı, al obyekti bolıp – talaba xızmet etedi. Dialoglı Múnásibetinde bolsa, jánede ónimlirek sıpattaǵı subyekt-obyektlik múnásibet ornatılıp, bunda oqıtıwshı talabalar menen sheriklik múnásibet, olar menen awqamlaslıq tiykarında ózara iskerlik alıp baradı. Bunda zamanagóy pedagogikalıq birge islesiwdiń principleri maksimal dárejede ámelge asırıladı. Sonıń ushın pedagogikalıq birge islesiw tiykarındagı tabıslı pedagogikalıq Múnásibettiń nátiyjeleri tómendegiler esaplanadı.
Birinshiden, oqıtıwshı hám talabanıń ózara iskerligine tiykarlanǵan eki tárepleme process tabıslı ámelge asırıladı. Bul procestiń nátiyjeliligi oqıtıwshınıń iskerliginen de hám shaxsınanda, onıń kásiplik hám pedagogikalıq kompetenciyasına da, úyreniwshiniń iskerligine de baylanıslı boladı.
Ekinshiden, birge islesiw pedagogikası talabanıń individual imkaniyatları, uqıpları hám ózgesheliklerin rawajlandırıw hám maksimal júzege shıǵarıwın, onıń dóretiwshilik potencialın ámelge asırıwın támiyinleydi.
Úshinshidem dialog mámile barısında sybektiv-obyektivli qatnaslarda oqıtıwshı tárepinen hár bir konkret adekvat bolǵan pedagogikalıq sheshimlerdi belsendi túrde izlestiriw ámelge asırıladı.
Solay etip, subyekt-subyekt múnásibetler dóretiwshilik ortalıǵında ámelge asıriladı hám kásiplik tálim beriwdiń adamgershilik ideyaların haqıyqıy iske asırılıwın támiyinleydi.
50