Ulıwma pedagogika

ikramlıq ózin kórsetiwin; insan hám jámiyetti usı tiykarda sheksiz jetilistiriwdi hár tárepleme rawajlandırıw – bul

PEDAGOGIKALIQ ISKERLIKTIŃ MAQSETI BOLİP,

ózinde jámiyettiń insandı jetilistiriw hám onıń jámiyet turmısındaǵı wazıypaları haqqında filosofiyalıq, ekonomikalıq, ádep-ikramlıq, huqıyqıy, estetikalıq, biologoyalıq uǵımların sáwlelendiredi.

Pedagogikaliq maqset jámiyet tárepinen aniqlanadi, pedagog óz miynetiniń aqirǵi nátiyjelerin tańlawda erkin emes. Biraq maqsetten kelip shıqqan halda konkret wazıypalardı pedagogtiń ózi pedagogikalıq shártlerden kelip shıǵıp anıqlap alıwı kerek.

PEDAGOGIKALÍQ ISKERLIK (4 kestege qarań)–bul oqıwshınıń, talabalardıń tárbiyashılardıń talap hám qızıǵıwshılıǵına, olardıń jámiyet belgilep bergen oqıw-tárbiya jumısları maqsetine tayanǵan halda basqarıw boyınsha dóretiwshilik iskerligi esaplanadı. Jámiyet maqseti muǵallimniń pedagogikalıq poziciyasınan “ósip shıǵıwı” kerek.

L.F.Spirin, pedagog iskerligin insannıń ulıwma iskerlikti metodologiyalıq túsiniw , sonday-aq, onı tar professionallıq túsiniw aspektinde qarastıradı. ―Iskerli” degende individ

(subyekt)tiń álemdi ózgertiwge yaki óndiriste materiallıq yaki mádeniy mádeniyattıń belgili bir obyektivlestirilgen ónimdi jaratıwǵa baǵdarlanǵan belsendiligi túsiniledi. Insan ISKERLIGI, hám sonıń menen birge PEDAGOGTIŃ da, HÁR QÍYLÍ QÍYÍNSHÍLÍQTAǴÍ WAZÍYPALADI ashıp beredi. Bunda obraz

– ádewir joqarı tártiptegi háreket maqseti ádewit tómen tártiptegi háreket maqseti menen determinlenedi. Máselen, máqsetke erisiw ushın - tárbiyalanıwshınıń ádep-ikramlıq minezin, oladıń ierarxiyasın saqlaǵan halda pedagogo hár qıylı háreketlerdi iske asırıadı. Oqıwshı, talabada: 1. ádep-ikramlıq talap hám qızıgıwshılıq; 2. ádep-ikramlıq haqqındaǵı uǵım hántúsiniklerdi; 3. ádep-ikramlıq sezimler: 4. ádep-ikramlıq sana hám isenimdi; 5. ádep-ikramlıq principler; 6. ádep-ikramlıq minez.

Solay etip, PEDAGOGIKALÍQ ISKERLIK – bel pedagogikalıq sistemadaǵı professionallıq wazıypalardı tanıw hám sheshiw.

11

Tálim beriw hám tárbiya procesi hár túrli social sistemalar – insanlar birlespesi: shańaraqta, mektep klasında, talabalar auditoriyasında, studiya hám dógereklerde, rásmiy bolmaǵan toparlarda iske asırıladı. L.F.Spirin boyınsha: ―pedagogikalıq maqsetler qoyılatuǵın hám tálim-tárbiya wazıypaları sheshimi tabılatuǵın insanlardıń hár qanday birlespesi, onı pedagogikalıq sistema dep qarastırıw kerek‖. N.V.Kuzminaǵa muwapıq,

“PEDAGOGIKALÍQ SISTEMA – óz ara baylanısqan strukturalıq hám funkcional komponentlerdiń erjetiwshi áwlad eresek insanlardı tárbiyalaw, tálim hám bilim beriw maqsetine baǵındırılǵan óz ara baylanıslarınıń kópligi‖.

STRUKTURALÍQ KOMPONENTLER – pedagogikalıq sistemanın májbúriw hám turaqlı komponetleri: iskerlik subyekti, iskerlik subyekt-obyekti, olardıń óz ara qantası. FUNKCIONAL KOMPONENTLER hár qıylı pedagogikalıq sistemalarda

ózgeriwshi: iskerliktiń maqseti, mazmunı, usılları, quralları, shólkemlestiriw formaları. Solay etip, pedagogikalıq sistema qanday da bir insanlar toparların tárbiyalaw, tálim beriw, bilim beriw talabı júzege kelgende payda boladı hám quramalı, úzliksiz ózgeriwshi basqarıwdın social sistemasınan ibarat bolıp, onda

12

tálim-tárbiya wazıypaları sheshimin tabadı hám pedagogikalıq maqsetke erisiledi. Redagogikalıq sistemanıń belgili bir ierarxiyası bar boladı.

ÚLKEN PEDAGOGIKALÍQ SISTEMALAR eldiń ORTA

PEDAGOGIKALÍQ SISTEMALARDÍ, máselen, mektep, mektepten tıs mekemelerdi) boysındıratuǵın talimi (joqarı hám orta arnawlı kásiplik tálimi). Ol óz gezeginde.

KISHI PEDAGOGIKALÍQ SISTEMALAR: klaslar, oqıw toparları, oqıwshılar óndirislik buwiń hám brigadaları, sekciyalar, qızıǵıwı boyınsha toparlar bolıp, olar tálim procesinde tikkeley qatnasatuǵın oqıwshılar, talabalar, pedagoglar, ata-analardı ózinde qamtıp alǵan boladı (súwret 1 ge qarań).

Pedagogikalıq iskerlik sistema sıpatında onı qurawshı elemmentlerdiń qosındısına keltirilmeydi, al pedagogikalıq iskerlik obyektleri menen beriletuǵın ayrıqsha integrative sıpatına iye boladı. Markova pikiri boyınsha, PEDAGOGIKALÍQ

ISKERLIK OBYEKTI EKI JAQLAMALÍLÍQ TÁBIYATQA

IYE BOLADÍ (5 kestege qarań):

1.bul bala, oqıwshı, talaba, óz ómir ıskerliginiń bárshe baylıǵına iye bolǵan insan;

2.jámiyetlik mádeniyattıń pedagog iyelewi tiyis bolǵan elementleri bolıp, ol shaxstıń qálipleswinde qurılıs materialı xıametin atqardı.

13

Pedagogikalıq iskerliktiń eki jaqlamalılıq tábiyatı jas pedagogtiń óz iskerlik salasınıń adekvar bolmaǵan halda túsiniwine alıp kelip, onı oqıw materialı, sabaqtı tayarlaw hám ótkeriw isi menen muwapıq emes halda kiritedi, pedagogikalıq iskerliktiń tek quralı ǵana ekenligin esten shıǵaradı, al onıń maǵanası - shaxstıń rawajlanıwı hám qáliplesiwi ushın alǵı shartlerdi jaratıw.

PEDAGOGIKALÍQ ISKERLIK – BUL BASQA ISKERLIKTI SHÓLKEMLESTIRIW BOYÍNSHA META ISKERLIK (tárbiyalanıwshılardıń táliymat, miynet, bilim beriw.

Kórkem dóretishiligi). Pedagog iskerlik oqıwshı, talaba iskerliginın ústine qurılatuǵın siyaqlı., pedagog maqseti – talabalar, oqıwshı ónimli iskerl;igi. Talabalar, oqıwshılar iskerligin shólkemlestiriw arqalı maqsetler erisiw procesinde iske asırıladı.

14

PEDAGOGIKALÍQ ISKERLIK OBYEKTI - pedagogikalıq process rawajlanıwshı dinamikalıq sistema, ashıq sistema sıpatında shaxstı maqsetli qáliplesiw sharayatlarının barshe toplamların ózinde qamtıp aladı. Tárbiya, ózin ózi tárbiyalaw, tálim, ózin ózi oqıtıw hámózbetinshe tálim alıw oqıwshılar, talabalar, oqıw hám oqıwdan tıs isler ózgeshelikler menen támiyinleniwshi proecesler sıpatında, ómir iskerliginiń hár qıylı - ádep-ikramlıq, miynet, ekologiyalıq salalarda keń en jayǵan process sıpatında shaxslardı mádeniyattıń hár túrli komponentleri hám jámiyetlik qatnaslarǵa tartadı. Pedagog – bir pútin pedagogikalıq procestiń usı barlıq elementleriniń janlı birlestiriwshi bolıp, óz iskerligin sabaqlar hám ilajlardıń toplamına ǵana emes, al shaxstiń qáliplesiwiniń basqıshlarınıń nızamlı almasıwınıń ajıralmas, ishki baylanısınıń putin procesine qabıllap alıwshı hám iske asıiwǵa baǵdarlaydı.

PEDAGOGIKALÍQ PROCESS – KÓP SANLÍ PEDAGOGIKALÍQ WAZÍYPALARDÍ SHESHIMIN TABÍW PROCESI. PEDAGOGIKALÍQ WAZÍYPAGA basqa qálegen sistemadaǵıday, eki tárepi boladı. Birinshisi – belgili mazmunı, ekinshisi – belgisiz, yaǵnıy, Qalayınsha? Nege? Ne ushın sorawları. Bul sorawlar faktler, hádiyseler, procesler mańızın anıqlastırıwdan ibarat. Sorawdın oylanılǵanlıǵı sonı ańlatadı, pedagogikalıq hárekettiń subyekti (S) eki elementti de: ne berilgen hám neni tabıw hám iske asırıw talap etiledi, usını ańlawı kerek. máselen, wazıypa: tınıshsızlanıw keypiyatına berilgen 1 kurs talabasına qalayınsha nátiyjeli járdem beriwge boladı? Pedagogqa máqset – talabaǵa zachet jumısın unamlı tapsırıwi ushın járdem beriwi hám jumıstıń baslangısh shártleri: a) zachet jumısı aldında turıptı; b) 1 kurs talaba qızı tınishsızlanıw sıpatındaǵı xarakterde. Biraq talabaǵa qalayınsha sessiyanı eńjaqsı tapsırıwı ushın járdem beriw belgisiz (wazıypa mashqalası).

Pedagogikalıq wazıypanıń sheshimin tabıw ushın – talaba qızǵa nátiyjeli pedagogikalıqjárdem beriw. Wazıypanın sheshimin tabıw – pedagog hám talabanıń dóretiwshilik oy-pikirli, sóz oy-

15

pikirli hám ámeliy óz ara baylanısqan iskerligi esaplanadı.

Pedagogikalıq wazıypanıń sheshimin tabıw – demek, talabaǵa bir dárejeden ekinshi joqarıraq dárejege kóteriliwinde járdem beriw.

Hár qanday pedagogikalıq sharayatta barlıq wazıypalar socialpedagogikalıq basqarıw hám oqıwshılarǵa, talabalarǵa olardıń rawajlanıwshı iskerligin pedagogikalıq sistemada shólkemlestiriwde járdem beriw máselelerinen ibarat boladı. Pedagoglar óz jimısınıń hár bir momentinde oqıwshılar, talabalardıń fizikalıq, intellktual hám mánawiy rawajlanıw procesin basqradı, yaǵnıy olardıń ózi ózi ańlawın, ózin ózi shólkemletiriw, óz betinshe tálim alıw, ózin ózi tárbiyalaw, ózin kórsetiwin stimullastıradı. Bunda udayı qarsılıqlar sistemasının bar ekenligi ayqın, olardan tiykarǵıları - mámleketlik standartta belgilengen tálim hám tárbiyalanǵanlıq hám tiyisli sıpatlarǵa iye bolmaǵan konkret oqıwshı, talaba arasındaǵı qarama-qarsılıq bolıp, haqıyqıy pedagog-tárbiyashılar strategiaylıq, taktikalıq hám operativ wazıypalardı sheshiwde qatnasıw menen onı saplastırıwǵa umtıladı.

STRATEGIYALÍQ WAZÍYPALAR – bul pedagogikalıq idealǵa erisiw jolındaǵı úlken wazıypa bolıp, iske asırıw ushın uzaq múddet, máselen, dúnya qarasın, ómirlik poziciyasın, insan tárepinen ózlestirilgen obyektiv reallıqtıń nızamlıliqları haqqında bilimlerdi, ádep-ikramlıqtıń moyınlanǵan principlerin qáliplestiriw.

TAKTIKALÍQ WAZÍYPALAR – bul talabada belgili bir jańa sıpatlar hám turaqlı ahwallardı (bilmedim-bilip basladım) talabada qáliplestiriw; olar pedagogtiń óz iskerligin jobalastırıwında kózge taslanadı hám talabalar iskerligi talabalar mádeniyatın rawajlanıw dárejesin diagnozlastırıwında hám oqıtıwshıǵa isenip tapsırılǵan pedagogiaklıq sistemalardıń (klass. dógerek, seksiya, talaba toparı) ózgeriwin boljawında, ayırım oqıwshılar, talabalar hám pútin toparlar oqıw-tárbiya iskerligin basqarıwda kórindi.

OPERATIV WAZÍYPALAR – bul taktikalıq wazıypalardıń sheshimin tabıw elementleri bolıp, olardıń maqseti júzege keliwden dárhal iske asırıladı. Bul qábilet teoriyalıq tiykarlanǵan, háreketti pedagogikalıq qurallandırıw, talabalar sanası, sezim, erki

16

hám minezine tásir etiwshi oqıw-tárbiya sharayatlarına adekvat racional metodikalıq usıllardı qollanıw maqsetke muwapıq boladı.

L.F. Spirin pedagogikalıq wazıypalardı, cikl basqıshların pedagogikalıq basqarıw strukturasın, pedagog háreketniń psixologioyalıq strukturasın esapqa alıw menen túrlerge ajıratıwdı usınadı: 1. pedagogikalıq diagnostika basqıshının wazıypaları; 2. pedagogikalıq joybarlaw, maqsetti belgilew basqıshı wazıypaları; 3. keleshektegi jumıs (iskerlikti konstrukciyalaw, shaxstı rawajlandırıw) pedagogikalıq jobalaw(boljaw) basqıshı wazıypaları; 4. belgilengen jobanı ámeliy iske asırıw (shólkemletiriw, tártiplestiriw, korrektirovkalaw) basqarıwshı wazıypaları; 5 orınlanǵan jumıstı juwmaqlawshı qadaǵalaw, analizlew, alınǵan nátiyjelerdi esapqa alıw basqıshı wazıypaları.

17

2- TEMA: PERAGODIKALÍQ PIKIRLER TARIYXÍ HÁM MEKTEP ÁMELIYATINDAǴÍ PEDAGOGIKALÍQ

SHEBERLIK WAZÍYPALARÍ

J O B A:

1.Pedagogikalıq kásiptiń payda bolıwı

2.Shıǵıs alımlarınıń miynetlerindegi pedagogikalıq sheberlik máseleleri

3.Shet el hám rus alımları, pedagogları shıǵarmalarında pedagogikalıq sheberlik máseleleri

TIYKARǴÍ TÚSINIKLER: avtoritet, abiray, mártebe, siyrek, fenomen, tezaurus, funkciya, kategoriya, pedagog, jeńillik, kásip, polufunkcionalizm, motivaciya, qızıǵıw, pedagogikalıq sheberlik, muǵallim kásibi, Farabiy, Beriniy, Avicena, Keykawıs,

Awlaniy, Sokrat, Kvintilian, YA.A.Komenskiy, K.D.Ushinskiy, A.Desterbeg, A.S.Makarenko, V.A.Suxomlinskiy.

Muǵallimshilik áyyemgi ka‘siplerden bolip esaplanadi. Onıń payda bolıwı obyektiv tiykarlarǵa iye. Eger, ótmish áwladları tárepinen toplanǵan pútkil sociallıq tájiriybe ulǵayıp atırǵan áwladqa berilmese, onda jámiyettiń rawajlanıwı múmkin bolmaydı. Bul sociallıq tájiriybeni oqıtıw hám tárbiya arqalı beriw áyyemde eń tájiriybleli, bilimdan, aqıllı puqaralarǵa tapsırılǵan.

Shaxstıń rawajlanıwında muǵallimniń roli ullı, bul haqqında Shıǵıs hám Evropa ullı oyshılları Farabiy. Beriniy, Avicena,

A.Nawayı, A.Awlaniy pedagogikalıq miyrasları, sonday-aq, Sokrat, Platon, Kvintilian, YA.A.Kominskiy, A.Desterbeg,

K.D.Ushinskiy, A.S.Makarenko, V.A.Suxomlinskiy hám basqalar miynetleri guwalıq beredi.

Áyyemgi Vavoiloniya, Egipet, Siriyada muǵallimler kóp hallarda ruwxaniyler, Áyyemgi Greciyada – aytarlıqtay aqıllı, talantlı erkin jallanba puqaralar – pedonomlar, didaskallar, pedagoglar bolǵan. Oraylıq Aziyada – domlalar, mudarrisler bolǵan. Áyyemgi Rimde imperator tárepinen ilimdi tereń bilgen, eń baslısı, kóp sayaxat etken, sonıń ushın da kópti kórgen, hár qıylı xalıqlardıń tillerin, mádeniyat hám dástúrlerin bilietuǵın

18

mámleketlik chinovnikler tayınlanǵan. Bizge shekem jetip kelgen eski qıtay xronikalarında, b.e.sh. XX ásirde elde xalıqtı bilimlendiriw islerin júritiwshi, muǵallim lawazımına tayınlanǵan jámiyettiń aqıllı wákilleri ministrligi bolǵan. Orta ásirlerge kelip, ulıwma diniy wákiller, monaxlar, qalalıq mekteplerde bolsa da pedagoglar boldı, al universitetlerde kóp hallarda olar arnawlı bilimge iye bolǵan insanlardan ibarat boldı.

Ataqlı muǵallimler barlıq xalıqlarda da, barlıq waqıtlarda da bolıp kelgen. Qıtaylılar Konfuciydi ―ullı muǵallim‖ dep tán aldı. Chexlarda ullı hám tán alınǵan Ya.A.Komenskiy boldı. Rossiyada eń ullı pedagog sıpatında K.D.Ushinskiy esaplanadı. Eń ájayıp pedagogikalıq pikirler hám pedagogikalıq iskerlik tájiriybeleri Avicenanıń ―Dawalaw kitabı‖, M.Momteniń ―Tájiriybeler‖, M.Kvintilannıń ―Sheshendi tárbiyalawında‖ kitaplarında bayan etilgen. Ótmish dáwirler ataqlı oyshılları balalardı durıs tárbiyalaw, miynet tárbiyası zárúrligi haqqında, tárbiyanıń maqsetlerin biliw, muǵallimniń sheberligin jetilistiriw haqqında aytıp ótedi.

―Avesto” áyyemde Orta Aziya xalıqlarınıń jetekshi dini zaroostrizmniń muqaddes kitabında tálim hám tárbiyaǵa úlken itibar qaratadı. Onda ―Ómirdiń eń áhmiyetli tayanıshı tárbiya bolıp tabıladı. Hár bir jastı sonday etip tárbiyalaw kerek, birinshiden ol jaqsı oqısın, sońınan jazsın. Joqarı dárejege kóterilsin‖ dep jazadı. Jáne de muqaddes kitap ―Avesto‖ da pedagog-ustazlardıń minnetleri jazılıp, olar balalardı sawatlılıqqa, Zaratushtranın ádep-ikramlılıq normalarına úyretedi. Sol nárse atap ótiledi, pedagog-ustazlar balalardı jaqsı ádep-ikramǵa, jaqsılıqtı jawızlıqtan ajırata biliwge úyretiwi kerek, durıs ómir jolın tańlawda járdem beriwi, álpayım aqıllı pedagoglarǵa qollap quwatlaw kerek, sebebi olar jamanlıqqa qarsı turıwdı, tek shınlıqtı ǵana aytıwdı, tek jaqsılıq haqqında ǵana oylawdı balalarǵa úyretedi. Sonıń menen birge, ózleriniń erinshekligi hám jek kóriwi, juwapkersizligi hám sawatsızlıǵı menen oqıwdan qorqıtatuǵın pedagog-ustazlardı ―Avesto‖ da qaralaydı.

Imam al-Buxariydıń tárbiyaǵa baǵıshlanǵan kitabında bilimsizlik ólim menen barabar ekenligi aytıladı. Ol haqıyqıy musılman adam sıpatında insanlardı turaqlı bilim iyelep barıwına,

19

hadal, shınshıl, óz sózine sadıq bolıwǵa shaqıradı. Onıń tárbiya haqqında táliymatında ádep-ikramlıq aspektlerine jetekshilik rol beriledi. Ol óz miynetlerinde kishkenelerge ǵamxorlıq hám úlkenlerge húrmet kórsetiw haqqında shaqıradı.

Abu Nasr Farabiy miynetleri tálim hám tárbiya teoriyasın rawajlandırıwda úlken rol oynaydı, ol shaxstıń qáliplesiwinde házirgi zaman jámiyetiniń talaplarına juwap beretuǵın tálim hám tárbiyanıń tiykarǵı rolin atap ótip, insannıń tárbyalanǵanlıǵınıń ózine tán ólshemin islep shıqtı.

Abu Nasr Farabiy ―Tárbiya haqqında” kitabında jazadı: ―Tálim tárbiyalanıwshılarǵa teoriyalıq bilimlerdi jetkeriw menen baylanıslı bolıp, bunda tiykarınan sana isleydi, al tárbiya ámeliy islerge úyretiw menen baylanıslı bolıp, bunda tiykarınan fizikalıq háreket etip, adam denesiniń organları isleydi. Tálim hám tárbiya

– bir procestiń eki tárepi.

Ótmishtiń eń ullı enciklopedisti Beriniy miynetlerinde kóplegen bahalı pikirler bolıp, olar bilimlerdi iyelewge shaqıradı, mekteptegi aqılıy tarbiya haqqında, muǵallim haqqında pikirlerden ibarat. Mektep tek ilimiy bilimlerdiń deregi ǵana bolıp qalmastan, al quwanısh úyi de bolıwı kerek. Beruniy muǵallim hám oqıwshı múnásibeti tereń húrmet hám isenimge tiykarlanıp dúziliwi tiyis ekenligin tastıyıqladı. Muǵallim itibarlı, óz miynetiniń nátiyjesin tereńnen analizlewi, oqıwshılarǵa órnek bolıwi kerek. muǵallim artıqsha qatańlıq ta, artıqsha máplewdi de kórsetpewi kerek. Ol jetikliktiń úlgisi bolıwı kerek.

Ibn Sino yaki Avicenna, ullı enciklopedist, óziniń ―Sheyx Rais” traktatında pedagogikalıq sheberlik, oniń pedagog iskerliginde qanday kózge taslanıwı haqqında aytadı. Bul pedagog basshılıqqa alıwı kerek bolǵan ózine tán kórsetpeler edi.

Balalar menen mámilede ózin tuta biliwi hám saldamlı bolıw kerek.

Oqıw materialın ózlestiriwin gúzetip barıw kerek.

Oqıtıwdıń hár qıylı metodları hám formaların qollanıp, oqıtıwda baslısın ekinshi dárejeli bilimlerden ajırata biliwi kerek.

Oqıwshı uqıbın biliwi, onıń eslewi hám shaxsiy sıpatlarına tayanıwı kerek.

20