- •Цецн көвүн
- •Һурвн му
- •Тавн тө сахлта нег тө өвгн.
- •Цагин селгән
- •2 Калмыцкие сказки
- •Кер һалзн хуцта кеедә гидг өвгн
- •3 Калмыцкие сказки
- •Хатуч байн
- •Эр күүкн хойр таката эмгн өвгн хойр
- •Ха алг мөртә хатуч хан
- •Өвснә көндәд өнчн му борлдаш
- •Шлрада баатр
- •Хойр өргәллһн
- •5 Калмыцкиө сказки
- •Ижлин бай.На көвүн
- •Ф9с (Калм).
езәнә
нег цагт Иҗлин байн, Зан байн гидг хойр
байн
бәәҗ. Тер хойр байн нег өдр
адунурн мордад һарч.
Ик шуурһн болад,
цасн орад бәәхләг, тер хойр
төөрәд,
хоюрн харһҗ ирәд, Зан байнь: — Чи кембч?
—
гинә. Тернь: — Би Иҗлин баймб, — гиҗ.
Иҗлин
байнь Зан байнас: — Кембч? —
гиҗ. — Зан баймб,
— гиҗ. Терүнәсн
бухин толһан чиңгә һанзд боодг-
боодгарнь
тәмк тәвәд, буурин толһан чиңгә цог
тә-
,вәд, бурд-бурд ута һарһад, татад
суув. Зан байнь:
—
Мини
гергн күнд билә, нанд зәңг өгхәр аашх
кевтә, — гив. Иҗлин
байнь:
— Мини гергн чигн күнд билә, нанд чигн
зәңг өгхәр аашх кев-
тә, — гнв. Зан
байн келнә: — Хойр көвүн һартха, ах дү
хойр болтха,
хойр күүкн һархнь, эгч
дү хойр болг, күүкн көвүн һархлань
хоюрп
худ болый, — гиҗ келәд суув.
Тиигҗ суутлнь, хойр күн зәңг авч ирв:
—
Зан байнаһас күүкн һарв, Иҗлин байнаһас
көвүн һарв, —гив.
Тегәд
Иҗлин байн Зан байн хойр гертән хәрҗ
ирәд, боса күүнэ
бөрвцә, сууһа күүнә
сууца гиич-хүрм кев. Тиигҗ җирһҗәһәд,
Зан
байн зо һатлад нүүҗ одв. Иҗлин
байн арднь бәәһәд бәәв. Иҗлин
байна
көвүн һунн нас күрчкәд, экәсн сурв: —
Та нанд алтн аару өгтн.
Би хаадудын
көвүдлә оч шаһа нааднав, —гив. Экәсн
алтн аару сурҗ
авад,
хаадудын көвүдүр одад наадв. Наачаһад,
ааруһан чиләд одхла,
нег манҗас
ааруһинь булаһад авчкв. Тер манҗ көвүг:
— Чи минп
аару булаҗ авхд сәнч,
күүкнчн чамаг һолчкад, йовҗ одсм. Күүкәи
оч
авхнчн, — гив. Тиигхләг ааруһинь манҗд
өгчкәд, гертән хәрҗ ир-
әд, адундан
одад, адунасн мөр шалһҗ унад, терүнәсн
һарад гүүлгәд
йовв. Гүүлгә-гүүлгә
йовтлнь нег бор гер үзгдв. Тер герүр
күрч ирәд,
тедүхн мөрән чөдрлчкәд,
ханцан шамлад, хормаһан хавчулад,
маля-
һан бәрәд, әрәхн күрч ирәд,
гериннь өөр зогсчкад хәләв. Барананнь
өмн
нег көл уга чон кевтнә, барун бийднь
олн чонмуд кевтнә.
Тер
көвүн мөрндән күрч ирәд, мөрән уичкад,
цааран довтлад һарв
Чонмуд үзчкәд,
көөһәд һарв. Тер көвүн нег һолд орчкад,
мөрән чөдр-
лчкв. Экнь нег тулмта
цаһан өвс өгсн бәәҗ. Тер тулмта өвсән
эмәл
деерән оркчкад, занчарн хучад
оркв. Тиигчкәд, бийнь цааран зулад
һарв.
Чонмуд ардаснь көөһәд күрч ирәд, тер
тулмта өвспг идчкәд,
мөринь идчкәд,
дәкәд көвүг көөһәд һарв. Тер көвүн
давшад, нег удн
деер һарв. Тер чонмуд
күрч ирәд, удыг шөргәв. Тиигчкәд дөрвн
чон
көл уга чондан илгәв. Көл уга
чонынь авч ирв. Көл уга чоннь удыг
138Ижлин бай.На көвүн
мерҗ-мерчкәд,
нег шөргәв. Удн ширд гиһәд бәәв. Нег
нохан дун һарв. Баң-баң гиһәд хуцад
бәәнә. Чонмуд хурдлад һарчкад, дәкәд
күрч ирәд, мерҗ-мерчкәд, шөргәһәд оркхла,
удн нәәхләд, әрән гиҗ торв. Дәкәд хуцад
оркв. Чонмуд хурдлад һарчкад, дәкәд
шөргәһәд оркв: удн унн алдад торв. Нохан
дун өөрхн, хуцад оркхлаг, чонмуд йовад
одцхав. Нег мөртә өвгн үкрин чигә ноха
дахулсн күрәд ирв:— Чн, көвүн, хамаһас
йовх көвүмч? Хамаран оч йовнач? Энүнд
әмтә күн йовдг һазр биш, — гив.
—
Би
Иҗлин байна көвүмб. Зан байнаһур оч
йовнав, — гив. Өвгң көвүг мөрн деерән
авад хәрҗ ирв, хот-хол уучкад, көвүн
өвгнд келв: — Бидн эн чонмудыг оч алый,
— гив. Тиигхләг өвгн келв: — Мини ноха
цугтнь алх. Нег хар һалзн чон бәәдмн.
Тер чоныг мини ноха чи- гн диилдмн биш,
чон мини нохаг диилдмн биш. Тер хойриг
ноолдх- лань, бичә түкр, —гив. Көвүн, —
не, — гив. Терүнәсн көвүнд нег мөр
унулад, хоюрн һарв. һарад йовад, тер
чонмудыг чиләһәд, хар һалзн чонла
ноолдв. Ноолда бәәтлнь, сө болв.
Эмәләрн
дер кеһәд, хоюрн унтв. Чон ноха хойрин
адг аранаснь дөрвн эктә түүмр шатв.
Тиигҗ бәәхлә, көвүн түкрәд оркв. Ноханнь
күзүһинь теврәд, өвгн уульв. — Көвүн,
ода эн ноха уга болхла, намаг чон идчкх,
— гиһәд уульв. Тиигхлә көвүн: — Эн
нохаһан хамаһас ав- лат? — гив. — Зан
байнас авлав, — гив. — Не, би танд иим
ноха асрҗ өгсүв, — гив. Тиигәд хоюрн
хәрҗ ирәд, тер көвүнд нег мөр бәрҗ өгв.
Унчкад, цааран гүүлгәд һарв. Йовҗ
йовтлнь, нег хар һалзн чон гүүһәд аашна.
Тер чон күрч ирәд, көвүнлә ноолдв.
Ноолда-ноолда бәәҗ, көвүн тер чонын
бахлураснь бәрәд, бахлуринь бооһад
алв.
Чон
көвүнә бахлураснь хазад оркна. Көвүн
мөрән тохад, мөрн деерән мордв. Йова
йовтл, Зан байна бәәшң көкрәд үзгдв.
Бахлуран боочкад, Зан байнаһур хурдлулад
һарв. Тиигҗ йовад, көвүнә әмнь һарад
оркв. Көвүн әмнь һарсн бийнь, мөрн деерән
йовад йовв. Мөрнь гүүһәд, Зан байнаһур
темцәд ирв. Зан байн отган төгәлҗ йовад,
кө- вүг үзәд: — Эн нег уга юмн биш, үкон
күн аашх кевтә, — гиһәд олн- әмт цуглулад,
хаалһин хойр талаһур зогсав. — Күрәд
ирхләнь, цалм хаяд бәртн, — гив. Күрәд
ирхләг цалм хаяд бәрв. Бәрәд, үүд-түүд
күргдго үүлн цаһан эм түркәд эдгәчкәд,
җирһҗ бәәһәд, Зан байна күүкнь өрүнәс
асхн күртл зун амта кетч уйв. Асхн нарн
орн гиһәд ирхлә, кетчиннь нег амиг
дуусад уга бәәҗ. Тер күүкн нариг одад
тов- члчкв.
Кетчән
дуусчкад, нариг тәвчкв. Көвүн күүкндән
келв: «Көлгн иҗ- ләи санв, көвүн герән
санв, гиҗ эцктән кел», — гив. Күүкнь
эцк- тән келв. — Тиим болхмн, — гиһәд,
боса күүнә бөрвцә, сууһа күүнә сууца
гиич-хүрм кев. Долан темәтә аца ачв. Зан
байн: — Күргн, дур- таһан ав, — гив. —
Нанд юмн керг уга, нег нохан кичг өгтн,
— гив. — Ав, — гив. Терүнәсн хәрәд һарв.
Зууран хонҗ бәәтлнь, өркинь нег юмн
авад шивчкв. Тер көвүн босн гихләг,
гергнь тәвлго бәәв, Гергән ардан шивчкәд,
хурдлад һарад одв.
139
Нег
күн теңгр өөдән терүг авч одв. Авч одад,
халун тамд дүр- хләнь, — халха, — гиһәд
оркв. Киитн тамд дүрхләнь, — киткәхн,
- гиһәд оркв. Хадын хурц адруһар чирв.
— Я-ях, — гиһәд оркв. - Нариг зопсаснтн
кен билә, — гив. Тии1гхләнь: — Би бишв,
— гив. - Мини гергн билә. — гив. Гергинь
авч ирәд киитн тамд дүрв. Тагчгбә- әв.
Халун тамд дүрв. Тагчг бәәв. Хадын
адрустаһарнь чирв. Тагчг бәәв. — Не,
иигхин төләдән товчлҗ, — гиһәд хойраднь
эркәрн әдс өгәд: — Зу наслтн, — гив.
Терүнәс кичгән өвгнд асрҗ өгәд, цааран
гертән хәрж, ирхлә, эк эцк хойрнь көгшрәд
бәәҗ. Боса күүнә бөрвцә, сууһа күүнә
сууца гиич-хүрм кев. Тиигәд амрад, җирһәд
бәәв.
АХ-ДҮ
ХОЙР ХУЛҺН
езәнә
бәәҗ. Ах-дү хойр хулһн бәәҗ. Эдү-тедү
җир-
һҗ бәәтлнь үвлин сар урһна. Ах-дү
хойр өврлдәд,
теврлдәд хонна. Өрүнднь
серәд, босад һархла, хул-
һнин хумсца
цасн орад бәәҗ. Хәрү дүнь ирәд ахдан
келнә:
— Ах нойн баав, һаза хулһнин хумсца
цасн
орад бәәҗ, та амрч унтыт, би
цасан күрздсв. Цас
күрздҗәһәд, нег
шаһан кирә тос олҗ авад, тер тосан
авад
гертән орҗ ирнә: — Ах нойн баав, би эн
ик тос
олҗ авч ирүв. Би цасан күрздчкәд
ирсүв; нүр-һаран
уһай,
бурхндан мөргий, тегәд хоюрн идий, —
гиҗ келәд, һарад күрз- дәд бәәнә. Цасан
күрздчкәд, орҗ ирнә. Нүр-һаран уһаһад,
бурхндан мөргнә: — Не, ах нойн баав,
тосан авит, ода хоюрн идий, — гинә.
—
Я,
дү мини, би идчкләв, — гив.
—
Көдлмш
кедгнь би кеһәд, олдгинь би олад, иддгинь
та идәд, би яахмб? Танла би зарһцнав.
Иовий, зарһан оч кегүлий.
Хоюрн
һарад йовна. Теднлә көдәһин көк чон
гүүҗ йовад, хар- һад бәәв:
—
Ах-дү
хойр хулһн, хама оч йовнат? — Хоюрн
зарһан кегүлх кү хәәҗ йовнавидн. Хулһнин
хумсца цасн орхлаг, ахан хәәрләд, би,
дүнь, цасан күрздләв. Шаһан кирә тос
олҗ авув. Ахдан авч ирәд, ах нойн баав,
та унтад серит, би цасан күрздчкәд
ирсүв, гиҗ келләв. Цасан күрздчкәд ирүв.
Нүр-һаран уһаһад, евәлән цовулад,
бурхндан мөргүв. Не, ах нойн баав, одак
тосан нааран авит, идий хоюрн, ги- вүв.
Би идчкләв, гив. Олдгинь би олад, зөөдгинь
би зөөһәд, и/щгинь та идәд, би юуһан
идхмб гиһәд, зарһ кегүлий, гиҗ йовнавидн.
Цеб
гитл чон ахинь авад үмкчкв, дарунь
дүүһинь авад үмкчкв. Хоолынь мерәд
бәәнә. Хахад һарһад оркна. Хулһн гүүһәд,
цасн дор орад одна. Тиигхлә, арһан барад
көдәһин көк чон келнә: — Сартхр сээхн
хамран һарһхар, бүлткр сәәхн нүдән
һарһхнчн, —гинә.—Бүлткр сээхн нүдән
һарһхар, сертхр сәәхн чикән һарһхнчн.
Сертхр сәәхн чи- кән һарһхар, дердһр
сәәхн далан һарһхнчн. Дердһр сәәхн
далан һар- һхар, хаптхр сәәхн хоман
һарһхнчн. Хаптхр сәәхн хоман һарһхар,
шавдһр сәәхн сүүлән һарһхнчн... — Сүүлән
һарһад цеб гитл, чон идәд оркв. Дәкәд
хулһн мерәд, чон хахад һарһад оркҗ. Цасн
дор гүүһәд орад оч.
Хәрү
үрвәд хамран һарһҗаһад, көдәһин көк
чонд: — Ахим идҗ
141
орксн,
чамаг, хамринчн нүкәр орад, һолынчн
цуснас һурв цадтлан эс уудм болхнь,
насм ахр болтха, — гив. Эн чон әәһәд
һарад гүүнә. Тоһрун харһна: — Көдәһин
көк чон көвклзәд, хамаран гүүҗ йовнач?
— гив.
—
Яһлав,
хулһн ахим идвч гиһәд, һолынчн цуснас
һурв цадтлан уунав, гиж. андһар тәвв,
тегәд гүүҗ йовнав. Не, тоһрун, буйн
болтха, хәләҗ-сурҗ йович. — Тоһрун
кирик-кирик гиһәд, нисәд йовад одна.
Хулһнд күрәд ирнә.
—
Хулһн,
хулһн, ю кеҗәнәч? — гинә.
—
Көдәһин
көк чон ахим идчкв. Би терүг цаһан
нууричн эргн хәәһәд, хум цаһан мөргничн
хольвчн хәәһәд, олад авхинь һолыннь
хар цуснас һурв цадтлан уус гиҗәнәв, —
гинә. Тоһрун кирик-кү- рүк, кирик-күрүк
нисәд йовад одна. Чонд күрч ирнә.
—
Я-я,
тоһрун, яһвч, үзвч? — гинә. — Элсн цаһан
нууричн эргн хәәһәд, хум цаһан мөргничн
хольвчн хәәһәд, чамаг, һолынчн хар цус
нас һурв цадтлан уухув, — гиҗ андһар
тәвҗ йовна.
—
Я,
яһлав, тоһрун мини, буйн болтха, теңгрин
аһарт һарһаһич, — гив.
Тоһрун
дал деерән суулһчкад, теңгрин аһарт
һарһчкна.
,
— Не, тоһрун, буйн болтха, соңсҗ йович,
хәләҗ йович.
—
Не,
— гиһәд, кири-кири, күрү-күрү гиһәд,
саак хулһндан
күрч
ирнә: — Хулһн, хулһн, ю кеҗәнәч? — гинә.
—
Эн
һазрин көрсинь шулҗ авад, тагт тәвҗәнәв.
Көдәһин көк чон теңгрин аһарт һарч оч,
— гинә. — Терүг эн татт тәвәд күрәд,
һолыннь хар цуснас хамриннь нүкәрнь
орад цадтлан унав. —Тоһрун хәрү нисәд
һарна. Көдәһин көк чонд ирнә.
—
Я,
хәәмнь, тоһрун мини, ю соңсвч, ю келҗәнә?
— гив.
—
Көдәһин
көк чон, чамд теңгр өөд һарч тус уга
кевтә. һазрин көрсәр теңгрт күрм тагт
тәвҗәнә. Чамд күрч өшәһән авн гиҗәнә.
—
Я,
яһлав, би тиигхлә кииснәв, — гинә. Чон
киисәд балв тусад, үкәд одна. Хулһн гүүҗ
ирәд, хамриннь нүкәр орад, нег цадтлан
цус авад, дәкәд гүүһәд орад, хойр цадтлан
цус авад, һурвдад орад, һурв цадтлан
цус авад, өшәһән авад бәәҗ. Тиигәд амрад,
җирһәд бәәҗ.
БУҖИ
НДӘ
езәнә
бәәҗ. Көгшн эктә ор һанц көвүн — Буҗиндә
Чд| бәәҗ. Нег цөөкн адута бәәҗ. Тер цөөкн
адуһан туу-
I
һад йовҗ йовхлань, хойр нүднь өөртә
өвгн күрч
Лд ирәд
келв: «Буҗиндә, Буҗиндә, эн адуһан заяни
/<
Щ сәәндән
цуглулвч, залу сәәндән цуглулвч?» —
гив.
Ж
К Буҗиндә келв: «Залу сәәндән цуглулув»,
— гив.
һ
иу Заячнь
уурлад: — Чамаг, ик шарһ бичкн шарһ
хойр
мөричн долан көк чонар эс идүлдм болхнь,—
’ гиһәд хәрҗ одв. Буҗиндә герүрн хәрҗ
ирв. Экнь
әәлдҗ
медәд: — Я, Буҗиндә минь, юн залу сәәндән
цуглулув гиҗ келвч? Заяччнь уурлад, ик
шарһ бичкн шарһ хойр мөричн долан көк
чонар идүлнәв гиһәд, хәрҗ одв, — гиҗ
келв.
Буҗиндә
ик шарһ бичкн шарһ хойран хуухта му
дааһ кечкв. До- лан чон күрч ирәд, ик
шарһ бичкн шарһ хойриг хуухта му дааһ
ке- синь медәд, хуухта му дааһ бәрәд
идв. Тернь оңдан хуухта му дааһн бәәсн
бәәҗ. Буҗиндә ик шарһан унад, зурһан
чоныг күцәд, арсинь бү- түһәр өвчәд,
хамртнь торһад тәвчкв. Доладгч чоннь
күцгдлго һарв. Заячнь: — Чамаг, әмичн
эс авхулдг болхнь, — гив. Хойр алмс эм
ил- гәҗәсинь эмг экнь әәлдәд медв.
—
Я,
Буҗиндә минь, чамаг заяччн алмс эвәр
әмичн авхулн гиҗә- нә, — гив.
Буҗиндә
нег тарһн хө алад, махинь чанад идчкәд,
гүзәтә, һолһата, гестә санһсн хамгинь
хәәстә уснд дүүргәд буслһчкад, терүнәннь
өмн бийднь буһ марл хойриг селвәд
шарчкад, ээҗәсн һарсн мөнт бийәрн барана
өмн бийд кевтв. Хойр алмс эм күрч ирәд,
хамаһурнь авхувидн гиһәд, шивр-шивр
күүндҗәһәд: — Зегснә чөләһәр орий, —
гиһәд орв. Тиигжәһәд: — Хамриннь нүкәр
орҗ авий, — гив. Невчк бәс гив. Не- гнь:
— Тер буһ марл хойринь идчкәд, орҗ авий,
— гив. Буһ марл хойринь идҗәхләнь, әрәхн
көндрәд, хәәстә буслһсн халун саңһсиг
де- ернь көмрв.
—
Я—ю!
— гилдәд, гүүлдәд һарв. Геснь шатад,
чичрхә һолһань цуврәд йовхлань, көөж
күцәд, геснднь модар эв татад тәвчкв.
«Чамаг, луһин сумар эс алулдг болхнь»,
— гиһәд заяч келҗәсинь экнь әәлдәд
медәд: — Хәәмнь, Буҗиндә минь, чамаг
лууһин сумар халһҗ алн ги- җанә, — гиһәд
келв. Буҗиндә ик зеердән унад, нег бахн
авад һарв.
Иовж
йовхлань, теңгрәс теврин дүңгә тевк
хар үүлн деерәснь цокн гиһәд, цокн гиһәд
күрэд ирхләнь, бахнарн тулад йовна.
Йова йовҗ,
143
Богзатын
бор уул деер һарч ирәд: — Нс, цокдгарн
цок, — гив. Теиг- рәс тевкнн дүцгә хар
үүлп бутхачҗ йовад цоктлнь, Богзатын
бор
уулас
«чу» гиһәд оркхлань, Богзатын бор уулын
белднь күрәд одв, Арднь Богзатын бор
уулыг хойр әңг кеҗ, шу цокад оркв.
Терүндәи лу җиндмән алдчкад, темәнә
ботхн болад, һаң-һуң гиһәд йовхлань,
бәрж, унад, цокҗ-цокж, зооһаснь нег сур
авад тәвчкв. Түүнә хөөннь Буҗнндәг
заячнь наар гилһв. Ик шарһан унад одв:
— Тер зурһан көк чоныг юңгад арсинь
өвчәд хайвч? — гиҗ заячнь сурв.
—
Бурута
ик шарһ бичкн шарһ хойр адун дунд йова
йовтл, тер буру уга хуухта му дааһим
идчкәд йовад оддг гиһәд, көөҗ күцәд,
арсннь
өвчәд, хамртнь торһад тәвчкләв, — гив.
— Терчн зөвтә, —гив. Хойр алмс эмим
юңгад гесинь шатаһад, модар эв татад
тәвсмч? — гив. — Бурута Буҗиндәһим
авхднь сән болтха гиһәд, чирм нүцкм
кевтә кевтхинь авл уга, үкхин өмн идхәр
седәд, шарчксн буһ марл хойрим идәд
бәәхләнь көөләв, — гив. — Не, терчн
зөвтә. Тер лууһим
юңгад
зооһаснь сур авад тәвсмч? — гив. —
Цокхднь өөрхн болтха
гиһәд,
Богзатын бор уул деер һарч өгә бәәхнь,
бурута намаһан цокл
ута,
буру уга Богзатын бор уулыг шу цокад,
хаяд оркхлань, уурм күрәд, бәрҗ авад,
цокҗ-цокҗ, зооһаснь нег сур авад тәвчкләв,
— гив. Не, көвүнә зөв гиһәд, ут нас өтәд,
наснаннь туршарт жирһ гиһәд
тәвчкв.
Гертән хәрҗ ирәд, амрад, җирһәд бәәв.
ХУЦ
УНДГ, ХУЛҺН СААДГ КӨВҮН
езәнә
нег цагт хулһн саадг, хуц ундг көвүн
бәәҗ.
Хулһн сааһад әәрг кеҗ. Нег хаана
адуч ирхләг әәрг
кеҗ өгнә.
—
Шимтә
сәәхн әәргв.
—
Шимтә
сәәхн әәрг болв чигн, шиличн девтәх.
—
Хорн
келтә көвүмч.
—
Хорн
һазрт, хорһн шөлнд.
—
Еңтә
келтә көвүмч, — гинә.
—
Ең
мөрнд, еңг базрт.
—
Чи
бидн хОйр хоорндан үгән өглцшговидн.
Адуч
мордад, хаандан зарһ бәрнә. Хан буруд
тусхаһад, һурвн сар
иерг церглүлнә.
Көвүн хулсн җид кеҗ авад, зегсн үлд кеҗ
авад, ху-
цан унад хотхлзулад, цәвәрнь
цокад цевлзүләд, һуярнь цокад һувчкл-
зулад,
сәәрәрнь цокад сәәрин махинь шалхлзулад,
хаана герин үүдәр халхлзулад һарна.
Хаана
хатн хәләҗәһәд: — Хуц ундг, хулһн саадг
көвүн хаана церг
зутав,
— гив.
—
Шиир-бушхгар
олз кедго, шивс гисн үгәр үг кедго, ямана
толһа янзд ордго, яһтр хоогчн хаана
хатн, танар зарһан кегүлхн угав, —
гиһәд, көвүн йовад одв. Хаана хатн хаанд
зарһ бәрнә. Хан көвүг наар гилһәд: — Юн
гиҗ харасмч? — гив.
—
Тана
закаһар хуцан унад, хулсн җидән авад,
зегсн үлдән авад, хаана цергт мордҗ
йовлав. Хатн үзәд, эн хуц унсн көвүн
хаана церг зутав гинә. Тиигхләг келләв:
«Шиир-бушхгар олз кедго, шивс ги- сн
үгәр үг кедго, ямана толһа янзд ордго,
яһтр хоогчн хаана хатн, танар зарһан
кегүлхн угав».
Хан
хатан хәәчлә харһулв. Көвүн цергт мордв.
Хаана церг төгсә- Ьд, көвүн һучн улан
үкр тууҗ ирв. Хәрҗ ирәд, амрад, җирһәд
бәәв.
МУУСТ
ӨГСН КӨВҮН
сзәнә
нег цагт хойр көвүтә эмгн өвгн хойр
бәәҗ. Зун
улан царта, хусм хар маштгта
бәәҗ. Нег өдр өвгн
хусм хар маштган
унад, һучн алд җидән бәрәд, зун
улан
царан аршан цаһан нуурур туув. Цармуднь
ус
уулго, үргәд бәәв. Хусм хар маштган
һуйдад, эн му
кпшгтә цармуд ус юңгад
эс ууна, эс гихлә мини тол-
һа тарн
гнҗәнә, эс гихлә эн нур ширгн гиҗәнә
гиһәд,
нур тал хәләв. Нег оошк тенд
көвж, йовсиг үзв. һучн
алд җидәрн
хатхад, ора деерән авв. Тер оошк һучн
тавн
толһата һунн хар мус болад, өвгиг теврәд
тәвсн уга. — Әмим тәв.
зун
улан царан өгнәв, — гиҗ өвгн келв.
—
Чамаг
алсна хөөн царичн алнав.
Өвгн:
— Эмгән өгнәв.
—
Чамаг
алсна хөөн эмгичн алнав.
—
Буйн
болтха, әмнм тәв, ик көвүһән өгнәв, —
гив.
—
Чамаг
алсна хөөн көвүһичн алнав. Хамгин бичкн
көвүһән ас, — гнж
мус
келв. Өвгн буру хәләһәд ууляд, зөв
хәләһәд инәһәд, — өгнәв, —
гив.
—
Не,
танд яһҗ өгхүв?
—
Би
маңһдур
һал үдлә талвин цаһан ташуһич-н шатахув,
тиигхлә көвүһән
илгә, —гив.
—
Не,
— гиһәд,
өвгн цармудан идүлчкәд, гертән хәрж
ирәд, зовнь« сн
кевәр бәәв.
Маңһдур
һал үдлә талвин цаһан ташунь шатв.
—
Аав,
мана ташуһимдн шатаҗана, — гиҗ көвүнь
эцктән келв.
—
Одад
унтрачк, — гив. Көвүн хусм хар маштган
унад, түүмрт курч
йовхлань,
нег шар толһата моһа түүмрт шатҗ алдад
йовсиг үзв, Терүг авхлань, һучн тавн
толһата һунн хар мус болад, көвүг авад
ге« рүрн
хәрв. Хәрәд,
мус эврәннь күүкән өгәд, тингж җирһҗ
бәәһәд, мус келв:
— Не, би көгшрүв,
гертән суунав. Чи, көвүн, энүнд бәнч,
эцкү« рн
хәрнч — чини дурн.
—
Эцкүрн
хәрнәв, — гив.
Отг-алвтыннь
өрәлинь өгв. Теднән нүүлһәд, эцкүрн
күрч нрәд, эцкиннь ард буулһв. Тиигҗ
бәәһәд, тер көвүнә ахнь һаза һардго бә-
әҗ. Үмс идәд, үмснлә зуурлдад бәәдг
сәнҗ. Нег өдр тср ахнь һаза һарч. Дүүһнннь
гер үзәд орж ирәд: — Дүүдм гер авч өгчт,
нанд бас гер авч өгтн, — гиһәд, эк-эцктән
амрл өглго бәәв.
14в
—
Не,
ода яахвидн, — гиһәд, эмгн өвгн хойр
сүв-селвәд, — өмнк ввк эцктнь тавн яма
бәрләв, оч авч ирг, — гив. Көвүһән дуудв.
Кө- вүн курч ирв. Чини өвк эцктчн тави
яма бәрләв, оч авч ир. — Не, — гив. Гертән
орҗ ирв. Уурта кевәр ирв. — Юунд уурлвт?
— гиҗ гер- ть сурв. — Намаг эцкм мини
өвк эцкәс мини тавн яма оч авч ир гив.
— Нс, тертн керг уга, — гиһәд, зун мөр,
зун үкр, зун хө ниилүләд чанад, давтҗ-давтҗ,
нег түңгрцгт болһад өгв.
Гсрүгән
авад, көвүн төмр сөөкә кеҗ авад, төмр
тайг кеҗ авад, һа- пд йовв. Кедү хонг
йовсинь күн медхш. Тиигҗ йовтлнь нег
оңһрха »цкн бәәҗ. Тер нүкнә амн деер
сууһад, хотан идчкәд, нүдән аняд, м:кән
атхад киисв. Җуугҗ, җуугҗ дора замб түвд
күрв. Терүнд хамг „мтнь үкәдл бәәнә.
Тиигҗ йовтлнь, нег өвгн яма туусн: —
Чи, көвүн, хамаһас хааран йовлач? — гив.
— Мини эцк намаг илгәв. Өвк эцкт- чнь
тавн яма бәрләв, тер ямасим авч ир гиһәд
илгәв, — гив. — Эн орнд әмд махта-цуста
күн йовдмн биш. Хойр даальң өгв. — Мә,
энүг ав, — гичкәд, — энүг бичә сек, —
гив. Тер көвүнд нег алтн билцг өгв. —
Не, чи, көвүн, тер нүкнәннь амн тус одад,
бурхнд зальврад унт. Көвүн, менд хәр, —
гиһәд, уга болҗ одв. Тер көвүн терүнәсн
гүү- һәд, нүкнә амн тус күрч ирәд, зальврад
унтв. Серн гихлә, нүкнә амн деер кевтсн
бәәҗ. Терүнәсн босад, хәрү хаалһарн
йовад хәрв. Йовҗ йовад, өвгн эн даальңган
ю кеҗ өгв гиһәд, тер даальңгин аминь
та- тад оркв.
Нүцкн
әмтн хулсн җидтә, зегсн үлдтә хадыг һол
болтлнь чавчад, тер көвүнүр аашцхана.
Тер көвүн ода яахув гиһәд, билцгән
үзүлв. Даальңгурн орҗ одцхав. Даальңгиннь
аминь бооҗ авад гүүһәд һарв. Гертән
күрч ирәд, тер даальңган үүдәрнь хаяд
өгчкәд, гертән күрч ирәд, цәәһән ууҗатлнь
гергнь: — Хәлә, мана аавиниг дәәлҗәнә,
— гив. — Тиим йоста юмн,—гив. Босад
билцгән үзүлчкв. Тиигхләнь даа- льцгурн
орҗ одв. Даальңгиннь аминь бооһад
өгчкәд, хоюрн амрад, жирһәд бәәв.
күүнә
кишг
езәнә
нег залу бәәҗ. Хорха-меклән кел меддг
сәм
Хан терүг наар гиһүләд: — Чамаг
хорха-мек.л
кел меднә гидмб? — гив.
— Альков, эн нуурин
ләс юн гиһәд
хәәкрҗәнә, келлчн? — гив. — Ма
хан
нууран өдр болһн бальчгас арчҗ бәәтхә
п
һәд хәәкрҗәнә, — гив. — Мини хөн
юңгад мәәл
дәд бәәнә? Оч юн гиҗ
мәәлҗәхинь сур, — гиһ
хан хөөнүрн
илгәв. — Өдр болһн хөөнә мах иддг
ууртн,
— гинә. Тер хөөнә ардаснь нег доһлң
хур|
Гювҗ
йовна. Экнь мәәлв: — Эн хөөдин хурһднь
экән дахад йовдм чи юңгад эс дахнач?
—
Миңһн
шар толһата хөөнә кишгиг әрә дааҗ
йовнав, — гив. Терүгинь хаанд келлго:
— Тер му хурһан өгтн? — гиҗ залу сурв
— Не, ав, — гив. Тер хурһна нооснаснь
ноха ноос таслад, авг оркв.—Нохаһан
өгтн, хурһитн авхшив,—гив. Нохаһан өгв,
нохань н< бнчкн ишкә деер шееһәд оркв.
Тер ишкәһәрнь нег гергн бәрүл кечк —
Бәрүлитн авнав, нохаһитн авхшив, — гив.
— Ав, — гив. Нег гер, сәрүләрн хәәс бәрәд
оркв. — Хәәситн авнав, — гив. — Не, ав,
— ги Хәәснднь хот кеһәд уучксн бәәҗ. —
Не, күүнә кишг авч болшгоч, - гиһәд хәрв.
Тиигәд амрад, җирһәд бәәв.
ТЕГТХӘ
ӨВГН
езәнә
нег Тегтхә өвгн темән гүзән хавтхта
бәәҗ. Тер
өвгн тек-түк йовҗ йовад,
темн олҗ авад темән гү-
зән хавтхдан
дүрчкв. Дәкәд тек-түк гиһәд йовҗ йо-
вад,
һурвлһи.н һурвн цаһан өндг олҗ авв.
Бас
темән гүзән хавтхдан дүрчкв.
Дәкәд тек-түк ги-
һәд йовҗ йовад, моһа
олҗ авв. Түүгән өвртон
дүрчкв. Дәкәд
тек-түк гиһәд йовҗ йовад, тогль шаа-
вр
олҗ авв. Дәкәд гүүнә земсг олҗ авв.
Тиигәд
Тегтхә өвгн тек-түк гиһәд йовҗ йовхлань.
нег
хар гер үзгдв. Тер герүр күрч ирв. Герт
күн уга бәәҗ. һурвлһин
һурвн цаһан
өндгнәс негинь булв. Хойринь күрдднь
тәвв. Чигәнәснь
цадтлан ууһад,
чигәнднь моһаһан хайчкв. Дер деернь
темнән хатхв.
Үүднднь гүүнә земсгән
делгчкв. Үүдн деернь тогль шаавран
оркчкв.
Тиигчкәд өвгнә бийнь барана
ард бултв. Тер герин эзнь көгшн эмгн
бәәҗ.
Тер эмгн түләнд одсн бәәҗ. Түләһән авад
күрч ирәд, чигәһәч
бүләд оркв. Чигәнднь
моһа пист гив. Дәрк! — гиһәд хәэкрәд,
орн-
деерән суухла, темн хатхад оркв.
Дәрк! Ээҗ! — гиһәд, һалан уудлв.
һурвлһин
һурвн цаһан өндгн хаһрад, нүдинь сохлад
оркв. Хәәрхн!
-
гиһәд күрдән секв. һурвлһин хойр цаһан
өндгн хаһрад, дәкәд нег
нүдинь
сохлчкв. һарад гүүхләрн, гүүнә земсгт
бүдрәд унв. Босхлань,
тогль шаавр
толһаһарнь цокад алчкв. Тегтхә өвгн
инәҗ-инәҗ, һол-
һань
хаһрад үкв.
МИС
НОХА ХОИР
р®855^
~ езәнә
эмгн өвгн хойр нег көвүтә бәәҗ.
Тер көвүнь нег
һаһата бәәҗ. Нег дәкж, тер көвүн нойнд
оч
зар-
I гдв>
Жилдән нег
Деншгәр көлсинь өгдг бәәҗ. Тер
деншгән
авч'ирәд, худгт хайчкв. Дәкәд одад зар-
1(5т
I
гдв’
$ас
деншг авв-
Тер деншгән авч ирәд худгт I хайчкв. Бас
оч заргдв. Җилдән деншгәр, хойр ден-
I шгәр
заргдв. Тер мөңгән гертән авч ирәд:
| —
Баав, баав, би яармас оч цар хулдж. авнав,
1 терг
хулдҗ авнав, мөр хулдҗ авнав, — гиһәд
һа-
рад
гүүв. Гүүҗ йовтлнь, нег мишгтә юм үүрсн
күн йовҗ йовна. Те- рүнлә харһв.
—
Мендвт,
хамаран йовҗ йовнат, — гиҗ келснд: —
Мис авч йов- аав. Залу наста цагтан хулһн
бәрдг билә, көгшрхләрн хулха кедг бо-
лв, эяүг цокҗ алнав, — гив. — Цокҗ алхар,
нанд өгтн, — гив. Тиигҗ келхләнь, тернь
өгв. Тер көвүн нег деншгән өгв. Тиигәд
миисән авад йовв. Йовж, йовхлань, нег
күн ноха көтлҗ йовсиг үзәд, терүнлә
хар- һв. — Мендвт, — гив. — Менд! —
Эн'нохаһан хамаран авч йовнат? - гив. —
Залу наста цагтан туула бәрдг билә,
көгшрхләрн хулха ке- нә, энүг алнав, —
гив. — Алхар, нанд өгтн, — гив. Тернь
өгв. Хойр деншгән өгв. Нохаһан авад йовҗ
йовхлань, нег моһаг көвүд төгәләд
авчксн, модн уга болад зогсҗаснь үзгдв.
Тер көвүн теднүр одв: — - Үкртән одцхатн,
— гив. Теднь зогсад бәәв. һурвн деншгән
өгчкәд,
иоһаһинь
авад һарв.
—
Манад
оч гиич болтн, — гиҗ тер моһань келв. —
Ые, — гиһәд,
| һарад
йовв. — Мана аав-ээҗ танд алтн билцг өгх,
бичә автн, юн
ке-
| рпә
гихләнь: «Чолун эрднь кергтә», — гитн, —
гиҗ моһань келв.
«Чолун
эрднь манд уга», — гихләнь: — Таид эс
бәәсн чолун эрднь,
I
нань кенд бәәхмб? — гиҗ келтн. — Не, —
гиһәд, одв. Тер эцк-экнь 1 гиичлүләд,
алтн билцг өгв. — Авхшив, — гив. — Ю
авпат? — гив.— ; Чолун эрднь авнав, —
гив. — Чолун эрднь уга, — гив. г
—
Танд
эс бәәсн чолун эрдиь нань кенд бәәхмб?
— гив.
Тиигхләнь
һарһад өгв. Тер чолун эрднән авад йовв.
Пова, йова йовтлнь, геснь өлсәд ирв.
Ардаснь тер моһа күцҗ ирәд; «Ю сансан,
эрднәсн суртн», — гив. Тернь хот сурв.
Юн сансн хотынь күцәҗ егв. Хотан идәд,
миистән, нохадан чигн өгәд, тиигәд
гертән күрч ирв. Экнь УУрлад: — Цар,
тергн, мөрнчн али? — гив.
151
—
Баав,
баав, бурхпдан мөргтп, — гив. Бурхндап
мөргв. Юн сап- спнь чолун эрднәсн сурв.
Сурсинь күцәв. һаһадан хотынь өгәд
келв: «Оч хаанд келтн, тпнм көвүн тана
күүкнд келхәр седжәнә, гиһәд кел- тн»,
— гив. Одад келв: «Сән юмний, му юмний
терчн», — гиҗ хан сурв. — Му юмн биш, —
гив. — Мини герәс сән, талдан хаадудын
герәс сәәхн гер кетхә, —гив. Не, тер
һаһань хәрҗ ирәд, көвүнд ке- лв: «Мпнн
герәс, талдан хаадудын герәс сәәхн гер
кетхә!» гив. Тегәд күүкән өгнәв, — гив.
Тер көвүн чолун эрднәсн .сурад күцәв,
Дәкәд һаһаһан илгәв. һаһань хаанд оч:
«Күцәчкв», — гиҗ келв.
«Мннн
гернн үүднәс эврәннь герин үүдн күртл
алтар тагт тәвтхә, хойр талаһурнь альм,
кедм тәртхә», — гиҗ хан зәрлг болв.
Тер
һаһань хәрҗ ирәд, тер ач көвүндән:
«Тиигәд хан зәрлг болв», — гив. Көвүн
күцәчкв. Хан күүкән өгв. Күүкинь авад,
эдү-тедү жир- һҗәһәд, тер күүкнь оңдан
хаана көвүнд дурта бәәҗ. Тер көвүн нүү-
рән уһаҗахлань, күүкнь: «Алысов, тер
чолун эрдниг өглтн», — гив. Өгв. Тер
күүкн авад: «Эн нөкрм далан телтрт оч
тусх болтха, эн гер- малнь уга болтха,
тер хаана көвүнд би күрх болтха»,— гиҗ
санв. Тер санань бүтв. Нөкрнь далан
телтрт оч тусв. Бийнь тер өмнк дурлдг
ковүндән одв. Мал-гернь уга болҗ одв.
Көгшн эк эцк хойрнь үлдв. Мис ноха хойрнь
эзән хәй гиһәд, һарад гүүлдв. Гүүлдәд,
далан көвәд күрч ирв. Мииснь үнрчләд,
эзән бәәсинь медв. — Мис ноха хойрвт,—
гиҗ келснд, — э, — гив. — Арһлҗ чолун
эрдним авч ирҗ үзтн, — гив. Мис ноха
хойр гүүлдәд, тер гергнүрнь күрч ирв.
Унтҗ кевтж. Мииснь орхан хәәв. Тер гертнь
бәәсн күүкн герүр тәвчкв. Тер күүкн:
«Биил», — гив. Мис биилв. «Дуул», — гив.
Дуулв. Асхн мис һарв. һарад, нохатаһан
хулһн хәәв. Хәәһәд, олад, мис авч одв.
Авч одад, тер эмин деер тәвв. Ог! — гиһәд
бөөлҗәд, һарһад оркв. Тиигәд тер мис
чолун эрдниг амндан үмкчкәд, мәәләд
бәәв. һазаран тәвчкв. Мис ноха хойр
далаһур гүүлдәд күрч ирәд, мииснь орнав
гив. Нохань гегс чамаг цокх, би авад
орнав гив. — Җили цааран, чи авсн угач,
би ав- лав, — гиһәд орв. Орад йовҗ йовтлнь
гегс цокад унһачкв. — Келә бәәлүв би
чамаг, ода яһҗ авхувидн, — гиһәд келв.
Мииснь цаяхас дуудв. Цаяхас һарч ирцхәв.
«Чолун эрдним олҗ огтн», — гив.
—
Эс
олҗ өгхләтн далаһитн ширгәчкхүв, —
гив. Цаяхас хәэһәд йовҗ одв. Хәәҗ-хәәҗ
юмн эс олдв. Күрч ирцхәв. «Угай», — гив.
«Уга», — гив. — Цуһар бәәцхәнт? — гихләг,
нег-негән хәләһәд, негнь уга болад бәәв.
Тиигҗ бәәхләнь, тернь күрч ирв. «Чи
чолун эрднь авлч?» — гив. «Уга», — гив.
— Эс гихләг далаһитн долаһад шнргәч-
кнәв, — гив. Негнь келв: «Деерәсм ирәд
намаг цокад, нег көлим хуһ- лчкв. Тоха
турш һазрт булгдҗ одв», — гив. Одад
һанцхн көләрн көлврүләд авч ирүв. Ноха
мис хойр терүг йөрәһәд, тегәд мана эзн
пәәмн шарһан татад, гүүлгәд күрәд ирг
гисиг, эзн гүүлгәд күрәд ирв. Түундәи
ү-хә болад: — Мана ардк гер-мал өмнк
кевәрн бүтх болтха, тер гергн ирх болтха,
урдк кевәр ээҗ аав хойрм хот-хоолан идх
бо-
152
—
Баав,
баав, бурхндан мөргтн, — гив. Бурхндан
мөргв. Юн > спнь чолун эрднәсн сурв.
Сурсинь күцәв. һаһадан хотынь өгәд ю
«Оч хаанд келтп, тиим көвүн тана күүкнд
келхәр седҗәнә, гиһәд ; тн», — гив. Одад
келв: «СЗи юмний, му юмний терчн», — гиҗ
сурв. — Му юмн бнш, — гив. — Мини герәс
сән, талдан хааду, герәс сәәхн гер кетхә,
—гив. Не, тер һаһань хәрҗ ирәд, көвүнд
лв: «Мннн герәс, талдан хаадудын герәс
сәәхн гер кетхә!» 1 Тегәд күүкән өгнәв,
— гив. Тер көвүн чолун эрднәсн .сурад
кү Дәкәд һаһаһан илгәв. һаһань хаанд
оч: «Күцәчкв», — гиҗ келв,
«Мннн
гернн үүднәс эврәннь герин үүдн күртл
алтар тагт тәв хойр талаһурнь альм,
кедм тәртхә», — гиҗ хан зәрлг болв.
Тер
һаһань хәрҗ ирәд, тер ач көвүндән:
«Тиигәд хан зәрлг бо. — гнв. Көвүн
күцәчкв. Хан күүкән өгв. Күүкинь авад,
эдү-тедү » һҗәһәд, тер күүкнь оңдан
хаана көвүнд дурта бәәҗ. Тер көвүн I рән
уһаҗахлань, күүкнь: «Альков, тер чолун
эрдниг өглтн», — Өгв. Тер күүкн авад:
«Эн нөкрм далан телтрт оч тусх болтха,
эн ] малнь уга болтха, тер хаана көвүнд
би күрх болтха»,— гиҗ санв. санань бүтв.
Нөкрнь далан телтрт оч тусв. Бийнь тер
өмнк дур көвүндән одв. Мал-гернь уга
болҗ одв. Көгшн эк эцк хойрнь ү; Мис ноха
хойрнь эзән хәй гиһәд, һарад гүүлдв.
Гүүлдәд, далан кө күрч ирв. Мииснь
үнрчләд, эзән бәәсинь медв. — Мис ноха
хонрв гиҗ келснд, — э, — гив. — Арһлҗ
чолун эрдним авч ирҗ үзтн, гив. Мис ноха
хойр гүүлдәд, тер гергнүрнь күрч ирв.
Унтҗ кев Мииснь орхан хәәв. Тер гертнь
бәәсн күүкн герүр тәвчкв. Тер кү^ «Биил»,
— гив. Мис биилв. «Дуул», — гив. Дуулв.
Асхн мис һ һарад, нохатаһан хулһн хәәв.
Хәәһәд, олад, мис авч одв. Авч о- тер эмин
деер тәвв. Ог! — гиһәд бөөлҗәд, һарһад
оркв. Тиигәд мис чолун эрдниг амндан
үмкчкәд, мәәләд бәәв. һазаран тәвчкв.
? ноха хойр далаһур гүүлдәд күрч ирәд,
мииснь орнав гив. Нохань I чамаг цокх,
би авад орнав гив. — Җили цааран, чи
авсн угач, би лав, — гиһәд орв. Орад йовҗ
йовтлнь гегс цокад унһачкв. — К бәәлүв
би чамаг, ода яһҗ авхувидн, — гиһәд
келв. Мииснь цая дуудв. Цаяхас һарч
ирцхәв. «Чолун эрдним олҗ өгтн», — гив.
—
Эс
олҗ өгхләтн далаһитн ширгәчкхүв, —
гив. Цаяхас хәэ! йовҗ одв. Хәәҗ-хәәҗ юмн
эс олдв. Күрч ирцхәв. «Угай», — I «Уга»,
— гив. — Цуһар бәәцхәнт? — гихләг,
нег-негән хәләһәд, не уга болад бәәв.
Тиигҗ бәәхләнь, тернь күрч ирв. «Чи
чолун эр, авлч?» — гив. «Уга», — гив. —
Эс гихләг далаһитн долаһад ширг кнәв,
— гив. Негнь келв: «Деерәсм ирәд намаг
цокад, нег көлим х лчкв. Тоха турш һазрт
булгдҗ одв», — гив. Одад һанцхн көл;
көлврүләд авч ирүв. Ноха мис хойр терүг
йөрәһәд, тегәд мана нәәмн шарһан татад,
гүүлгәд күрәд ирг гисиг, эзн гүүлгәд
күрәд н Түундән ү-хә болад: — Мана ардк
гер-мал өмнк кевәрн бүтх болт тер гергн
ирх болтха, урдк кевәр ээҗ аав хойрм
хот-хоолан пдх
152
лтха,
— гнҗ кслснд, экнь гсртән сууһад, өөдән
хәләи гихләнь: аль- мн амн дссрнь унв.
Бас өөдән хәләхләнь, альми уласи урһҗаҗ.
Тии- 1ӘД тер көвүн мис ноха хойраи авад
гертән күрч ирв. Тер эмнь бәәҗ. Гер-малнь
өмнк кевәри бүтҗ. Тер көвүн хаанур одв.
Хан юунд ирвч гихләг, эн гергнәм күзүһинь
керчтн гив. Күзүһинь керчв. Керчүл-
якад, гертән хәрҗ ирәд, амрад, җирһәд
бәәж.
АЛГ
ЦООХР МАШТГТА ӨВГН
езәнә
нег цагт Алцаһан өвгн алг цоохр маштгта
бә-
әҗ. Нег үкртә бәәҗ. Өвгнә эмгнь
үкҗ одна. Күүкән
хәрд өгчкәд, үкрән
алад, алг цоохр маштгтан ачҗ
авад,
йовҗ йовтлнь, нег залу: — Алцаһан
өвгн,
менд бәнт! — гив. — Мини нер
меддг сән залувч!
— гиһәд, үкриннь
нег көлинь өгв. Дәкәд тер залу
мөргн
цааһур төгәләд довтлад, өмннь һарад:
—
Алцаһан өвгн, менд бәнт! — гив. —
Мини нер мед-
дг сән залувч! — гиһәд,
үкриннь һурвн көлинь өгв.
Дәкәд
тер залу мөргн цааһур довтлад, өмннь
һарад: — Менд, Алца- һан өвгн! — гив. —
Мини нер меддг сән залувч, — гиһәд,
үлдәсн үк- риннь махан өгчкв, Дәкәд нег
мөргн һатцаһур төгәләд, өмннь һарад: —
Менд, Алцаһан өвгн! — гив. — Мини нер
меддг сән залувч! — ги- пад, алг цоохр
маштган өгчкв. Бийнь йова, йова йовтлнь,
тер новҗ йовсн хаалһнь хойр талагшан
һарв. — Негәрнь йовхлань негнь өөлх,
негәрнь йовхлань негнь өөлх, — гиһәд,
хойраһурнь алцаһад йова, йова йовҗ,
аарцгнь шуурад үкҗ одн гив.
г
МОҺЛ
КӨВҮН
сзәнә
нсг цагт эмгн ввгн хойр һанцхп хар цоохр
бү-
рүтә бәәҗ. Шарлҗ хадад түлдг бәәж.
Нег дәкҗ ша-
рлҗ хадад, авч нрәд, барун
бнйдәп орулад оркчкна.
Тер шарлҗн
заагт нег моһа ирҗ. Тер моһа нег
хонад.
тсрмин нсг үдәрт күрнә. Хойр
хонад, термин хойр
үдәрт күрнә. һурв
хонад, термин һурвн үдәрт күр-
нә: —
Не, аав ээҗ хойр, хаанд худ болый гиж
кел-
тн, — гннә. — Не, ода яахв би, —
гиһәд, хар бү-
рүһән
хазарлҗ унад, өвгн хаанаһур одна.
Хаана
гернн үүднд ирәд, хар бүрүһән көндлң
зогсаһад: — Хан ах,
худ
болый, — гив.
—
Ай,
эн юн
күмб? Бәрҗ авад, дундаһурнь шуулад, хар
бүрүднь
теннәд
тәвтн, — гив.
Хаана
зокалар
болад, хойр әңглҗ шуулад, хар бүрүднь
теңнәд
тәвчкв.
Хар бүрү
герән темцәд, күрәд ирнә. Эмгн һарад
ирчкәд, өмә-
рән
киисәд — өвдгән
авад, хооран киисәд — тәкмән авад, ууляд
орҗ
ирнә:
—
Юунд
уульвт? — гиҗ моһа сурв.
—
Өвгим
шуулад,
хар бүрүднь теңнәд тәвчкҗ, — гинә.
—
Нааран
орулад эвтнь тәвәд орктн. Та бийтн
һарад, һазаһур
йовжатн,
— гив.
Эмгн
өвгән герт орулад эв-эвтнь тәвәд, һаза
һарад бәәв. Моһа
деегүрнь
хойр
һацадҗ һарад оркхла, өвгн босад бәәв.
Мацһдур өдр-
тнь
дәкәд
өвгиг илгәв. Өвгн дәкәд одв. Хаана герин
үүднд хар цоохр
бүрүһән
көндлң
зогсаһад: — Хан ах, худ болый, — гив.
Эн
күн негтә күн кевтә: — Наар, бу, — гив.
Өвгн буув.
—
Юн
күмч? — гив.
—
Отгасн
тесркән бәәдг эмгн өвгн хойр биләвидн,
— гиҗ өвгн
келв. — Эмгн шарлж хадҗ
авч ирлә, гертән орулсн терүнднь нег
мо-
һа ирсн бәәж. Тер моһа нег хонад,
нег термин үдәрт күрәд, х®йр хо-
над,
хойр термин үдәрт күрәд, намаг хаанла
оч худ болтн гиһәд нл-
гәснд ирләв,
— гив.
—
Өцклдүр
өдр чамаг алад тәвчкләвидн, яһад әмдрвч?
—
Намаг
моһа әмдрүлв.
—
Не,
худ болый. Мини гернн үүднәс эврәннь
герпн үүдн күртл
алтар тагт тәв. Хойр
талаһурнь мөртә күн хавлад идм, йовһн
күн
дүүләд идм зер-земш урһа. Эврәннь
гернн үүднд оһтрһуд күрм улас
156
урһа.
Мпни герпн үүднд оһтрһуд күрм улас
урһа, — гив. Өвгн ууль- сн-дуулсн хәрҗ
ирв.
—
Юмб?
— гинә.
—
Мнни
герин үүднәс эврәннь герин үүдн күртл
алтар тагт, хойр тшһурнь мөртә күн хавлҗ
идм, йовһн күн дүүлҗ идм зер-земш ур-
һа. Эврәннь герин үүднд оһтрһуд күрм
улас урһа. Мини герин үүднд оһтрһуд
күрм улас урһа. Тегәд худ болый, — гив.
—
Не,
тертн сән. Ээҗ, та нег үүрг шарлҗ авч
иртн. Аав, та нег уут улан шавр авч нртн,
— гив.
Өвгн
эмгн хойр келсн тооты,ннь авч ирцхәв.
—
Хаана
герин үүднәс авн эврәннь герин үүдн
күртл хойр талан цацад иртн, — гиҗ
аавдан келв. — Ээҗ, та шарлҗна өндр
болдгаснь уласн болтха гиһәд, хаана
герин үүднд хатхтн, нег өндрәснь эврәннь
герин үүднд хатхтн. Үлдсн шарлҗинь
хайсн шоран хәврһәрнь хатхтн, — гив.
Эмгн
өвгн хойр келсинь күцәв. Маңһдур өрүнднь
хәләхлә, хаана герин үүдн күртл хәләҗ
болшго гилвксн алтн тагт болҗ. Хойр
тала- һсрнь мөртә күн хавлҗ идм, йовһн
күн дүүлҗ цаглшго ик темсн урһ- сн бәәҗ.
Тер кевтән хар бүрүдән хүрмән ачҗ һарад,
алтн тагтар одв.
—
Эн
һурвн күүкнәс алькинь авнач? — гиҗ хан
моһад келв.
—
Кен
бийдән дуртаһинь авнав, —гив.
Хан
һурвн күүкиг дуринь сурв.
Ик
күүкнь: — Я, тәтә, моһад күн оддмб? —
гив.
—
Я,
тәтә, моһад күн оддмб? — гиҗ дундк күүкнь
келв.
—
Би
однав, — гиҗ дүнь, әмтин бичкнь келв.
Эмгн
өвгн хойр хар бүрүдән хаана отхн хар
күүкиг унулад, хар бүрүһән хазараснь
көтләд һарв. Хар гертән күрәд ирхлә,
хәврһднь ооср-бүч уга ора цаһан өргә
бәәҗ. Авч ирәд, эмгн өвгн хойр ооср-бүч
уга ора цаһан өргәд орулад оркдг болна.
Маңһдур өдртнь моһа хүв- лһәһән гергндән
дүрүләд, хурмустан теңгрин күүкдлә
нааднав гиһәд, хун хүвлһән авад, хун
болад, һаң-һуң гиһәд нисәд йовад одна.
—Әм- эн алн гихлә, эн хүвлһиг өг эс гиҗ
күүнд бичә өг, — гив. Арднь хойр хадм
эгчнь ирәд, — залуннь хүвлһиг ас эс гиҗ
чамаг алнавидн, — гив. — Нанд уга, —
гив. — Шулун ас, — гиһәд, хулсар һал
түләд, элкәрнь шарв. — Эн бәәнә, — гиһәд,
барун шиврлгиннь гүрә заагас моһан
хальс өгнә. Авад, — ю, тәтә, — гиһәд
шатҗасн һалур хаяд оркв. Хаяд оркхлань,
шурд гиһәд шатад, моһан цогцин дүңгтә
утан пурд гиһәд өркәр һарад одв.
Хойр
эгчнь хәрәд одв. Күүкн өркәр хәләҗәхләнь:
— Менд бә, — гиһәд, шар толһата хун
нисәд йовҗ одв. Өркәр алтн билцгән хайҗ
өгв. Хайҗ өгчкәд: — Нама гиҗ бичә хәлә,
— гив. — Би теңгр һазр хойрин шавшлһнд
оч бәәх күмб? — гив. Күүкн тегәд шугшад
ууляд, алд делм төмр тайг келгүлҗ авад,
төмр хойр сөөкә келгүлҗ авад, гУүһәд
һарв. Төмр тө болтлнь гүүһәд, төмр
сөөкәһән элтлнь гүүһәд, йк
теңгр һазр хойран хоорнд күрәд ирв. Ора
деерән ор һанцхн цоор-
157
хата
чолун бәәшң бәәҗ. Эргәд мөргәд орхан
хәәв. Үүдн уга бәәв. Нег нисҗ йовсн улан
хоңшарта хорда гидг шовун келв: маһас
йовлач, кенәвч? —гив.
—
Тнигәд-тиигәд
күргм йовҗ одла, — гиҗ бер келв. — Не,
■ шң һурв эргәд, һурв мөргәд, барун
ээмәрнь давшад һар. Ора ор һанцхн цоорха
бәәдмн. Тер цоорхаһар орад, барун бийдк
о орад кевт. Күргнч ирәд, чивһстә ятхан
цокх,—гив.—Хамг һазр! вун хамг тер нүкн
деер биилх. Тегәд цәәһән ууһад, барун
бийд деер унтх. Унтхлань босад тевр.
Кемрҗән алдад оркхлаг, хөөнш авч чадхн
угач. Чн терүнәсн һардг арһ уга болад
бәәхч, — п
—
Не,
түүнәсн һурв эргәд, һурв мөргәд, барун
ээмәрнь ; орв. Орад, барун бийдк орна
көл дор кевтв. Күргнь хун болж. нүкәрн
орҗ ирәд, — пуф, юуна үнр һарчахмб, .—
гиһәд, нәәм! стә ятхан авад цокв. Хамг
делкән шовун цуглрад биилв. Түүнә' һән
зооглад, барун бийдк орн деерән һарад
кевтв. Терүндән , сад унтад одв. Унтад
одхлань, цеб босад теврв. Теврәд тәвлго
—
Юн
күмч? — гив. — Я, хәәмнь минь, намаг альк
һазр гиҗ медвт, — гиһәд, харһцад киисәд
одв. Терүнднь үүд-түүд ь үүлн цаһан эмиг
түркәд, эдгәһәд оркв.
Тедн
хоюрн бәәһәд, өдр-сө медлго һурвн җил
болад оркв. I вүн һарв. — Уульҗ бәәдг
болвзач, һарч һазр хәләй, — гив. һазр
хәлән гихлә, хаана герин барун бийд ора
деерән ор цоорхата бәәшң бәәҗ. — Мана
аавин өөр прчкҗ кевтәвидн, Не,
түүнәсн
хоюрн хаанд гиич одна. — Хан: — Ю авнач
— ду ав, — гинә. Моһа көвүн: — Йир юм
авхшив, — гинә. — Болв х< авсув, хойр
хадм эгчим өгтн, — гинә. Хойр хадм эгчән
авад, ге^ рун эркн зүн эркн хойрас
күлчкәд, орхларн нурһнаснь олңп авад,
һархларн һанзһин сур авад, зовлң эдлүләд,
амрад, бәәҗ.
V-
хата
чолун бәәшң бәәҗ. Эргәд мөргәд орхан
хәәв. Үүдн уга ( бәәв. Нег нисҗ йовсн
улан хоңшарта хорда гидг шовун келв: -
маһас йовлач, кенәвч? —гив.
—
Тиигәд-тиигәд
күргм йовҗ одла, — гиҗ бер кслв. — Не,
Э1 шң һурв эргәд, һурв мөргәд, барун
ээмәрнь давшад һар. Ора д ор һанцхн
цоорха бәәдмн. Тер цоорхаһар орад, баруи
бийдк ор: орад кевт. Күргнч ирәд, чивһстә
ятхан цокх,—гив.—Хамг һазрш вун хамг
тер нүкн деер биилх. Тегәд цәәһән ууһад,
барун бийдк деер унтх. Унтхлань босад
тевр. Кемрҗән алдад оркхлаг, хөөпнь авч
чадхн угач. Чи терүнәсн һардг арһ уга
болад бәәхч, — гш
—
Не,
түүнәсн һурв эргәд, һурв мөргәд, барун
ээмәрнь д< орв. Орад, барун бийдк орна
көл дор кевтв. Күргнь хун болҗ нүкәрн
орҗ ирәд, — пуф, юуна үнр һарчахмб, —
гиһәд, нәәмн стә ятхан авад цокв. Хамг
делкән шовун цуглрад биилв. Түүнәс] һән
зооглад, барун бийдк орн деерән һарад
кевтв. Терүндән д; сад унтад одв. Унтад
одхлань, цеб босад теврв. Теврәд тәвлго
<
—
Юн
күмч? — гив. — Я, хәәмнь минь, намаг альк
һазра гиҗ медвт, — гиһәд, харһцад киисәд
одв. Терүнднь үүд-түүд к\ үүлн цаһан
эмиг түркәд, эдгәһәд оркв.
Тедн
хоюрн бәәһәд, өдр-сө медлго һурвн җил
болад оркв. Н вүн һарв. — Уульҗ бәәдг
болвзач, һарч һазр хәләй, — гив. 1 һазр
хәлән гихлә, хаана герин барун бийд ора
деерән ор һ цоорхата бәәшң бәәж. — Мана
аавин өөр ирчкҗ кевтәвидн, - Не, түүнәсн
хоюрн хаанд гиич одпа. — Хан: — Ю авнач
— дур ав, — гпнә. Моһа көвүн: — Йир юм
авхшив, — гинә. — Болв хо( авсув, хойр
хадм эгчим өгтн, — гинә. Хойр хадм эгчән
авад, гер1 рун эркн зүн эркн хойрас
күлчкәд, орхларн нурһнаснь олңгш авад,
һархларн һанзһин сур авад, зовлң эдлүләд,
амрад, » бәәҗ.
.1.
ҺАРЦ
Цецн
көвүн 5
һурвн му
10
Тавн
те сахлта нег тө өвгн . . 12
Ах-дү һурвн 16
Цагин селгән 18
Товгн өвгн ...... 21
Заһсч 26
Нусха Му ...... 27
Хөв 36
Шаазһа
сән нәәжтә эмгн өвгн хойр . 42
Кер
һалзн хуцта Кеедә гидг өвгн . 48
Ашиь
Алг мөртә Амн Цаһан . .49
Шинжчин
'һурвн көвүн ... 52
һурвлһин
хамрт нүкн уга болдг учрнь 55 һунуха
Дөнәкә хойр .... 56
Шовара
62
Эр
така тоһстн хойр ... 65
Барс,
чон, арат, темән дөрвн . . 68
Хатуч
байн 71
Мөнкин
көвүн Чилдң баатр . .74
Долан
наста зарһч .... 77
Ах-дү
долан 79
Бакльг,
арат, зурми һурвн . . 81
Эр
күүкн хойр таката эмгн өвгн хойр 82
Ха
Алг мөртә хатуч хан ... 84
Меклә
шорһлҗн хойр ... 87
Өвснә
көндәд өнчн му Борлдаш . 88
Арҗ
Бурҗ хан 90
Шарада
Баатр . . . .94
Улаҗин
Мергн Баатр ... 98
Йовһн
Мергн Баатр .... 104 Хартин Хар Күкл
. . . .107
Хөөт
экин һарт бәәсн өнчн күүкн . 112
Зан
чон хойр 116
Ах-дү
һурвн . . . . . 117
Чон,
арат, туула һурвн . • .120
Саак 122
Ах-дү
дөрвн . . . , ,125
Хойр
өргәллһн 127
Сөнәк
гидг мекч күн . . . .131
Алтн
шар цоохр мөртә Амн Цаһан . 135 Иҗлин
байна көвүн . . . .138
Ах-дү
хойр хулһн . . .141
Бужиндә
. , . .
143
Хуц
ундг, хулһн сааДг кввүн . .145
Мууст
өгсн көвүн . . . .146
Күүнә
кишг 148
Тегтхә
өвги 149
Мис
ноха хоАр 151
Алг
цоохр маштгта өвгн . . .155
Моһа
көвүн 156
