Кер һалзн хуцта кеедә гидг өвгн

езәнә бәәҗ. Кер һалзн хуцта Кеедә гидг өвгн бәәҗ. Эн угатя өвгн һанцхн хуцан унад, хааһарнь цокад хавшулад, һуярнь цокад һавшулад һарад йо- вна. Зуурнь генткн нег хумха дал кевтҗ.

— Цагт маһд уга, кергтә чигн болад бәәдг, — гиһәд, далыг өвгн хавтхлчкад һарв. Асхн бүрүл да- хад өвгн нег байна хотнд ирәд, хуцан уйчкад, герт срад ирхлә, байнахн цәәһән ууҗ бәәнә.

Өлссн өвгнд цәәһәсн күн өгсн уга.

Мал хотнд орсн хөөн байнахн бас махан чанв.

— Эн махнасн бас өгш уга бишв, — гиҗ санҗаһад, — би нег бич- кн махтав, түүгән чанҗ идх хәәс өгит, — гив. Тиигхләнь: — Мана махнла чанад ид, — гиҗ байн келв.

— Махнтн махим идҗ оркхла яахув? — гиҗ өвгн келв.

— Мана махн махичнь идхлә, махан цугтнь өгнәв, — гиҗ байн келв. — Тиигхләнь, өвгн босад хумха далан күүнд үзүлл уга хәәснд тәвҗ оркв. Махиг болһад һарһхла, өвгнә дал нүцкн болна.

— Хәлә, махнтн махим идҗ, — гиҗ өвгн ярвна.

Байн арһ уга, келсн үгдән боогдад, ма.хан цуһараһинь өвгнд өгчкв Өвгн махан идчкәд, хуцан архлх нег арһмҗ сурв.

— Хө күн архлдв. Хуцан хөөнлә хашад орулчк, — гиҗ байн келв.

— Хеөнтн хуцим идҗ оркхла яахув? — гиҗ өвгн келв.

— Хөөдм чини хуциг идхлә, хөөһән цугтнь өгнәв, — болна байн. Өвгн хуцан хашад орулв,

Әмтн цуһар унтв. Сөөднь өвгн босад, кер һалзн хуцан алад, хөө- диннь амнд цугтаднь цусинь түркәд, махинь нохаст өгч оркад, тагчг орҗ ирәд унтв.

Өрүнднь босхла, өвгнә хуц уга, хөөдин амн ху цусн: — Нә, хөөнтн хуцим идчкҗ. Би келлүв танд, ода хөөһән цугтнь өгтн, — болв.

Байн арһ уга болад, зөв хәләҗ инәһәд, буру хәләҗ ууляд, өвгнд хөөһән туулһад тәвб. Тиигәд өвгн дала хөөтә болад, амрад, җирһәд бәәнә.

48

АШНЬ АЛГ МӨРТӘ АМН ЦАҺАН

езәнә бәәҗ, нег хаана нутга угатя эмгн өвгн хойр һурвн көлтә көк царта, төмр өлгәтә көвүтә бәәҗ.

Тер хаана алвт нег дәкҗ арвн тавн толһата атхр хар мус ирҗ кү идн гиҗәнә гиһәд, цуһар нүүлдцхәнә. Өвгн һурвн көлтә цар деерән төмр өлгәтә көвүһән ачхлань, царнь даахш. Герән буулһчкад көвүһән ач- на, царнь даахш. Арһан барад эмгн өвгн хойр төмр елгәтә көвүһән хадын заагт хаяд, сүл адуһан тууж

новсн хаана адучнриг дахад йовна.

Нүүҗ одсн хаана нутг деер нег алг унһн экәсн салад үлдсн бәәж.. Тер унһн ирәд, төмр өлгәтә көвүг көләрн чавчад бәәдг болна. Көвүн өмнәснь: — Цуста махта күн болхла — нааран йов, өвсн киитә мал болхла — цааран йов, — гинә. Унһн тагчг, дәкәд көләрн чавчад бәәнә. Көвүн: «Өвсн киитә мал боллтал эн», — гиһәд төмр өлгәһән тиирҗ хамхлад, һарад ирнә. Хәләхлә — алг унһн болна. Унһиг көвүн бәрҗ авад, нутг деер үлдсн шидмснә тасрхасар оосрлад, көтләд йовна. Иовҗ йовад, көвүн келнә:

— Чи бидн ’хойр яһҗ күүнә нутг деер үлдсн болхмб? Ода альда- ран одый? — гинә.

Тиигхләнь алг унһн көвүнд келнә: — Би һурв туульнав, тер һурвн туульлһндм эс унхла, чи мини эзн болхч, кемр унҗ одхла, эзн бишч, — гинә. Көвүн не гиһәд, мөрән туулюлна. Көвүн унл уга торна: — Ода чи мини эзнч, — гиҗ көвүнд мөрн келнә. Көвүн мөрнәсн бууһад,

эмәл-хазарнн зүүтә юмс күүнә нутг деерәс цуглулҗ авад, мөрндән тохад, мордад һарна.

Кесг цагтан кемҗән уга йова йовҗ нег алтн амта худгин хаҗуд орҗ ирнә. Көвүн мөрндән келнә: — Не, күн ирәд, нанас нерн-усим сурх, му болв чигн чи нанд нег нер өг, — гиҗ мөрндән келнә.

— Өвсн киитә нанар заалһхин ормд, чи бийчнь за, — гиҗ мөрн келнә. — Терчнь чигн зөвтә, — гиһәд, көвүн мөрндән: «Амн Цаһан ги- дг күн болнав, чи Ашнь Алг гидг күлгм бол», — гинә. Мәрнь зөв бо- лад, алтн амта худгин хаҗуд мөрән үлдәчкәд, Амн Цаһан худгин өөр йовсн хойр буһ марлыг бәрҗ авад, буру зөв хойр шарчкад, унтҗ одна.

Тер худгас ик хол биш нег өндр шар-цоохр бәәшң үзгднә. Тер бәә- шңд нег хаана -күүкн тааста күрг олҗ чадл уга, зарц күүктәһән хо-

юрн бәәдг бәәҗ. Хаана күүкнә зарц күүкн уснд ирчкәд, көвүн мөрн хойрнг үзн тусад, алц болад: — 10 и гидг күмб эн, юн гидг күлгв? — гпһәд хойраһннь һәәхә бәәҗ, зөвәр удад одна. Зарцан ирхләнь, хаана күүкн: _ Инм удан яһвч? — гинә. Зарц күүкн өмнәснь: — Алтн амта худг дсер нег мөртә залу унтҗ кевтнә, тана хойр буһ марлытн алад, махннь шарчкҗ, — гннә.

Тингхләнь, хаана күүкн нанла хальдм юн күмб терчн гиһәд, уур- лад хар нштә ханҗалан һартан атхчкад, гүүҗ ирәд, Амн Цаһаниг чавчхар седхләнь: хаана күүкнә барун һар татгдад одна. Барун һарнь татгдснд күүкн сежәд, көвүг серхинь күләһәд сууна.

Амн Цаһан босж нрәд, буру зөв хойр хәләлһҗ шарсн буһ марлы- ннь мах авад нднә. Идәд, нег моһлцг үлдсн алднд күүкн: —Эзн уга юмн бнш, эзнднь нег моһлцг өгхлә яһдв, — гихләнь, Амн Цаһан нег моһлцг мах ардан бәәсн күүкнд утхарн хатхад өгнә. Күүкн идчкәд, хумха хурһан холтртлнь, эркә хурһан элтлнь долаһад бәәнә. Күүкн бәәжәһәд: — Көвүн, манад ирәд, гиич болад йовтн, — гинә. Күүкнә келсн үгд Амн Цаһан хәрү өгл уга сууна. Күүкн хәрүһинь күләҗ ча- дад, хәрж. одна.

Амн Цаһан хот-хоолан ууһад, мөрән бәрҗ унад, һарад йовҗ йо- вад:

— Э! Намаг хаана күүкн ирҗ гиич болтн гисн биший! — гиһәд хаҗиһәд, хаана күүкнәд ирхлә, хаана күүкн аль бис зер-земш бел- дәд, Амн Цаһаниг нәәрлүлнә.

Көвүн нег хонад, маңһдуртнь мордхар седнә. Мордхар седхләнь, күүкн: — Нег хонсн күн хойр чигн хондм, — гинә. Көвүн зөв гиһәд һурв хонна. һурв хонхлань күүкн: — һурв хонсң күн мөңкин бәәдм,— гинә. Тиигхләнь көвүн мөрнләһән зөвчләд, хаана күүкәр хатан кеж авна.

Хаана күүкнә зарц хаанд: күүкнтн нег төөрҗ тарҗ йовсн көвүнд одв гиһәд, нуувчин бичг илгәнә. Хан авад умшчкад, күүкн талан һа- рад йовна; хааг аашсинь күүкн үзәд, Амн Цаһаниг?— Аав уурта ааш- на, тостн, — гинә. Амн Цаһан Ашнь Алган тохҗ унад, хадм эцкән тосҗ ирәд, барун ам татҗ эргәд, тосад ирнә. Хан күргн күүкн хойран үзәд, күргән таасад байрта болна. Зарц күүкән дуудулҗ авад: — Чи юн худл бичг нанд бичвч? — гинә. Күүкн хаана өмнәс: — Му күргн гихлә, таниг шулун ирх гиһәд бичләв, — гинә. Тернь чигн орта гиһәд, хан зарц күүкиг таалад, күүкнәннь нәр-җирһлд орад, тоогдад хәрж одна.

Удл уга, нег цөөк хонсн хеөн, генткн сөөнь өрәлин дүңгә цагт: — Амн Цаһан, герчнь шачана, — гиһәд нег юмн хәәкрҗәнә. Амн Цаһан хурдлад һарад, мөрән хәләнә. Мөрнь өмнәснь ишкләд оркна. Амн Ца- һан орн деерән ирәд шүүрхлә — гергнь уга.

Амн Цаһан гергән хәәнә — гергнь уга. Арһан барад хаанаг орад һарна. Хаанад ирәд, зөв-учран хаанд медүлнә. Хан өмнәснь: — Чи бичә гергән нек, нанд көвүн болад бә, — гиҗ Амн Цаһанд келнә.

50

Амн Цаһан: «Уга, телүлгсн мөрн тер һазртан күрхлә сән, терүг гисн залу түүндән күрхлә сән,» — гнһәд һарад йовиа.

Кесг цагтан кемҗән уга йовад, нег худгин амн деер ирәд, мөрән тәвәд ндүлчкәд, бнйнь амрад кевтнә. Тиигҗ бәәтлнь, алтн мөңгн хойр домб бәрсн нег күүкн күрәд нрпә. Амн Цаһан күүкиг: — Юн күүнә күүкмбт, яһҗ новнат? — гиһәд сурхлань, күүки өмнәснь: — Би Төгә Бүсин гергнә зарцв, Төгә Бүс шидр дорд үзгәс нег шин герг авч ирлә, тернь йир уурта, һар деернь ус икәр кехлә — ик гинә, баһар кехлә— баһ гнһәд, кү зоваһад бәәнә, — гинә.

Тер келсн тоотынь Амн Цаһан соңсад: — Эн авч одси усан һар деернь җннрүләд кеҗәһәд, генткн асхад орк, — гинә. Амн Цаһан күукнә авч йовсн уснаснь уусн болҗаһад, алтн билцгән' домбта усн дотрнь ханчкна. Амн Цаһана келсинь соңсад, күүкн «не» гиһәд йовж одна.

Күүкн ирәд, Төгә Бүсин гергнә һар деернь ус җиирүләд кеҗәһәд, цугтнь көмрәд кеһәд оркна. Домбин йоралас алтн билцг унад, күрәд ирнә. Тер бнлцгиг шүүрч авн, Төгә Бүсвн гергн алтн амта худган’ орад һарна. Худг деер ирхлә, Амн Цаһан бәәснь үзгднә. Төгә Бүсин гергн үзн, яһад ирсинь, юңгад ирсинь Амн Цаһанас сурад, Амн Ца- һаниг герүрн дахулад һарна.

Амн Цаһан Төгә Бүсин гертнь ирәд, ик гидг нүк малтад, Төгә Бү- снг герүрн ирхинь күләһәд сууна. Тиигҗ бәәтлнь Төгә Бүс ирәд: — Пуф! Юн цогц хорхан үнр һарч бәәхмб? — гиҗ гергндән келнә. Гер- гнь: — Таниг бәәсн һазрт юн ирх билә! Өөртн хоттн көрч одв, —ги- нә. Тиигхләнь гергнәннь үг иткәд, орад ирлһнләнь, Амн Цаһан гетж бәәһәд, толһаһннь чавчад, нүкнднь унһаһад алчкна.

Төгә Бүсиг алчкад, гергән авад, бийдән хар уга болтха гиһәд, Тө- гә Бүсин хувц-хунринь өмсәд, Төгә Бүсин эцк тал Амн Цаһан одна. Төгә Бүсин эцкнь көвүһән гиҗ медәд, шин гер-мал болснд нәр-наад кеһәд, җирһәд бәәнә. Тиигә бәәтл, хонх цаг болна: — Би аавлаһан унтнав, кесгәс нааран аавлаһан унтад угав, — гиһәд, Төгә Бүсин эик- ләнь Амн Цаһан унтад, сөөднь босад, Төгә Бүсин эцкиг алчкна. Тер метәр Төгә Бүсин ахнринь гер-бүлтәһинь хорачкад, гергтәһән амр сәәхн җирһәд бәәнә.

» ,/К ; . ^;

■” .. ,1

Г;Н Ц1: •■'<• .

нә. Хотна дунд, өмн бнйднь темән терг тәәлчксн герт ирәд орцхана.

Менд сурад күүндҗәһәд, барана өмн суусн күүкд күүнәс:

— Дү күүкн, эн тергәр чи ирвчи? — гиҗ ик ахнь сурна. — Э, — гнҗ, гиичд ирсн олзта күүкд күн келнә.

— Залу ах, зүүҗ йовсн темәнәнтн барун нүднь сохрий? — гиҗ да- рукнь суряа.

—Сохр,— гиҗ барун бийд суусн залу келнә.

— Зүн арань бас цоорха кевтә, — гиҗ отхн дүнь келнә.

— Цоорха.

Учр-йовдлан, орчлңгин бүтүнбүркт хамгиг экләд шинҗләд медҗ йовхан шинҗчин һурвн үрн келҗ өгчкад, ик ахнь келнә:

— Ода тер хамгиг аҗглад тәәлхлә, дү күүкн, чи цаһан төр бәр- хмч. Чамас көвүн һархмн, — гинә.

Шинҗчин һурвн үрн тер хотндан тоогдад, тер күүкд күүнәс көвүн һарад, элдв ик нәр-җирһл кеҗәтл, хаанаһас элч ирнә.

— Шинҗчин һурвн үриг, үкон болхла, цогцинь, әмд болхла, чирә- һәрнь авч иртхә гисн заката йовнав, — гиҗ элч келәд, һурвлаһииь авад һарна.

Хаанад орад ирхлә, өмннь хөөһән хәәҗ йовад харһсн залу еуудг болна. Тер залу хөөнәннь зуг өрәлинь олҗ авч, хөөчнь эс олдҗ. Те- гәд шинҗчин һурвн үриг бурушаҗ, зарһ орулҗ өгч. Тегәд хаана зерг икәр цухл өргҗ суудг болна.

Шинҗчин һурвн үрн хаанад дөв-учран Күргәд, үнн әрүн цеврән медүләд, мөргәд, сөгдәд бәәдг болна.

— Лавта бүтү-бүркг юм шинҗләд меддг болхла, өрүндән күрәд иртн. Тегәд эс медәд бәәсн цагт һурвлаһит(Ң хәәчлә харһулнав. Мед- сн цагттн сулдхнав, — гиҗ хан зәрлг болна.

Маңһдуртнь күрәд ирхдәнь, шинҗчин һурвн үрнд хан болд хәәрңг өгнә.

— Эн хәәрцг дотр юн бәәхинь һазаһаснь. шинҗләд, келҗ өгтн, — гинә. >

Тер хәәрцгиг зөвәрт бәрәд шинҗлҗәһәд:

— Әмтә юмн бәәх кевтә, — гиҗ ик ахнь келәд, дарукдан өгнә. — Әмтә болхларн, ах нойн баав, энтн арвһр-сарвһр көлтә юмн болх бәәдлтә, — гиһәд, отхн дүүдән өгнә.

— Арвһр-сарвһр көлтә болхла, аралҗн болх тер, — гиҗ келәд, болд хәәрцгиг уудлад, дотрнь бәәсн аралҗинь һарһна.

Тиигәд шинҗчин һурвн үрн зарһан таслад, эн тууль һарһсн болдг.

ШИНҖЧИН ҺУРВН КӨВҮН

езәнә, хур орсн өдр, шинҗчин 'һурвн үрн орчлңгин сүтү-бүркг хамгиг шинҗлҗ медхәр һарад йовна. Тиигәд йовҗ йовтлнь, дала болсн хөд харһна.

— Ах, эн хөд дотр ямад бас йовҗ, — гиҗ ик ахнь келнә.

— Тертн үнн, ах нойн баав. Эн хөд тарад идәд йовҗ, ямад дахулад тиигҗәнә, — гиҗ дарукнь кел- нә.

— Хойрантн үнн, ах нойн баавнр. Дәкәд хөөчиннь толһа цааота бэәҗ. Эн довуна өөр сууһад, толһаһан мааҗҗ, толһаһаснь хаг унҗ,—

гиҗ отхи дүнь келнә.

Мел чик гилдәд, һурвулн цааранднь давад һарна. Өмнәснь хар унһн арсн дахта, харадан җивр сахлта, халтр мөр унсн хар улан залу тосҗ харһна.

— Залу, яһҗ йовнат?

— Сөөнәк хурт хөөдән алдчкад, хәәҗ йовнав, — болна.

— Хөд дотртн ямад йовлу?

— Иовла.

— Хөөчинтн толһа цаарта билү?

— Билә.

— Не, тиигхлә минь үүнд, өргн дор мөрнь бәәнә, — гиһәд зааһад йовулчкна.

Түүнәон давҗ һарн, шинҗчин һурвн кевүн хойр төгән мөр үзнә. Тер хойр төгән барун бийдк төгәнь һазрт шигдәд йовҗ. «Нег тергнә хойр төгән мөр әдл яһҗ эс болдв?» — гиһәд һурвулн зөвәрт эргәд шинҗлнә. Тиигәд һурвулн хүүвләд, тәәлнә.

— Эн тергнә барун бийд олзта күүкд күн сууҗ, — гиҗ ахнь кел- иә.

— Тертн үнн, ах нойн баав. Дәкәд зүүҗ йовсн темәнәннь барун иүднь сохр бәәҗ. Учр юңгад гихлә, хаалһин зүн амнас өвс шүүрәд идәд, барун амнаснь идсн юмн уга, — гнҗ дарук ахнь келнә.

— Хойрантн үнн, ах нойн баавнр. Түн деер, зүүҗ йовсн темәнәннь барун нүдн сохр деерән, зүн арань цоорха. Учр юңгад гихлә, таслҗ авсн өвснәсн аран тусарн даалһл уга үлдәһәд йовҗ, — гиҗ отхн дүнь келнә.

Тергнә мөрәр тиим күүндә кеһәд йова йовҗ, нег хотнур орад ир-

ҺУРВЛҺИН ХАМРТ НҮКН УГА БОЛДГ УЧРНЬ

овуна хан һәрдин хатнь Шар шовун бәәҗ. Хаана хатн, Шар шовуна төрх цагнь болад:

— Шовун хамгиг цуглулад, хамрарнь- келкәд өгтн, теднә зо деер төрнәв, — гиҗ хаандан медүлж келнә.

Хан һәрд хатнаннь үг соңсад, шовун хамгт зар тәвәд, цугтаһинь цуглулҗ авад, хамрарнь келкчкәд, тоолхла — һурвлһ дутна.

Бийинь эс соңсснд хан уурлад, дәкн нег элч илгә-

нә. Хаана зәрлг хату болад, һурвлһ элчиг дахад ирнә. ■ • •

— Инм удан ю кеһәд бәәвч? — гиҗ уурлҗ хан һәрд һурвлһас

сурна.

— Чнигтә цагт нисх җивр өглт, чилгр өдр үздг нүд өглт. Хонхднь хонад, үдлхднь үдләд — юм шинҗләд йовад йовув, — гиҗ һурвлһ • хәрү өгв.

— Тегәд ю шинҗләд йовбч? — гиҗ хан һәрд сурв.

— һазр деер үкснь олмб, әмднь олмб, — гиҗ шинҗлүв.

— Тегәд алькнь олн сәнҗ?

— Унтсн күүг үкснд тоолхла, үкснь олн болв.

Дәкәд ю шинҗлвч?

— Унсн моднь олмб, урһа моднь олмб, — гиҗ шинҗлүв.

— Тегәд алькнь олн сәнҗ?

— Өмкрсн модыг унснд тоолхла, унснь олн болв.

— Дәкәд ю шинҗлвч?

— Сөнь олмб, өдрнь олмб? — гиҗ шинҗлүв.

— Тегәд алькнь олн сәнҗ?

—- Будта өдриг сөөд тоолхла, сөнь олн болв. . *

— Дәкәд ю шинҗлвч?

— Эрнь олмб, эмнь олмб? — гиҗ шинҗлүв.

— Тегәд алькнь олн сәнҗ?

— Эмдән медгддг эр күүг эмин тоод тоолхла, эмнь олн болв, — гив.

Эн үгин утхиг хан һәрд медәд, шовун хамгиг цугтнь сулдхад, эв- рәннь хатн Шар шовуг дурта һазртан оч төр гиһәд, көөҗ оркж.

Түүнәс нааран Шар шовун усна үрү-хумһлд өндглдг болв. Тер уч- рар һурвлһин хамрт нүюн уга болдг.

55

ҺУНУХА дөнәкә ХОЙР

езәнә бәәҗ. Нег хаана алвтд, хаана үкр хәрүлдг өнчн көвүн бәәҗ. Тер хаанд нег алтн өндгн бәәҗ. Тиигәд хаана үкр хәрүлдг өнчн көвүн, үкрән хәрүлж йовад, нег алтн өндг олҗ авад, хаанад авч ирнә. Хан эврәннь алтн өндгтәг негдүлҗ оркад, көвүг эв- рәннь өндгән таняд ав гинә. Көвүн өндгән таняд ав- чкна.

Тегәд хан келнә: — Өндгинь олсн чамд, алтн та- каһинь олхлачн, отхн хар күүкән өгх биләв, —• гинә.

Тиигәд көвүн терүгинь соңсад һарад йовна. Көвүг йова йова йовтлнь ьмннь цаасн мөртә цасн бийтә күн харһна: — Көвүн, көвүн, хамаран оч йовнач? — гинә. Тиигхләнь өмнәснь көвүн:

— Мана хан, алтн така олҗ авч ирхләчнь, отхн хар күүкән өгнәв гинә, тегәд алтн така хәәһәд һарув, — гиҗ келнә.

— Нә, көвүн, ода тер такачн күн давшҗ болш уга, ац уга һо модн деер унтдмн, — гинә. —Арһта көвүн болхла, өрән унтаднь күрхч, ду- нд көвүн болхла, үдин унтаднь күрхч, му көвүн болхла, асхн унтаднь күрхч, — болв.

Көвүн йова йовҗ алтн такан унтдг моднд күрәд ирнә. «Яһҗ давш- са», — гиҗәһәд, генткн цасн бийтә күүнә келсн үг санна: «Намаг тө- гәләд йовҗаһад, залурад давш гиҗ эс келлү», — гиҗ санҗаһад, тө- гәләд йовҗаһад залурад көвүн давшна. Давшад, алтн такаг бәрҗ ав- ад, көлднь төмр чөдр тәвәд, кир уга цаһан альчурар ораҗ авад, хәрәд хаанадан күргҗ өгхәр һарад йовна.

Дегд хол һазрт удан йовчкад, көвүн муурад нег хар толһа деер хонна. Өрүнднь босн гихлә, сәәхн гидг бәәшң өөрнь бәәдг болна. Бәәшң дотр орад ирхлә, өмннь дала күн көвүг мана хаана көвүн орҗ аашна гиһәд, сүүвдәд бәәшңгүр орулна. Көвүн орад, олн-олн үүдиг давхр-давхр татад орад ирхлә, сәәхн гидг орн, түүнә хәврһд сәәхн гидг баран, баран деер алтн такань суудг болна. Тегәд хан отхн хар күүкән көвүнд өгнә. Өнчн көвүн хаана отхн хар күүкинь авад, амрад, җирһәд бәәнә... Бәәһә-бәәһә бәәҗ өнч1н көвүн хойр көвүтә болна. Ахднь Дөнәкә, дүүднь һунуха гиҗ нер өгнә.

Өнчн көвүн хойр көвүтоһән амра-җирһә бәәтл, өнчн көвүнә хадм эпк хаанд гем ирнә. Хаанд ямаран эм зокхмб гиһәд, әәмг-алвтнь ир- әд сурллад бәәнә. Хан күргән наар гилһҗ авад: — Нанд теңгр һазр

56

хойрин шавшлһнд бәәсн һурвн улан альмн зокхмн, түүг нанд күрәд асрҗ ас, — гинә.

Күргн арһ уга буру хәләҗ ууляд, зөв хәләҗ инәһәд, — нә, йовнав, — гнҗ келәд, гергндән, — һунуха Дөнәкә хойран хәләж. бәәһич, — гичкәд, һарад йовна. Йова йовҗ һазрин дегәд холд көвүн үкҗ одна. Арднь хаанад өргнәннь сахлнь өвцүнднь күрсн нег шулм өвгн ирнә. Тегәд тер өвгн худлахар кү эмнон болна. Өвгиг хан цевр-цеерәрнь күргнәд бәәлһтн гиһәд, күргнәд бәәлһнә. Тер шулм өвгн бәәһә-бәәһә бәәж, өнчн көвүнә гергинь авад, гергән кеһәд авчкна. Тиигәд, одак өвгн бәәҗәһәд гемтнә. — Ю уухларн эдгн гиҗ бәәнәт?—гиҗ хатн сур- на. — Эн алтн такаһар шөл уухлцрн эдгн гиҗ бәәнәв, — гиҗ шулм өвпн келнә. Тегәд алтн такаг алад, шөл кеҗ өгнә. Шөлән ууһад, ма- \ан идҗәхләнь: — Аавин авч ирсн зөөр билә, — гиһәд Дөнәкәнь да- лынь авад идәд оркна, һунухань толһаһинь авад зальгчкна. Тиигәд шулм өвгн эдгнә. Дәкәд удан¹ болл уга шулм өвгн улм икәр гемтнә:

— Ю уухларн эдгн гиҗ бәәнәт? — гиҗ хатн сурна.

— Дөнәкә һунуха хойрин бөөр-зүркәр шөл уухларн эдгн гиҗ бәә- нәв, — гинә.

— Дөнәкә һунуха хойриг алтн, — гиҗ хатн элчнртән закна. Элчн- рнь тер хойр көвүг алхдан хармнад, нохан кичгин бөөр зүрк хойр авч ирнә. Хойр көвүг гертәс бичә һартн гиһәд, бултулчкна. Шулм өвгн һунуха Дөнәкә хойрин бөөр-зүркәр шөл уусн күн болад, эдгнә.

Хойр бичкн көвүн гертәс һарад наач йовад шулмд үзгдҗ одна. Шулм һунуха Дөнәкә хойриг үзчкәд, дәкәд гемтнә, саак хатнь: —Ода яахла эдгн гиҗ бәәнәт? — гинә.

— һунуха Дөнәкә хойр бәәһә бәәнә, тер хойрин бөөрәр шөл уух- ларн эдгн гиҗ бәәнәв, — гинә. Тер хойриг алад асрҗ өгтн гиһәд, саак хатн закна. Тер кевтән элчнрнь хойр көвүг: — Тадн ода эн хаалһар йовтн. йова йовтлтн хойр хаалһ һарх, хоюрн салад йовтн, — гинә. Тиигәд һунуха Дөнәкә хойр Һарад йовна. йова, йова йовтлнь хойр хаалһ һарна. Тегәд хоюрн салҗ чадлдад, уульлдад бәәнә. Ахнь Дөнә- кә, һунуханнь толһаһинь иләд саатулҗ бәәһәд, унтҗ одхлань бийнь бултад һарад йовна.

Арднь үлдсн дүнь серәд, һарад йовна. Түрүлҗ йовсн Дөнәкән өм- нәс чимк ноосн уга чилм хар мөрн эмәлтә-хазартаһан гүүҗ ирәд, өмнәһүрнь урхдад бәәдг болна. Көвүн мөрнәс әәһәд, ууляд, зогсад бәәнә. Тер мөриг некҗ хойр күн ирнә, тер хойр күн көвүг уныч гиҗ сурна, көвүн әәһәд унл уга бәәнә. Тегәд тер хойр күн келнә: «Мана алвтын хан үкҗ одла. Тегәд ха тәвх кү хәәсн мөрн, — гинә. Дөнәкә мөриг унҗ авад, һарад йовна. Хан уга алвтд Дөнәкә хан болад суу- на. Арднь үлдсн дүнь һунуха йова, йбва йовҗ, нег хаана алвтар орад ирнә.

Хаанад одхла, һунухаг хаана күүкн өврмҗ кенә: — Яһсн сәәхн күмб, яһсн күн иигәд нарн сар болад бәәдмби, — гиһәд һәәхәд бәәнә.

2

57

2

— Эн көвүн ю идәд иигҗ сәәхрсинь медлч, — гиһәд алдл уга меддг зврәннь сөөвңч күүкндән көвүг авч ирнә.

— Эн көвүн алтн такан толһа идәд, иигәд иим сәәхн болҗана, — гиҗ сөөвңч күүкнь кслнә. — Не, тиим болхла, би идх биләв, яһҗ үүнәс алтн толһаһинь авхмб, — гинә. Тиигхләнь, сөөвң күүкнь келнә: «Асхндан нәр кехмн, эн көвүг авхулад пәәрлхмн, нәәрин сүүләр көвүг өркин бүчәс дүүҗлжәһәд, көк буурлдаһар үтхмн. Көвүн бүтәд, алтн такан толһаһан бөөлҗәд һарһх. Терүгинь авад зальгчктн, — гиҗ хаа- ка күүкнә сөөвң күүкн кслнә. Асхнднь нәр кснә, нәәрин сүүләр көвүг өркнн бүчәс дүүҗлҗәһәд, көк буурлдаһар утна. Көвүн бөөлҗәд, та- кан толһаг һарһчкна. Хаана күүкн авад терүгинь зальгчкна.

һунуха тер ксвтән өрүнднь һарад йовна. Йова, йова йовтлнь өм- нәснь һурвн күн алтн тайг, ксвс, махла һурв булалдсн ирәд: — Мана зарһ кеҗ өгит, — гиҗ суриа. һунуха өмнәснь: — Яһдг һурвн юмб энтн, — гиҗ сурна. Тпигхләнь тер һурвн күн келнә: «Кевсинь дөрвлж эвкәд, махлаһинь өмсчкәд, тайгинь авад, кевс деер суучкад, хамаран болвчн тоб гиһәд тайгарн цокхла, түүнд күргдмн,» — гиҗ келнә. Тии- гәд һунуха тер һурвн күүг: — Тадн тер көкрҗәсн юмиг эргәд урлдад һарад пртн, түрүлҗ ирсндтн өгнәв, — гиһәд гүүлгчкәд, бийнь кевсән дөрвлжлҗ эвкәд, махлаһинь өмсҗ авад, тайган бәрҗ авад, кевс дее- рән сууһад, тайгарн хаана үүднд тоб гиһәд цокна. Хаана үүднд күрч ирнә. Унтҗ кевтсн хаана күүкиг арһул өргҗ авад, кевс деерән тәвч- кәд, һазад далад тоб гиһәд тайгарн цокад күрч одна. Арднь хаанахн күүкән хәәҗ олҗ чадад, олх күн бәәвзә гиһәд алвтдан зарлна. Нег өдр зарлна, күн ирдго болна. Хойрдгч өдртнь, бас күн ирдго болна. һурвдгч өдртнь нег шулм эмгн: — Би олхув, — гиһәд гүүҗ ирнә:

— Нә, ол, олхлачн ээҗән кеҗ авнав, — гиҗ хан келнә. Эмгн һа- рад йовна. Иова, йова йовҗ хана күүкиг олҗ авна. Олҗ авад, күүк- пәс сурна: — Чамаг кен авч ирв? — гинә. — Нег көвүн авч ирлә, — гинә. — Юуһар авч ирлә? — Юуһар авч ирсинь медсн угав. — Тер кө- вүнчн хамаран одла? — гиҗ эмгн сурна.

— Өдр болһн аңһучлад йовҗ одна, — гиҗ күүкн келнә.

— Нә, чи тер көвүһән ирхлә, намаг юуһар авч ирвт гиһәд сур. Тегәд көвүн эс келхлә, — эҗго эрм цаһан көдәд бәәһә бәәҗ нег-нег- нәннь үг эс иткхлә, далад унад үкнәв гиһәд йов, — гиҗ эмгн келнә.

Тер кевтән эмгн бултна, көвүн арднь ирнә. Көвүнәс күүкн сурна: — Та намаг юуһар авч ирләт?—гинә. Тиигхләнь көвүн ду һархш.— Эҗго эрм цаһан көдәд бәәһә бәәҗ зөв-учран эс күүндхлә, би эн да- лад унҗ үкнәв, — гиһәд һарад йовна. — Э-эй, наар зааҗ өгнәв, — гиһәд хәәкрнә. Тиигх дутм күүкн йовад йовна. Наар гиһәд дууда бә- әҗ, хәрү эргүләд, зааҗ өгнә. — Энүнд, долан тоха турш һазрт бәәнә. Өрүнднь һунуха аң, шову хәәһәд һарад йовна. Арднь одак эмгн күрч ирнә.

— Юуһар авч ирв? — гиҗ эмгн сурна.

— Чамаг авч ирсн юмн үүнд бәәнә гиж келв, — гинә.

59

Эмгн болд хоңшаран орулж. авад малтна. Малта-малта бәәҗ кү- цәд, алтн тайг, ке&с, махла хаана күүктәһинь авад, һарад йовна. Арднь һунуха ирәд, өмәрән киисәд уульн гиҗ маңнаннь арс җулһлад, хоо- ран книсәд, уульн гиҗ гиҗгиннь арс җулһлад, кевтдг болна. Ууля, ууля бәәҗ җе гнһәд муурад кевтсн цаглань, нег эк күүкн хойр шааз- һа деегүрнь ннсҗ йовдг болна.

Тиигәд күүкн шаазһань экдән келнә: — Ээҗ, ээҗ, гесм өлсҗ йов- на, эн нег үксн күн кевтнә, нүдинь чоңкҗ иднәв, — гинә.

Экнь келнә: «Энчн үксн күн биш, генәртә һурвн юман шулмд мек- лгдҗ оркад кевтнә», — гинә.

— Ээҗ, тегәд эн далаг яһҗ һатлхмб? — гиҗ күүкнь сурна. Тиигхләнь экнь келнә: — Эн урһата бәәсн хар альмнас идәд элҗгн бо- лад һатлхмн, цань һарад улан альмнас идәд күн болх, — гиҗ экнь күүкндән цәәлһҗ келнә. Терүг 'соңссн һунуха хар альмн улан альмн хойрас даахарн авад һарна. Далан амн деер ирәд, хар альмнас идәд, элҗгн болад, далаг һатлад одна. Цань һарад, улан альмнасн идәд, күн болад одна. Йова, йова йовҗ хаана худг деер ирәд, заңһ деернь сууна. Тиигәд бәәтл хаана хотнас нег күүкн уснд ирнә, ирәд ус утхҗ бәәхләнь, сәәхн герл деерәснь уснд тусна.

Күүкн алң болад деегшән хәләнә: нег көвүн сәәхн альм идҗ суудг болна. Күүкн көвүнә альмнас сурна. Альм сурсн күүкнд келнә: «Дөчн күүкн болад, дууллдад күрәд иртн, тегәд өгнәв», — гинә. Күүкн байр- лад, гүүһәд йовҗ одна. Тер кевтән күүкн хаанад одад, хаана күүкнә сөөвңч хаана күүктәг дахулад, ээм-ээмән түшлдәд, эгц дууһан дуул- лдад, дөчн күүкн күрәд ирдг болна. Тиигәд: — Нә, күүкд, цуһар нү- дән аньҗ бәәтн, тегәд би тана амнд альм тәвнәв, цуһар зальгад орк- тн, үүнәсн сәәхн күүкд болхт, — гиҗ һунуха келнә.

Күүкд: — Нә, нә! — гилдҗ бәәһәд, цуһар аман аңһана. Тер кев- тән һунуха цугтаннь амнд хар альман дүрәд, цугтаһинь хар-хар элҗ- гн кечкнә. Хаана алвтд юмн үлдл уга, күүкдән хәәһәд һарна. һазр дүүрч йовсн элҗгнәс бәрҗ унад, уул, эрг, һол, сала-зуухсар довтлад хәәлдәд бәәдг болна.

Тер хоорнд һунуха оңдан хаана алвтд хан болҗ суусн Дөнәкз талан одна. Дөнәкәнь белгч хан гидг нер зүүсн бәәдг болна. һунухан арднь хаанахн күүкдән хәәҗ-хәәҗ олҗ чадад: — Белгч хаанд белг бәрүлхмн гиһәд күрч ирцхәнә.

Дөнәкәд белг бәрүлнә. Дөнәкә белг бәрҗ бәәһәд: — Тана хаанд нег һурвн зүсн күүнә юмн һә болҗ бәәнә, — гинә.

Күүкнә авч ирсн алтн тайг, махла, кевс һурвн һә болҗ бәәнә ги- һәд, тер һурвиг белгч хаанд асрҗ өгнә. Дөнәкә һунухадан: — Юңгад иигәд әмт зоваһад йовнач, — гиһәд уурлна.

һунухань келнә: «Теднәс өшәһән авч бәәнәв», — гинә. Алтн тайг, махла. кевс һурван авчкад, кеер йовсн элҗгнсиг цуһараһинь хураҗ авад, улан альмнас идүләд, күүкд кевтнь хәрү тохрачкад, хаана күү- киг көк буурлдаһар утад, алтн таканнь толһаһаң һарһҗ авчкад, күү-

<50

кдтәһннь хаана талнь хәрүлжәһәд келнә: «Ода хәр, зуг ноха, һаха, така хамгнн толһа ндсн улст бичә үлү үзәд йов,» — гинә.

Күүкд хәрнә. — Бийләм бичә харһлд, шархм өвдж йовна, — гил- дәд. ноха керүлтә хаана алвтан орад һарцхана.

һунуха ахдан үлдәд бәәһәд бәәнә.

Ахдан бәәһәд, амрад җирһҗ бәәтл, генткн нег асхн ахиннь гергн сөөни өрәллә һарад йовж одна. Ардаснь һунуха һарад йовна, гергнә ардас дахад гетнә. Пова йовж, гергн нег му хар герүр орад ирнә. һазань һунуха чнңндг болна. Гергн нег ик хар күүнлә күүндәд бәәдг болна.

Тернь: — һә юмнд хорлҗ чадад бәәнәч, — гиҗ гергнд келнә. Гер- 1л: — Хорлҗ болхмн, зуг нег тенсн му дүнь ирәд бәәһәд бәәнә, — гинә.

Ик хар күнь: — Эрт түүндчнь хорлҗ үзхмн. Нә, маңһдур чи сән гидг цә чан. Уухиннь алднд би җиргҗ нисдг җивртә шар богшурһа болад, өрк деегүрнь нисҗ бәәһәд, цәәд хор хайнав, — гинә.

Тер күүндсн үг соңсҗ бәәсн һунуха гергнәс түрүлҗ гүүһәд, гертән нрәд, ормдан кевтнә. Ардаснь һунухан бергн ирәд, орндан орад бас кевтнә. Өрүнднь босад, Дөнәкән гергн залу көвүн дү хойртан сән ги- дг цә чанна. Гергнә ааль-мекиг медсн һунуха алдл уга хавлдг хар мис болад, өрк дотр орад кевтнә.

Саак ик хар залу җиргҗ нисдг җивртә шар богшурһа болад, җир- гәд аашна. Өрк деегүр нислһнлә, һунуха шүүрнә. — Ааличн медләв, — гиһәд бәрәд оркна. — Хоран хай, — гиһәд хоолыннь мөөрснәс ат- хад оркхла, — хәәртә иньгм, хаһцулҗ әмим арһл, —гиһәд гергнүр хәәкрнә.

— Сәәхн иньгәсм хаһцулсн элмр, амрлго од, җирһлго од, — ги- һәд, хойр көкән ээм деегүрн алс хайҗ оркад, көвүн дүүтәһән ноолддд одна. һунуха гергиг авч цокад, тал дундаһурнь тас цокҗ хаяд, ма- хинь цәкүр-цәкүрәр утлад, цандг болһнар тараҗ, хойр хортан хорач- кад, дәәсдән дарад, һунуха Дөнәкә хойр өнчн гих нерән өнр кевәр дуудулад, амрад, җирһәд бәәнә.

ШОВАРА

езәнә бәәҗ. һурвн көвүтә нег угатя эмгн бәәҗ. Те- гәд, тер эмгн үкх деерән һурвн көвүндән

герәсән келҗ. «Йир арһта болхла гелң болн байн күүнд бичә заргдтн». Тиигҗ келчкәд үкҗ одна.

Экән үкснә арднь, һурвн көвүнь харһнад үкн гих- ләрн, нег орс гелңд одад заргдна. «Эн цаһан нохаг дахад гүүһәд йов. Тегәд эн нохаг бийән гииглсн цагт һазр хаһл», — гиҗ гелң келнә. Көвүн нохаг дахад йовдг болна. Ноха гүүҗ-гүүҗ йовад, нег сад дунд

бийән гииглнә. Көвүн түүнднь һазр хаһлна. һазран хаһлҗатлнь орс

гелң нег бүкл өдмг авч ирәд, көвүнә өөр «бичә ид» гиһәд оркчкад йовҗ одна. Харһнад үкн гиҗәх көвүн өдмгинь идчкнә.

Генткн гелң гүүҗ ирәд: «Өдмгим яһад идвч?» — гиһәд көвүг цо- кад алчкна. Дәкәд дарук аХнь гелңд оч заргдна. Бас: «Эн цаһан но- ха дахад гүүҗ йовад, эн ноха бийән гииглсн һазртнь һазр хаһл», —

гиҗ гелң келв.

Бас көвүн нохаг дахад гүүһәд йовдг болна. Ноха гүүһә-гүүһә йо- вҗ, нег сад дотр ирчкәд, бийән гииглнә. Көвүн түүнднь һазр хаһлна. һазран хаһлҗатлнь бас орс гелң нег бүкл өдмг авч ирәд «бичә ид» гиһәд көвүнә өөр оркчкад йовҗ одна.

Тер өдмгинь харһнад үкн гиҗәх көвүн бас идчкнә. Орс гелң ирч- кәд, бас көвүг цокад алчкна.

Дәкәд әмин бичкн дүнь, Шовара, заргдхар одчкад: «Ю кехмб?» — гинә. «Эн цаһан нохаг дахад гүүҗ йовад бийән гииглсн һазртнь һазр хаһл», — гинә. Шовара нег ик төмр лүрз бәрҗ авад, нохаг дахад гүүнә. Гүүһә-гүүһә йовҗ, ноха нег сад дотр ирчкәд, бийән гииглһн- ләнь, Шовара түүнднь һазр хаһлна. һазран хаһлҗатлнь гелң гүүж ирәд, бас нег ик өдмг тәвчкәд йовҗ одна. Шовара өдмгинь идл уга, һазран хаһлчкад, гелңгин герүр күрч ирнә. Ирхләнь гелң: «Үкр усл,> — гинә. Шовара үкринь услҗаһад, нег бүрүһинь худгт түлкәд унһач- кад: «Гелң, гелң, шулудтн, нег бүрүтн мөрглдҗәһәд худгт унҗ одв, мана гелң, бөк эс билт, шулун тач һарһтн», — гиһәд хәәкрәд бәәдг болна. Түүнәсн гелң гүүҗ ирәд: «Мини гергнәс шулуһар одад арһмҗ авад ир», — гив. Шовара одчкад, арһмҗ сурл уга күрч ирв.

«Арһмҗчн яһв», — гиҗ гелң Шовараһас сурв. «Яах билә, тер киш- го гергнтн керлдәд арһмҗ өгхш», — гив. «А-а, би Шовара болхнь цокад алчкх биләв», — гиҗ гелң келв. Шовара түүнәсн гүүҗ һарад,

62

1ергинь цокад алчкв. Гелң гүүҗ ирәд: «Ода яһад алвч?» — гив. «Та бнйтн цокад алчк гиҗ келлт», — гиҗ Шовара келв. Гелң: «Ода яһҗ эн Шовараг алҗ үзхүв, эс алхла, намаг бийим алчкх бәәдлтә», —гиҗ гелц санҗаһад, хашан баас күрздүләд, күчңдүләд алхар седәд: «Ха- шан баас күрзд», — гив. Шовара баасинь күрздчкв. Ода эн үкҗ өгшго болв гиҗ санҗаһад, мөрнәс унһаҗ алхар седәд: — Эн мөр, унад, көшәһәд авад ир, — гив.

Тнигҗәһәд, нег цар терг тач өгәд, деернь тавн мишгтә буудя өгәд, кү иддг нег шулмур тәвнә: «Эн буудяг теермдүләд авад ир», — гинә. Шовара цар тергәрн һарад йовв. Йовҗ йовтлнь өмнәснь нег ик аю һарч ирәд: «Көвүн, царичн иднәв», — гив. «Уга, мини цариг бичә ид, намаг дахад йов», — гив. Шовара аютаһан йовҗ йовад, зуурасн хо- йр туулан кичг бәрҗ авад, мишгт дүрҗ авад, шулмур күрч ирв. Шу- лм өмнәснь: «Марһа кей», — гив.

— Ямаран марһа?

— Нсгдгчнь — бөк ноолдх, хойрдгчнь — урлдх, һурвдгчнь — эн цаһан мөриг теврҗ авад, тер ус эргәд ирх, — гив.

— Чи марһа авсн цагтан буудяһан теермдүлҗ ав, дәкәд җирһлин җирн нәәмн айс орулҗ татдг, зовлңгин зун нәәмн айс орулҗ татдг бүшкүр ав, — гиҗ шулм келв. — Кемр би марһаһичн авсн цагтан цар тергичн буудятаһинь авсув, — гив. Шовара зөвтә гив. Негдгч марһань — бөк ноолдх болв. Шовара келв: «Би күүнлә ноолдсн цаг- тан тер күүг яс-үсинь үй-үйәрнь салһчкдув, мини ормд, зуута аавлам гюолд». Шулм зөвтә гив. Шовара түүнәсн аюһан авч ирәд ноолдулв. Аю шулмиг көл доран унһаҗ авад зуув.

«Яһлав, яһлав, эн көгшн ааван ав, марһаһичн өгнәв!» — гиһәд, шулм ууляд хәәкрв. Шовара аюһан татад авчкв. Негдгч марһан Шо- варан болв. Хойрдгч марһань — урлдх болв. Шовара келв: «Би күүн- лә урлдсн цагтан кезәчн күүнә өмн һарч гүүдүв, тер цагтан ардан йовсн күүг цокад, элкинь цумлдув, мини ормд өцклдүр һарсн көвүн- ләм урлд», — гив. Шулм зөвтә гив. Шулм һарад гүүнә. Ардаснь нег тууланнь кичгән һарһад тәвчкнә. Туулань ө-шуһу моднур гүүһәд йо- вад одна. Шовара нег тууланнь кичгән һарһҗ а.вад: «Э-э, сәәхн инь- гм минь, көвүм һарад ирвш», — гиһәд, тууланнь кичгән таалад бәәдг болна. Шулм гүн гиҗ әмсхәд, көлрәд, үкн алдҗ ирв, хойрдгч мар- һань бас Шоваран болв.

һурвдгч марһань — ик цаһан мөриг теврҗ авад, ус эргәд ирх. Шо- вара: «Би теврх биш хойр көл хоорндан хавчҗ авад ус эргәд ирсүв», — гиһәд мөриг унҗ авад, ус эргәд, тоос бүргүләд, довтлад күрәд ир- дг болна. Шулмин эргх саамнь болв. Шулм мөриг теврҗ авад, хойр- һурв ишкчкәд, дааҗ чадад, унҗ одна. һурвдгч марһань бас Шоваран болв. Шовара буудяһан теермдүлҗ авад, җирһлин җирн нәәмн айс татдг, зовлңгин зун нәәмн айс татдг бүшкүрән авад, һарад йовна. Зууран хойр царан алад, аютаһан идчкәд, аюһан татҗ авад, гертән күрч ирнә. Ирчкәд: «Царитн альд орулхмб?» — гиҗ гелңгәс сурна.

63

ШОВАРА

езәнә бәәҗ. һурвн көвүтә нег угатя эмгн бәәҗ. Те- гәд, тер эмгн үкх деерән һурвн көвүндән

герәсән келҗ. «Йир арһта болхла гелң болн байн күүнд бичә заргдтн». Тиигҗ келчкәд үкҗ одна.

Экән үкснә арднь, һурвн көвүнь харһнад үкн гих- ләрн, нег орс гелңд одад заргдна. «Эн цаһан нохаг дахад гүүһәд йов. Тегәд эн нохаг бийән гииглсн цагт һазр хаһл», — гиҗ гелң келнә. Көвүн нохаг дахад йовдг болна. Ноха гүүҗ-гүүҗ йовад, нег сад дунд

бийән гииглнә. Көвүн түүнднь һазр хаһлна. һазран хаһлҗатлнь орс гелң нег бүкл өдмг авч ирәд, көвүнә өөр «бичә ид» гиһәд оркчкад йовҗ одна. Харһнад үкн гиҗәх көвүн өдмгинь идчкнә.

Генткн гелң гүүҗ ирәд: «Өдмгим яһад идвч?» — гиһәд көвүг цо- кад алчкна. Дәкәд дарук аХнь гелңд оч заргдна. Бас: «Эн цаһан но- ха дахад гүүҗ йовад, эн ноха бийән гииглсн һазртнь һазр хаһл», —

гиҗ гелң келв.

Бас көвүн нохаг дахад гүүһәд йовдг боляа. Ноха гүүһә-гүүһә йо- вҗ, нег сад дотр ирчкәд, бийән гииглнә. Көвүн түүнднь һазр хаһлна. һазран хаһлҗатлнь бас орс гелң нег бүкл өдмг авч ирәд «бичә нд» гиһәд көвүнә өөр оркчкад йовҗ одна.

Тер өдмгинь харһнад үкн гиҗәх көвүн бас идчкнә. Орс гелң ирч- кәд, бас көвүг цокад алчкна.

Дәкәд әмин бичкн дүнь, Шовара, заргдхар одчкад: «Ю кехмб?» — гинә. «Эн цаһан нохаг дахад гүүҗ йовад бийән гииглсн һазртнь һазр хаһл», — гинә. Шовара нег ик төмр дсүрз бәрҗ авад, нохаг дахад гүүнә. Гүүһә-гүүһә йовҗ, ноха нег сад дотр ирчкәд, бийән гииглһн- ләнь, Шовара түүнднь һазр хаһлна. һазран хаһлҗатлнь гелң гүүж ирәд, бас нег ик өдмг тәвчкәд йовҗ одна. Шовара өдмгинь идл уга, һазран хаһлчкад, гелңгин герүр күрч ирнә. Ирхләнь гелң: «Үкр усл,» — гинә. Шовара үкринь услҗаһад, нег бүрүһинь худгт түлкәд унһач- кад: «Гелң, гелң, шулудтн, нег бүрүтн мөрглдҗәһәд худгт унж одв, мана гелң, бөк эс билт, шулун тач һарһтн», — гиһәд хәәкрәд бәәдг болна. Түүнәсн гелң гүүҗ ирәд: «Мини гергнәс шулуһар одад арһмҗ авад ир>, — гив. Шовара одчкад, арһмҗ сурл уга күрч ирв.

«Арһмҗчн яһв>, — гиҗ гелң Шовараһас сурв. «Яах билә, тер киш- го гергнтн керлдәд арһмҗ өгхш>, — гив. «А-а, би Шовара болхнь цокад алчкх биләв», — гиҗ гелң келв. Шовара түүнәсн гүүҗ һарад,

62

1ергинь цокад алчкв. Гелц гүүж. ирәд: «Ода яһад алвч?» — гив. «Та бнйтн цокад алчк гиҗ ксллт», — гиж Шовара келв. Гелц: «Ода яһж, эн Шовараг алҗ үзхүв, эс алхла, намаг бийим алчкх бәәдлтә», —гиҗ гелц санҗаһад, хашан баас күрздүләд, күчцдүләд алхар седәд: *Ха- шан баас күрзд», — гив. Шовара баасинь күрздчкв. Ода эн үкҗ егшго болв гиҗ санҗаһад, мөрнәс унһаҗ алхар седәд: — Эн мөр, унад, көшәһәд авад нр, — гнв.

Тнигҗәһәд, нег цар терг тач өгәд, деернь тавн мишгтә буудя өгәд, кү нддг нег шулмур тәвнә: «Эн буудяг теермдүләд авад ир», — гинә. Шовара цар тергәрн һарад йовв. йовҗ йовтлнь өмнәснь нег ик аю һарч мрәд: «Көвүн, царичн иднәв», — гив. «Уга, мини цариг бичә ид, намаг дахад йов», — гив. Шовара аютаһан йовҗ йовад, зуурасн хо- йр туулан кнчг бәрҗ авад, мишгт дүрҗ авад, шулмур күрч ирв. Шу- лм өмнәснь: «Марһа кей», — гив.

— Ямаран марһа?

— Нсгдгчнь — бөк ноолдх, хойрдгчнь — урлдх, һурвдгчнь — эн цаһан мөриг теврҗ авад, тер ус эргәд ирх, — гив.

— Чи марһа авсн цагтан буудяһан теермдүлҗ ав, дәкәд җирһлин жирн нәәмн айс орулҗ татдг, зовлңгин зун нәәмн айс орулҗ татдг бүшкүр ав, — гиҗ шулм келв. — Кемр би марһаһичн авсн цагтан цар тергичн буудятаһинь авсув, — гив. Шовара зөвтә гив. Негдгч марһань — бөк ноолдх болв. Шовара келв: «Би күүнлә ноолдсн цаг- тан тер күүг яс-үсинь үй-үйәрнь салһчкдув, мини ормд, зуута аавлам гюолд». Шулм зөвтә гив. Шовара түүнәсн аюһан авч ирәд ноолдулв. Аю шулмиг көл доран унһаҗ авад зуув.

«Яһлав, яһлав, эн көгшн ааван ав, марһаһичн өгнәв!» — гиһәд, шулм ууляд хәәкрв. Шовара аюһан татад авчкв. Негдгч марһан Шо- варан болв. Хойрдгч марһань — урлдх болв. Шовара келв: «Би күүн- лә урлдсн цагтан кезәчн күүнә өмн һарч гүүдүв, тер цагтан ардан йовсн күүг цокад, элкинь цумлдув, мини ормд өцклдүр һарсн көвүн- ләм урлд», — гив. Шулм зөвтә гив. Шулм һарад гүүнә. Ардаснь нег тууланнь кичгән һарһад тәвчкнә. Туулань ө-шуһу моднур гүүһәд йо- вад одна. Шовара нег тууланнь кичгән. һарһҗ авад: «Э-э, сәәхн инь- гм минь, көвүм һарад ирвш», — гиһәд, тууланнь кичгән таалад бәәдг болна. Шулм гүн гиҗ әмсхәд, көлрәд, үкн алдҗ ирв, хойрдгч мар- һань бас Шоваран болв.

һурвдгч марһань — ик цаһан мөриг теврҗ авад, ус эргәд ирх. Шо- вара: «Би теврх биш хойр көл хоорндан хавчҗ авад ус эргәд ирсүв», — гиһәд мөриг унҗ авад, ус эргәд, тоос бүргүләд, довтлад күрәд ир- дг болна. Шулмин эргх саамнь болв. Шулм мориг теврҗ авад, хойр- һурв ишкчкәд, дааҗ чадад, унҗ одна. һурвдгч марһань бас Шоваран болв. Шовара буудяһан теермдүлҗ авад, җирһлин җирн нәәмн айс татдг, зовлңгин зун нәәмн айс татдг бүшкүрән авад, һарад йовна. Зууран хойр царан алад, аютаһан идчкәд, аюһан татҗ авад, гертән күрч ирнә. Ирчкәд: «Царитн альд орулхмб?» — гиҗ гелңгәс сурна.

63

«Цаадк үкр бәэсн хашадан орулчк», — гинә. Аюһан үкрмүдлә хамднь орулчкад, бийнь герт орҗ ирәд унтна. Өрүнднь босад, велң үкрмүдән хәәхләнь, үкрмүдин өрәлнь уга, хаша дотрнь нег ик аю күрдәһәд кев- тдг болна. «Ода яһснчн энв?» — гиҗ гелң Шовараһас сурдг болна. «Яах билә, үкҗ одхла, аю татҗ ирләв, тегәд хама орулхмб гихлә, бийтн үкр бәәсн хашад үкрмүдлә хамднь орулчк гилүст», — гиҗ Шовара келнә.

Тер кевтән, Шовара үкрмүдән хәрүләд, һарад йовдг болна. Кеер һарчкад бүшкүрән татад, үкрмүдинь биилүләд, эцәһәд бәәдг болна. Үкрмүдән яһад эцәд бәәнә гиһәд, нег дәкҗ гелң Шовараг гетнә. Ге- тәд күрәд ирхләнь, Шовара бүшкүр татад бәәдг болна. Үкрмүднь мел тавшад, бииллдәд бәәдг болна. Бүшкүрин айс дегд сәәхн болад, тесҗ бәәҗ чадад, гелң биилә-биилә бәәҗ көшхләрн, хәрҗ ирв.

Асхнднь Шовара үкрмүдән хураһад авч ирчкәд, гелңгиг цәәһән ууҗатлнь терзднь ирәд татв. Гелң айс дегд сәәхн болад, цә деерәя асхад, һаран шатачкв. Дәкәд бәәҗәһәд, гелңгәд нег хәр гиич ирнә. Гелң келнә: «Шовара, хө ал», — гинә. — «Ямаран хө алхмб?» — ги- нә. «Бий талан хәләсинь ал», — гиҗ гелң келнә. Шовара утхан һар- тан бәрсн, хө орулдг хашаһур орад ирв: хөд цугтан Шовара тал хә- ләв. Шовара хөөдиг алад, гелңгин хот уудг хорад орулад бәәнә. Гент- кн гелң һарч ирәд: «Шовара, чи мини хөөг цугтнь яһад алҗахмч?» — гинә. «Бийтн бий талан хәләсинь ал гилүст, хашад орад ирхләм хөд цугтан бий талм хәләв, тегәд цугтнь алчкув», — гинә.

Маңһдуртнь Шовараг үкрән хәрүләд ирхләнь, гелң эн Шовараһас зулх кергтә гиһәд, боорцг мах хойр болһад, дүрҗ авад бәәдг болна. Боорцган, махан авдртан дүрҗ авчкад, гелң һарч одна. Шовара орҗ ирәд, авдр дотрнь кевтчкв. Гелң үкс гүүҗ орҗ ирәд, авдран шүүрч авад, һарад гүүв. Гүүҗ йовад: — Шовара, ода эс үлдвч? — гинә. «Уга, үлдәд угав»,,— гиҗ Шовара келнә. «Юн чикндм соңсгдх билә», — гиһәд, уурлад нег чикән тәәрәд, хаяд оркна.

Бас зөвәр гүүҗ йовад: «Шовара, ода эс үлдвч?» — гинә. «Уга, үл- дәд угав, ардчнь дахад йовнав», — гинә. Бас уурлад, нег чикән тәә- рәд, авад хайчкна.

Цааранднь зөвәр гүүчкәд, геснь өлсәд, боорцган идхәр седәд, авд- ран секхләнь, авдр дотрнь Шовара бәәдг болна. Шовараг үзчкәд, гелң ө-шуһу моднур хурдлад орҗ одна. Тер кевтән Шовара нег хаа- нур ирәд, гертнь орҗ ирхләнь — хаана хатн гемтсн бәәдг болна. «Эн хатым эдгәҗ өгсн күүнд ач күүкән өгнәв», — гиҗ хан келнә.

«Би эдгәнәв», — гиҗ Шовара келнә. «Не, эдгә», — гинә. Шсвара: «Нег һахан толһа өгтн, би һахан толһаһар белг бәрдүв,» — гинә. Шо- варад һахан толһа авч ирнә. Махинь идчкәд, энд-тендән шинжләд хәләҗәһәд, эн тана ардк моднд хойр чикн уга хулһр юмн бәәнә, түүг алчкхлатн хатнтн эдгҗ одх гинә. Хан элчнрән тәвәд, хойр чикн уга гелңгиг бәрҗ авад, түүмрдәд алчкна. Алчкснаннь хөөн хаана хатн эдгҗ одна. Шовара хаана ач күүк авад, а*мрад, җирһәд бәәһәд бәәҗ.

64