Цагин селгән

езәнә нег хан алвтан ямаран билгтәһинь медхәр ссднә.

— Алвтытм медлд келнә билгтә улс бәәхлә, до- лан хонгин дуид ирҗ баралхтха, — гиҗ хан зәнг тә- внә.

Хаана зар хотн болһнар тарад йовна.

Тер зәңгәр хаанад һурвн өвгн ирнә.

һурвн Овгн хаанад орҗ ирхлә, хан өвгдлә мендл- чкәд, негдгч өвгнәснь сурна:

— Та, өвгн, кедүтәвт?

— Тәвтәв.

Хойодгч өвгнәснь: — Та кедүтәвт? — гиҗ сурна.

— Тәвтәв.

һурвдгч өвгнәснь: — Та кедүтәвт? — гинә.

— Бас тәвтәв, — гинә.

— Өвгд, цугтан цацу бәәҗлмт, — гиҗ хааг келхлә: — Тиим, — гиж цугтан нег дууһар хәрү өгнә

һурвн өвгиг шинҗлхлә: негдгчнь — халцха толһата; хойрдгчнь— үснь цаһан, сахлнь хар; һурвдгчнь — цур сахл уга болна. Тиигәд хаи негдгч өвгнәснь сурна:

— Та, өвгн, өвгдлә цацу болдмт, толһатн яһад халцха болсмб?

— Баһасн авн му үзәд, олн уха ухала йовтлм, толһа деерм нег

чигн үсн үлдсн уга, — гинә.

Хойрдгч өвгнәснь:

— Та, өвгн, эднлә цацу болдмт, сахлтн хар, үснтн цаһан болдмб?

— гиж хан сурна.

— Сахлм намаг хөрн тавтадм урһла, үсм төрхәрә бәәһә. Тегәд сах- лм үснәсн хөрн тавн дү. Үсм медәтәдән цаһан, сахлм ода чнгн баһ, зегәд хар, — гиҗ хәрү өгнә.

һурвдгч өвгнәонь сурна:

— Та эднлә цацу болдмт, цур сахл уга болдмт?

— Би эк-эцктән һанцхн үрнь биләв. Тегәд эцкән һундашгон төлә көвүн болҗ төрләв, экән һундашгон төлә сахл уга боллав, — гиҗ хәрү өгнә.

Эн өвгдт юм эс өгхлә, хөөнь эдн муудм күрх гиҗ санад, хан һур- владнь нег мишг алт өгнв.

Һурвн өвгн хаанас алтан ,үүрч авад, һарад хәрцхәнә...

18

Алтан өгн тусчкад, хан һундрхад, хәрү авхин уха туңһана. Тии- гәд, келмрч гнсн нег түшмлән дуудҗ авад: — Эн өвгдәс тер алтыг ав- хнн арһ хә, — гинә.

Зөвәр уудад йовҗ одсн өвгдин ардас мөр унҗ авад, залу һарад довтлна. Нег мөртә күн тоос пүргүләд, ардаснь довтлад йовхла, нег- дгч өвгнь наадк хойртан келнә:

— Та хойр алтан авад йовҗ йовтн, би эн күүг күләҗәнәв, — гинә.

Үлдсн өвгнүр мөртә күн довтлҗ ирәд:

— Та келмрчвт? — гиҗ сурна.

— Э. келмрчв.

— Келмрч болхла, мини хойр сурврт хәрү өгтн, — гинә.

— Орчлң гисн юмб?

— Орчлң гисн сө өдр хойр. Өдрт көдләд, сөөд амрнавидн.

— Цагин селгән гисн юмб? — гиҗ залу сурна.

Өвгн генткн аман бәрчкәд: «Мууха юмб! Кукн, эн сурвринчнь хә- рүг тер хойр өвгнд үлдәчкҗүв. Әмсхүлд мөрән өглч, довтлҗ одад, авад ирсүв», — гинә.

«Шүүнә гидг — эн», — гиҗ дотран хаана түшмл санчкад, — ав- 1н, — гиж залуд келнә.

— Та мөрн деер биләт, би һазрт биләв. Та мөртә биләт, би мөрн уга биләв. Ода та мөрн уга 'болвт, би мөртә болув, сәәхн менд бәәтн, цагин селгән гидг эн, — гичкәд довтлад йовҗ одна.

Залу алтн чигн, мөрн чигн уга меклгдод үлднә.

товгн өвгн

езәнә бәәж,. Зун улан үкртә, һурвн күүктә эмгн өвгн хойр бәәҗ. Эцкнь базр орҗаһад: — Базрас ю авхулнач, — гиж, ик күүкнәсн сурна. «Тор- һна хатуһаснь, булһна хараснь авч ир», — гиҗ ик күүкнь даалһна.

Дарук күүкнь бас торһ, булһ асрҗ ас гив. Отхн күүкнь: — Нанд хаана хар отхн көвү хулдҗ асрж ас, — гиҗ келнә.

Өвгн базрт ирәд, хойр күүкндән торһна хатуһа-

снь. булһна хараснь авчкад, хаанаг орад һарна. Хаанад ирәд, өвгн хаана барун эркнд чөкләд сууна. Хаанахн нәәртә, наадта бәәх улс бо- лад, му өвгиг бәрн үзсн уга, тиигҗ бәәһәд, хан генткн үзәд: — Өвгн, ямаран кергтә йовнат, — гиҗ сурснд, өвгн келн тихдән— хаанас әәһәд, бән гихлә — бас хату болад, экләд келв: — Мана отхн күүкн хаана хар отхн 'көвү хулдҗ авч ир гиһәд намаг тәвб, — гив. Хан өвг- нә келсн үгиг зөвәр ухалҗаһад: — Әмнә һазад бийәр, арсна дотад бийәр өмсдг, чүүдә цаһан киилг шалвр хойр уяд, күүктәһән авад

иртн, — гив.

Өвгн хаана келснд хәрү өгдг арһ уга болад, һаряд хәрв. Өвгн хаа- лһдан хаана келсиг яһҗ күцәхүв гиһәд, зовад ухалад йовна. Эс кү- цәхлә хааг наад бәрсн болҗ һарх гиһәд, чееҗләрн күүндә йовҗ гер- тән күрәд ирв. Өвгиг күрәд ирхлә, хойр ик күүкнь базрас авхулск торһан авб. Отхн күүкнь: — Аав, нанд ю авбт?

— Хан нанд көвүһән хулдсн уга, хәрнь бийчнь иртхә гив, — гич- кәд, өвгн шуукрад орн деерән суув.

— Аав, зовх юмн уга, нань ю келв? — гиҗ күүкн сурв.

— Әмнә һазад бийәр, арсна дотад бийәр өмсдг, чүүдә цаһан киилг, шалвр уяд, чамтаг авч иртхә гив, — гиҗ келв.

— Маңһдуртан лавкас эд асрҗ өгтн, уйхд юмн уга, — гиһәд кел- чкәд, күүкн зөвәр байрта бәәнә. Маңһдуртнь эд авхулад, энд уйж болшго. «Шикрлг нуурин көвәд шил һәрд бәәшң бәәдм, түүнд намаг күргтн», — гиҗ күүкн эцктән келв. Арһ уга, һарһсн гемтә күн, күр- 1әд һарна.

Зөвәр удан йовад, күрг гисн һазрт күрәд ирнә: күүкн тергнәсн бууһад, бәәшңгүр орв, эцкнь хәрү хәрв. Күүкн долан хонгт уйчкад, хәрәд күрч ирв.

21

— Ода хаанаһур күргхм, — боллдад, эк-эцкнь зөвәр уутьрад бәә- иә. «Ээҗ күргхлә — бор гер сам.һа болх, аав күргхлә — зун улан үкр самһа болх, күргх кү хәәтн», -- гиж, күүкн келв.

Эцкнь күргх кү хәәһәд йовҗ йовтлнь, Сәвдә гидг эмгн күүктәһән бндн күргнәвпдн гнһәд, өвгиг дахад, күрч ирв. Өвгн эмгн хойр күүкн- дән темән терг тач өгәд, хаана күртл идх хотынь өгәд, йовулна.

Өвгнә күүкпг суулһҗ авад, Сәвдә гидг эмгн һарад йовна. Тиигәд кесг йовад оркна, эк күүкн хойр хотан идәд йовна, өвгнә күүкн хотнь чнләд, өлсәд нрхләрн хотаснь сурна. «Нег нүдән өгәд ид», — гиж. эмгн келв, күүкн идл уга теслцәд йовад йовна. Болв күүкн улм харһ- над ирв, арһ уга, нег нүдән өгәд, хотаснь иднә.

Дәкәд кесг йовчксн цагт күүкн бас харһнад үкн гиһәд ирв. Бас хотаснь сурхла, бас нег нүдән өгәд ид гив. Нег нүдән өгл уга хаанад күрхәр седәд, чама гиһәд йовна. Иова йовж, эж.го эрм цаһан көдәд ирәд, арһ уга, харһнн гихләрн бас нег нүдән өгәд хот иднә. Хойр нү- дннь авчкад, эк күүкн хойр хуучн худгин орм хәәһәд һарна. Хәәһә- хәәһә йовж нег худг олҗ авад, күүкиг түлкәд унһачкна. Түүнәсн көп- дрәд һархла, хаанахн үзгдәд бәәв.

Эн күүкиг худгт унһахларн эмгн эврәннь күүкән хаана көвүнд өгх санаһар унһав. Тер кевтән йовад, эмгн күүкн хойр хаанаһур орҗ ирв. Тергнәсн бууһад, эмгн күүкн хойр орҗ ирәд, эмгиг тәмк татад, иигҗ- тиигҗ бәәтл: — Күүкнэнтн нүдн яһад оңкисмб? — гиҗ хан сурна.

— Хол һазрас хәлән гиҗ тиигсн болхгов, — гиҗ эмгн келв.

— Хамрнь юңгад шоңшисмб? — гиҗ хан сурв.

— һазрт нусан нин гиҗ тиигсн болхгов, — гиҗ эмгн хәрү өгв.

Чүүдә цаһан киилгән шалвртаһинь хаанд өмскәд, хүрм-гиич бо- лад, амрад, җирһәд бәәв.

, Хаана үкриг һурвн үйдән хәрүлсн үрн-садн уга эмгн өвгн хойр хаанаһас тедүкн, цахрт бәәдг бәәҗ. Өвгн нег өдр үкрән хәрүлҗ йо- вад, одак күүкиг хайсн худгин өөр ирәд, өңгәһәд хәләҗэһәд, әәһәд, үкрән тууҗ авад, хәрәд күрч ирнә. Гертәң орҗ ирәд:—Ард, хуучн худ- гин йоралд нег күүкн бәәнә, нам әәһәд, сәәнәр хәләсн угав, — гинә. Эмгнь: — Йо, яһлав, кишго һәргтә өздң, чи ман хойрт юн болв чигн болхгов, адг-ядхдан дееҗ иддг күн эс болх билү, эс һарһсн болвчн, насмдн ирсн та ман хойрт үрн болҗ нер дуудулх, — гиһәд эмгн, — асрҗ өгтн, — гиҗ өвгндән келв.

Маңһдуртнь өвгн үкрән тууҗ һарад, худгт ирәд, худгин йоралд бәәсн күүкиг татад һарһад авна. Күүкн хойр нүдн утаһас< бяш айта күүкн. Асхн ора өвгн малан өкәлһәд, күүкән дахулад авад ирнә. Эмгн җир күртлән һарһад, үкүлсн арвн зурһан үрән босҗ ирсн мет байрл- на. Эмгн өвгн хойр күүкәр күүк кеҗ авад бәәһәд бәәнә. Эн күүкн нү- дн уга болв чигн, нүдтә күүнлә әдл юм кеһәд, нөкд-тус болад, өвгл эмгн хойрт икәр таасгдад бәэнә. Иигҗ-тиигҗ бәәһәд, өвгн балһс ор- ка. «Аав, аав, оштвин торһна кизәр хулдҗ асрҗ ас», — гиҗ күүкч даалһв. Өвгн күүкнә даалһсиг цугтнь күцәһәд, хулдад авч ирнә.

Тер торһна оштвин кизәрәр, нүдн уга бийнь, әмтнд ик һәәхүл бо- лм кетч уяд оркна. Маңһдуртнь эцкән малас ирхлә, одак кетчән өгәд, хаана тал базрлулна. — Эн кетчиг мөңгнәс өгшгов, хатсн хар нүднәс өгнәв гиһәд кел, — гиҗ зааҗ өгәд, эцкән тәвнә. Эцкнь хаана өөгүр базрлна, кетчин сәәхпд кесг улс нанд мөңгнәс өг гиһәд, кесг әмтн ээрәд бәәнә, тер бийнь өвгн өгхш. Тиигҗәтл хаана көвүн ирәд, өвгнлд күүнднә, өвгн мөңгнәс өгшгов гинә.

Хаана көвүн гертән ирәд:— Тенд нег йир сәәхн кетч гүүлгҗ йовна. Мөңгнәс өгхшв, хатсн хар нүднәс өгнәв гиҗ келнә, — гив. Хадм экнь хатсн хар нүд хадм ээҗәсн яднч гиһәд һарһад, хатсн хар нүд күргн- дән өгнә. Хаана көвүн одак нүдән өвгнд өгчкәд, өвгнә кетчиг авб. Өвгн нүдиг авч ирәд күүкндән өгв. Күүкн девтәҗәһәд зүүчкәд, нег нүдтә болв.

Нег нүдтә болчкад, бас өмнкдән орхнь арвн холва сәәхнәр бас нег кетч уяд, эцктән өгәд тәвб: — Мөцгнәс бичә өг, хатсн хар нүднәс өг, — гиһәд бурад, өгәд хаанаг орулад йовулад оркна. Өмнкәсн даву- һар әмтн өвгн деер дарцад, дарад авч одн алдад бәәнә. Дәкн хаана кевүн үзчкәд, гертән ирәд: — Ай, өцклдүрк орхнь арвн холван сәәхн кетч нег өвгн авч йовна, бас хатсн нүднәс өгнәв гинә, — гиҗ келх- ләнь, эмгн хатсн хар нүд хадм ээҗәсн яднч гиһәд, бас нег нүд һар- һад, күргндән өгнә. Хаана көвүн өвгнд нүдән өгчкәд, кетчпнь авад хәрҗ ирв. Өвгн бас одак нүд күүкндән авч ирәд өгчкв, күүкн девтэ- җәһәд зүүчкәд, хойр нүдтә сәәхн күүкн болад бәәв.

Одак хаана көвүнә хадм ээҗ хойр нүдән өгн тусчкад зөвәр зовад, саначохад бәәв. Тиигҗәһәд, эмгн одак күүинә әмн Шикрлг нуурт бәә- сн тул заһснд бәәдгинь санв.

Юңгад гихлә, эмгн күүкнә нүдинь авхдан, әминь альд бәәхпнь сурҗ авсн бәәҗ. Эмгн арһ юунд гиҗәһәд, күүкән: — Чи гемт, юн кергтә гиһәд күргән сурсн цагт, Шикрлг нуурт бәәсн тул заһсна мах- нд дурлнав гиҗ кел, — болад күүкән дасхв.

Хаана кәвүнә гергн гемтәд одн алдад бәәнә. Гемтсн хатыг юунд дурлнач гихлә, одак экиннь зааҗ өгоиг келв. Хаана көвүн түдл уга түшмлмүдән дахулад, Шикрлг нур орад һарна. Эдниг иигәд йовҗа- хинь өвгнә күүкн медчкәд: — Аав ээҗ хойр, намаг үкхлә Шикрлг иуурт бәәсн шил һәрд бәәшңд цогцим хайтн, — гиҗ эк эцк хойртап келв. Хаана көвүн түшмлмүдтәһән тул заһсиг бәрҗ авад ална — евгнә күүкн дахн өңгрнә.

Тул заһсиг алад эвдчкәд, хаана көвүн цөснь кергтә болх гиһәд. цөсинь авад кетчдән дүрчкнә. Махинь авч ирәд, хот кеҗ өгхлә, уумш- идмш болад, хан көвүнә хатн эдгнә. Өвгн үксн күүкән Шикрлг нуурин көвәд бәәсн шил һәрд бәәшңд кевтүлчкәд, өмнк үксн арвн зурһан \рән дәкәд зальгсн болад, зовад бәәнә.

Удл уга, иигҗ-тиигҗ бәәһәд, хан көвүн түшмлмүдән, нохасан, шо- вуһан дахулад аң, шову харвад йовҗ йовтлнь, Шикрлг нуурин көвәд бәәсн шил һәрд бәәшң деер шовунь суучкад, хәрҗ ирл уга бәәнә.

23

Дуудҗ ядчкад, нег түшмлән авад ир гиһәд илгәһәд оркна: одсн түш- мл бас ирхш. Тегәд ардаснь бийнь некәд одна.

Ирәд, бәәшңгнн тсрзәр хәләхлә, нег сәәхн күүкн унтсн-серүнь мед- гдл уга бәәдг болиа. Толһа деернь нег һунн наста бальчр күүкн ууляд бәәнә. Хан көвүн түшмлмүдәи дахулад орад ирнә. Эргәд хәлә- җәһәд, эн көвүн тср уульҗасн бичкн күүкиг теврәд саатулна. Тер би- чкн күүкн уульдган зогсхш, арһан барад, ю болв чигн бәрүлнә, тер бийнь зогсхш. Тер кевтән одак цөстә кетчән бәрүлнә, невчк дунь уур- на. Күүкн дууһан арһулдад, кетчд бәәсн цөсиг уудлад, үкс бууһад, ксвтсн күүкнә амнд дүрчкәд, бийнь уга болҗ одна. Кевтсн күүкн: — Мууха удан унтсмб, — гнһәд үсән иләд, босад ирнә.

Босхлань, хан көвүн альдас ирсн, юн күүкинь сурна. Күүкн эв- рәннь тускар тууҗлҗ келнә. Яһҗ йовсан, экнәс үктлән ямаран зовлң үзсән цэәлһәд келхләнь, хан көвүн медчкәд, герәдән хәрнә. Гертәч нрәд, эцкиндән бууиа. Өмннь даң гертән буудг көвүн, ода яһад гер- тән эс бууҗахмб гиһәд, хатн эктәһән үүмәд бәәцхәнә. Көвүн герүрн ирәд хатн хадм эк хойран далн мөрнә дел сүл авнт, аль давтмр улан кир авнт гихлә, эмгн давтмр улан кирәр ю кехв, далн мөрнә дел сүл авнавидн болна. Тиигхләнь эмнг далн агт авч ирәд хашалчкад, одак эк күүкк хойриг агтс заагт уяд орксн, эн хойр орм-торм уга болад одна. Шикрлг нуурин көвәд шил һәрд бәәшңд бәәсн күүкән авч ирәд, хаана көвүн күүкәр хатан кеҗ авад, амсн-умсн җирһв.

ЗАҺСЧ

езәнә бәәҗ. Нег заһсч залу гергтәһән хоюрн кесг җиләс нааран негчн заһс бәрәд уга бәәж,.

Нег дәкж. заһсч өрүн өрлә заһс бәрхәр һолур һа- рад йовдг болна. һолд күрчкәд, гөлмән хайм нацунь, заһсн тордг болна. Заһсан авад байртаһар герүрн ирнә. Энүнә гергн байрлад, гелңгиг наартн гилгүлнә. Гергн заһс чанна, залунь гелңгүр одна. Залуг гелң- гүр одсна арднь гергнь заһсан амсҗ үзнә: заһсн йир әмтәхн болҗ медгднә. Нег заһсинь идчкнә. Дәкәд

ндх д\рнь күрнә, дәкәд негннь идчкнә. Иигә бәәҗ, дөрвн заһсинь идж оркна.

Гелңгиг наар гиһәд, залу дахулад авч ирнә.

Залу утхан бүлүднә, гелң ирәд суудг болна. Гергн гелңд арһул келнә: «Мана залу тана хойр чик керчҗ авхар бәәнә. Таниг мекләд, заһс ид гиһәд авч ирлә». — гинә.

— Хойраһинь биш чамд негинь чигн өгшгов, — гиһәд, гелң чикән атхад, хәәкрәд һарад зулна.

— Я, яһлав, заһситн гелң авад зулҗ одв! Көөһәд күцәд, заһсан автн! — гиҗ гергн залудан келнә.

— Чамд негинь чигн өгшгов! — гиһәд, гелң хәәкрәд гүүһәд йов.цг болна. Заһсч залу гелңгиг көөҗ күцҗ чадсн уга. Гертнь арднь заһсан идәд, амрад, җирһәд бәәнә.

♦

НУСХА МУ

сзәнә бәәҗ. Зөвәр олн малта, һурвн көвүтә, эмгн өвгн хойр бәәҗ. Нег дәкҗ экднь гем ирәд, тегәд үкх цаг деерән эмгн һурвн көвүндән:

— Намаг үксн цагтм мал-геринм өрәләрнь буй- г.м келгтн, — гиҗ келнә. Эм.гн дарунь өңгрҗ одна.

Экән көвүднь оршачкад, мал-гериннь өрәләрнь буйинь келгнә.

Дарунь эцкнь гемтнә. Бас өңгрхиннь өмн:

— Намаг үксн цагтм бәәсн маларн цугтаһарнь

буйим келгтн, тнигчкәд һурвн сө цогц деерм ирәд намаг мантн_к — гинә. Тнигҗ келчкәд, өвгн өңгрҗ одна. Көвүднь бәәсн мал-герәрн буйинь кенә.

Асхн ора болна. Бичкн дүнь Нусха Му келнә:

— Ахнр, ахнр, маниг аав һурвн сө мантн гиҗ өңгрхиннь өмн кел- лүс, ода түрүлҗ кен манхмб? — гинә.

— Чи ю келҗәх күмбч, үксн өвг кенчн манҗ йовла, — гиһәд, хойр ахнь Нусха Мууг керлдәд, алн гилднә. Нусха Му ахнран соңсл уга үксн эцкиннь цогц деер гүүһәд күрч ирхләнь, эцкнь энүнәс сурна:

— Кембчи?

— Нусха Мув, — гинә.

— Не, өөрән кевтҗәһәд, өрүндән өр цәәхлә гүүһәд хәр, — гиҗ, өвгн келнә. Нусха Му эцкиннь цогц деер кевтҗәһәд, өр цәэхлә гүүһәд

хәрәд одна.

— Не, ода, үксн өвг манад, үксн өвгн ю чамд өгв? — гиһәд, хойр ахнь Нусха Мууг керлдәд, цокад, шоодна.

Дәкәд мацһдур асхнднь Нусха Му хойр ахдан келнә:

— Не, ода негнтн оч мантн.

— Үксн өвг кенчн манҗ йовла, — гиһәд Нусха Мууг хойр ахнь цокад, хот өглго көөһәд гертәсн һарһчкна. Түүнәсн Нусха Му эцки- ннь цогц деер гүүһәд күрч ирнә.

— Кембчи?

— Бив, Нусха Мув. — гинә.

— Тер хойр ахчнь ю кеһәд, ирл уга бәәһәд бәәнә? — гиҗ эцкнь Нусха Мууһас сурна.

— Ирх биш, танд ирсн намаг цокад, керлдәд, бийим алн алдад бәәнә, — гиҗ Нусха Му келнә.

— Не, өөрән өр цәәтл кевтҗәһәд, өрүндән гүүһәд хәрәд од, —гинә.

Нусха Му өрүнднь өр цәәхлә хәрәд күрч ирнә. Саак хойр ахнь Нусха Мууг гүвднә.

Маңһдур асхнднь бас Нусха Му хойр ахдан келнә:

— Не, ода сүл манх сө энлм, ода негнтн одад манхнтн, — гиһәд хойр ахан ээрнә.

— Үксн өвг ман гиһәд ээрәд бәәх яһсн юмбч! — гиһәд хойр ахнь Нусха Мууг гүвднә. Гүвдүлҗ-гүвдүлчкәд, Нусха Му эцкиннь цогцур дәкәд гүүһәд нрнә.

— Кембчн? — гиҗ эцкнь сурна.

— Бив, Нусха Мув, — гинә.

— Наадк хойр ахчнь ю кеһәд бәәнә? — гиҗ эцкнь сурна.

— Теднтн нааран ирх биш, хәрнь намаг гүвдәд, алн гиһәд бәәнә, — гиж. Нусха Му келнә.

— Нә, тиим болхла, чамд кишгән өгнәв, — гиһәд, эцкнь Нусха Мууд хар, бор, шарңху өңгтә 'һурвн килһс өгнә.

' — Кемр эн хар килһсинь уңһдахлачнь эмәлтә-хазарта, хувц-хун- рнь һанзһлата, зер-зевнь күцц хар мөрн бийнь гүүҗ ирх, — гив.

— Кемр бор килһсинь уңһдахлачнь бас тер хар мөрнәсчнь даву зертә-зевтә, эмәлтә-хазарта, хувц-хунрнь һанзһлата мөрн гүүҗ ирх,— гнҗ келв.

— Кемр шарңху килһсинь уңһдахлачнь эмәлтә-хазарта, зертә- зевтә, хувц-хунрнь һанзһлата нисдг мөрн гүүҗ ирх, — гиҗ эцкнь келв.

Нусха Му килһсән авчкад, гүүһәд герәдән орхар седхләнь, хойр ахнь орулхш, бас гүвдәд алн гинә.

Түүнәсн хойр ахнь хаана күүкнә марһан болхмн гихлә, цар тергән зүүҗ авад, һарад йовна. Нусха Му хоьр ахдан келнә:

— Нә, ахнр, намаг дахултн, — болна.

— Дахлгод, чамаг кен дахулх билә, хаана күүкнә марһанд орх биш, чикдән му ишкә гертән хар будаһан ууһад бәәв чигн болхм бә- әҗ, — гиһәд ахнрнь энүг керлднә. Ахнран йовсна арднь Нусха Му йовхар гүүҗ һарад, му илгн шалвран, сәрсн дах хойран тәәлҗ хаяд, хар килһсән уңһдана. Эмәлтә-хазарта, зер-зевнь күцц, хувц-хунрнь һанзһлата хар мөрн бийнь гүүһәд күрәд ирнә. Нусха Му мөрән унж авад, цар тергтә йовсн хойр ахиннь өөгүр ишкрн дуулад, давад һа- ргд одна.

— Хаана һурвн күүкнә негипь одак күн авб билтәл, — гиһәд хойр ахнь хоорндан күүндәд йовна. Хаанад ирәд, Нусха Мууг мөрән сөө,- һәд буухла, мөрн көвүн хойриг шинҗләд, һәәхәд бәәдг улс дала бо- ^лГад, хәрглдәд бәәдг болна.

Нусха Му түүнәсн хаана бичкн күүкнлә күүнднә. Күүкн ирх бол- на: — Би маңһдур бор мөр унҗ ирхүв, нөкәдүр нисдг мөр унҗ ир- хүв, — гиҗ, Нусха Му хаана күүкнд келнә. — Дәкәд илгн шалвртг, царин сәрсн дахта, цар тергнә. уүц деер ирхүв. Тер цагт би әмин ард зогснав, тегәд чи намаг татад ав, — гинә. Күүкн не гинә. Нусха Му

28

мөрән унж. авад, хотна захур орҗ ирәд, мөрнәсн нег килһс таслж, авад тәвчкәд, бийнь плгн шалвр сәрсн дах хойран өмсж авад, герүрп ирәд, гериннь сүүдрт кевтнә. Тиигҗәтлнь цар тергән татсн хойр ахнь нрәд: — Чавас-чавас, мана Ыусха Му тер хаанад ирсн хар мөртә күүнлә әдл кү үзәд үкв чигн һундл уга бәәҗл, — гиһэд наад бәрәд бәәцхәнә.

Маңһдуртнь хойр ахнь бас цар тергән татҗ авад, хаанаг орхар һарв: — Намаг бас дахултн, тер .мөртә кү оч хәләнәв, — гиһәд, Нус- ха Му тергнднь дүүҗлгдәд йовхар седв. Хойр ахнь бас: — Чамд хаа- на күүкнә марһайд орх биш, чикдән будаһан ууһад бәәв чигн болдг бишв, — гичкәд йовҗ одна. Нусха Му түүнәсн хотна захд ирәд, бор кнлһсән уңһдахлаиь — эмәлтә-хазарта, зертә-зевтә, хувц-хунрнь һанзһ- лата бор мөрн гүүҗ ирв. Илгн шалвр сәрсн дах хойран тәәлҗ хайч- кад, Нусха Му цар тергтә хойр ахиннь өөгүр ишкрн дуулад һарв. Хаана һурвн күүкнә хойринь өцклдүрк кү« эн күн хойр авб билтәл гнһәд, хойр ахнь күүндәд йовдг болна. Нусха Му хаана үүднд ирҗ буув. Бас дала әмтн мөринь һәәххинь, аль эзинь һәәххинь медл уга бәәһәд бәәцхәв.

Нусха Му түүнәсн герәдән хәрҗ ирәд, мөрән эврәннь хотна захд һарһад тәвчкв, мөрнәсн нег килһс таслҗ авад, эврәннь илгн шалвр сәрсн дах хойран өмсҗ авад, гериннь сүүдрт ирәд кевтв.* Кевтҗәтлнь хойр ахнь ирәд: — Хәәмнь, мана Нусха Мууд эндрк өцклдүрк хойр мөртә күүнлә әдл кү үзәд үкв Ч'игн һундл уга бәәҗ, — гиһәд наад бәрәд бәәв. Дәкәд өрүнднь хойр ахнь цар тергән татҗ авад, хаанаг орад һарв. Нусха Му бас дахнав гив: хойр ахнь бас дахулсн уга.

Нусха Му хотна захд ирәд, шарңху өңгтә килһсән уңһдав, бас эмәлтә-хазарта, зертә-зевтә, хувц-хунрнь һанзһлата, нисдг шарһ мө- рән ирсинь унҗ авад, хойр ахиннь өөрәһүр ишкрн дуулад һарад одв. Хаана һурвн күүкиг одак һурвн күн авб билтәл гиһәд, хойр ахнь күүн- дәд йовдг болна. Хаана үүдн тал күрәд ирхлә, бас дала әмтн мөрнә- ннь сәәхнд, эзнәннь сәәхнд алькинь хәләхән медҗ чадад, үүмәд бәәв. Тиигҗәһәд көвүн мөрән унҗ авад, эврәннь хотна захд ирәд, нег ки- лһс таслҗ авад мөрән һарһад тәвчкв. Бийнь эврәннь илгн шалвр, сәр- сн дахан өмсҗ авад, гериннь сүүдрт ирәд кевтв. Хойр ахнь күрч ир- әд: — Хәәмнь, мана Нусха Му тер һурвн мөртә күүг үзәд үкв чигн һундл уга бәәҗ, — гилдәд көвүг наад бәрәд бәәдг болна. Маңһдуртнь хаана күүкнә сүл өдртнь одхмн гилдәд, цар тергән татҗ авад, хойр ахнь йовхар седв. Нусха Му бас ээрә-ээрә бәәҗ дахад һарна. һурву- лн хаанад ирәд бууна. Хан әмтиг цугтнь зерглүләд зогсачкад, күүкд- тән келнә:

— Нә, эднәс кен дуртаһан татад автн, — гинә. Хойр ик күүкнь күчр сәәхн хувцта хойр күрт тач авна, бичкн күүкнь илгн шалврта, сәрсн дахта Нусха Мууг тач авна. Хойр сәәхн күргтә күүкдтән хан өргә бәрҗ өгнә, бичкн күүкән һазрин һә күрг тач авбч гиһәд керл- дәд, өвсн гер бәрҗ өгдг болна.

29

Түүнә хөөнь иигҗ-гиигҗәһәд, хан хойр сән күргән дахулж. дәәнд одх деерән, бичкн күүкндән келнә:

— Инм му күрг тач авлач, сән күрг кемр тач авсн болхла, адг-яд- хдан бн дәәнд дахулж. одх биләв, — гиһәд, хан бичкн күүкән керлд- нә. Хааг дәәнд одсна хөөн хаана хатна зүүднд хаана церг диилгдсн болад, хан бийнь шавтсн болҗ орна. Тегәд хаана хатн Нусха Мууд нрәд келнә:

— Сөөнә хаана церг диилгдсн болж, хан бийнь шавтсн болад зүү- дндм орв. Нусха Му, хан эс медвчн, чамаг сәәничн бидн меднәлм, хаана ардас одхнчнь, — гинә. Түүгинь соңсад Нусха Му хотн деерән нег му мөр бәрҗ авад, деесәр хазар кеһәд, хурмшар өг кеҗ авад, һарад* йовна. Хотнас уухнд һарад, му мөрән энд-тенднь хадас-зөг шааһад герәднь тәвчкнә. Мөрнь герәлән ирхлә, хотна улс одак хаанд оддг Нусха Му хуурч гилдәд шууглдад бәәв. Нусха Му хар килһсән уңһдав — эмәлтә-хазарта, зертә-зевтә, хувц-хунрнь һанзһлата хар мөрн бнйнь гүүһәд күрәд ирв. Нусха Му илгн шалвр сәрсн дах хой- ран тәәләд, бә тәвәд оркчкад, хар мөрән унҗ авад, хойр дәәнә хоорнд ирәд кевтнә. Тиигәд кевтҗ бәәтлнь хан гүүҗ ирәд: — Көвүн, нанд нөкд бол, диилгдәд, шавтад үкҗәнәв, — гив. Нусха Му мөрән унҗ авад, чашкан суһлад татҗ авад, дәәсиг нег үзгәснь нег үзг күртлнь чавчад одв.

Нусха Му ода яахв гиҗәһәд, нег һарасн цус һарһчкад, ода би ша- втҗ одув, юуһар боохув гихләнь, хан хар торһн„оркмжарц бооҗ өгв. Хар торһн оркмҗинь авад, хотна захур орҗ ирәд, мөрнәсннег килһс гаслҗ авчкад, мөрән тәвәд көөчкв.

Бийнь илгн шалвр сәрсн дах хойран өмсчкәд, герүрн ирв.

Нусха Мууг ирснә хөөн хан гертән ирчкәд, гемтв. Гемтсн хааг оонып махар шөл уухмн гив. Хан хойр сән күргәрн оон хәәлһв. Хойр сән күргнь хотндан уга сән мөрд унҗ авад, оон хәәһәд һарв. Хойр күргиг оон бәрҗ чадшгоһинь медчкәд, хаана хатн Нусха Мууд келв:

— Тер хойр оон бәрҗ чадшго, чи, Нусха Му, ардаснь йовхнчнь. — гив. Нусха Му саак му мөрән авч ирәд, деесәр хазар кеһәд, хурм- шар өг кеһәд, хошлңгар татур кеҗ авад, мөрән унад һарв. Хотнас заагрҗ һарад, му мөрән энд-тенднь хадас-зөг шааһад тәвчкв. Хотна улс хәрҗ ирсн мөриг үзчкәд:

— О-о, оон хәәдг Нусха Му хуурч билтәл, — гилдәд, хотна әмтн шууглдад бәәдг болна.

Түүнәс Нусха Му борңху өңгтә килһсән уңһдав: эмәлтә-хазар- та, зертә-зевтә, хувц-хунрнь һанзһлата шарһ мөрн гүүҗ ирв. Нусха Му илгн шалвр сәрсн дах хойрарн бә тәвәд оркчкад, мөрән унҗ авад, хойр сән күргнүр күрәд ирв. Хойр сән күргнь оон уга зүүллдәд, кее- рәһүр йовлдад йовдг болна. Түүнәсн Нусха Му бууһан тач авад: — һадр махнь хорн болг, дотр махнь аршан болг, — гиһәд ооныг хаһад унһаһад оркв.

Тиигж бәәтлнь хаана хойр сән күргнь ирәд: — Манахн ■бийд нег

30

хан гемтснд оонын махар шөл уутха гиснд, оон хәәҗ йовнавидн. Нег оон хулдхнчнь? — гилдв.

— Тним болхла, негнтн нег көлиннь чигчхәһән өгтн, негнтн нег чик- нәннь ангкннь өгтн, тегәд хулднав, — гив. Арһ уга, негнь нег көлиннь чигчхәһән өгәд, негнь нег чикнәннь ашкан өгәд оонынь хулдҗ авна. Хойр сән күргн оонан авч нрәд, хаанд шөл кеҗ өгнә, шөлинь уучкад, хан улм күндрнә.

Тер кевтән Нусха Му хотна захд ирәд, мөрнәсн нег килһс таслҗ авад тәвчкәд, бийнь илгн шалвр сәрсн дах хойран өмсҗ авад, оонын дотрнг гертән авч ирәд чанна. Чанад болһчкад, гергндән келнә.

— Эн дотриг савд кеҗ авад, хаанд күргҗ өг. «А-а, одак мини хойр сән күргнә оонын дотриг эдн авч чансн болхгов», — гих. Тер ца- гтнь: — Мини авч ирсн юмн танд хорн болхго, — гиһәд үүдн хоорн- днь цацчкад, саван авад ир, — гиҗ Нусха Му гергндән закв.

— А-а, одак мини хойр сән күрпнә оонын дотриг эднчн авч чан- сн болхгов, — гиҗ хан күүкнәннь авч ирсн хот үзчкәд келнә.

— Мини авч ирсн хот танд хорн болхн уга, — гиһәд хаана күүкнь савта дотран үүдн хоорнднь цацчкад, саван авад герәдән күрч ирнә.

Түүнәсн хан босҗ ирәд: — Альков, энүгинь амсҗ үзий, — гиһәд ядҗ үзҗәнә:

— Ю-ю, эннь яһсн әмтәхн махмб! — гиһәд, цугтнь чөлмәд идч- кәд, хан эдгҗ одна. Тиигәд невчкн зуур бәәҗәһәд, хан хойр күргән наар гиҗ авхулад, келнә: — Манад ики кезәнәс нааран сө болһн ун- һлдг нег гүн бәәнә, тер гүн унһлсн цагтаң- эҗго эрм цаһан көдәд ун- һлна, тер унһинь һарм цацунь, деерәснь делтрин чиңгә хар үүлн ирәд теңгрүр авч одна. Тер гүүг төрсн цагт унһйнь хар үүлнд өглго авч иртн, — гиҗ закна. Хойр күргн тер сөөдән ирәд, гетә-гетә бәәтлнь. гүн унһлна, унһлм цацунь деерәснь делтрин чиңгә хар үүлн унҗ ирәд, унһиг дел сүл хойраснь өргәд авад оддг болна. Хойр күргн бууһарн хорлҗ чадл уга, герәдән 'күрч ирнә. Маңһдуртнь хаана хатн хаанд келнә:

— Харҗахар Нусха Мууг нег илгәхмн, — гинә. _

— Юн, һазрт уга, мини хойр күргнә эс бәрсн юмиг Нусха Му бәр- дгнь бәәтхә, — гинә.

— Нә, тер бийнь харҗахар илгәхмн, — гиһәд, хатн Нусха Мууг мөрнднь деесәр хазар кеһәд, хошлңгар татур кеһәд, хурмшар өг кеһәд мөринь унулад йовулна. Хотна захд һарад, му мөрән энд-тенднь ха- дас шааһад тоглюлад көөчкәд, бийнь шарңху өңгтә килһсән уңһдана. Эмәлтә-хазарта, зер-зевнь һанзһлата шарһ мөрн гүүҗ ирнә. Илги шалвр сәрсн дах хойран тәәләд, бә тәвәд оркчкад, мөрән унҗ авад, гүүлгәд гүүнүр күрәд ирнә. Гүүг гетә-гетә бәәтлнь гүн унһлна. Унһлм цацунь деерәснь делтрин чиңгә хар үүлн нисҗ ирәд, унһиг дел сүл хойраснь чишкүләд авад һарч йовтлнь, Нусха Му хаһад оркна. Гент- кн һазрт күүнә нудрмин чиңгә һал унад ирнә, авад хәләхлә: хумха хурһнд зүүдг алтн билцг болдг болна. Тер кевтән билцгән хавтхлж

32