Хатуч байн

ег өвгн хотнас һарад йовҗ йовтл, зуурнь нег залу харһна.

— Эн кенә хотнмб? — гиҗ өвгнлә харһсн залу сурна.

— Хатуч байна хотн, — гиҗ өвгн хәрү өгнә.

— Акад залу сурна.

— Кедү ямаран хот

нермб? Яһад тиигҗ нерәдсмб? — гиҗ

җил хамдан бәәҗәхвидн, тер байн кезә, ууҗ-иддгинь цур үзәд угавидн. Хотан

"куүнд үзүлҗ идхш, — гинә.

— Нохадтха, тиим юмн альд бәәх билә, — гиҗ залуг келхлә: Үксүв, үнн, — гиһәд, өвгн цәәһәд бәәнә.

— Иддг хотынь биш, түүнәс күүкинь келнә.

— Ха-ха йир, чадхн угач. Нег хотна

булаҗ авсув, — гиҗ залу

бидн ядад бәәләвидн, —

гинә.

— Би чадхув, — гиҗ залуг келхлә, — хәләҗәйл, — гиҗ өвгн келв.

Тиигәд хоюрн тус-тустан салҗ одна.

Асхн ора алднд хатуч байнаһас һал һарад бәәнә.

Гертнь өөрдҗ одад, иргәрнь шаһаһад хәләхлә, өвгн хөөнә толһа хуухлҗ сууна, эмгнь цаһан мах көлврүлҗәнә, күүкнь боорцг кеҗәнә.

Залуг орад ирхлә, цугтан хотан авад, хорма доран бултулад орк-

на.

Нег-негн талан гилң-гилн. гилдәд хәләлдчкәд, ду һарч бәәхш. Тин- гхләнь залу ичәһәд, хотынь хормаһаснь һарһулхар:

— Өдрәһә намаг тана хотн тал аашт,л, тус өмнәсм бүдүнәрн эмгнә хорма дорк цаһан махн мет моһаг гүүхләнь, өвгнә хорма дорк хөөнз толһа дүңгә чолуһар авад шивәд орксн, күүкнә хорма дорк боорцг мет цацгдад одв, — гинә.

Зуд уга харңһу байнахн хотан чигн һарһхш, үг чигн келхш.

— Хаалһ утлтта болад, нөр татудҗ йовнав, нег унтх һазр өгит? — гиҗ залу сурад унтна. Хатуч байнахн бас унтцхана.

Залуг унтҗ оч болһад өвгнь эмгндән:

— Эн бирдиг һарутаҗ эс тәвхлэ, дала зәңг тарах.. Өр цәәтл һо- синь шатаһад, мөринь худгт унһаҗ алхмн. Дәкәд нег тоһш болпич, кеер хот эс идхлә, эн шулм герт хот идүлш уга бәәдлтә, — гиж х°- туч байн келнә.

71

73

сзәнә бәәҗ. Мөцкин көвүн Чилдң гидг баатр бәәҗ. Мөңкин көвүн Чилдң баатр баһ наста болад, бийнь дүүврәд ю кехүв гиҗ санад, чимк ноосн уга, чилм хар мөрән тохҗ унад, эҗго эрм цаһан көдәд аң- шову харвад йовна. Хойр долан хонгт йовад, хәрҗ ирәд, амрад унтхлань һал үдин алднд нарн суух ба- рун үзгәснь геринь юмн ширҗңнүләд оркна.

Мөңкин көвүн Чилдң баатр өсрәд, юн дәәсн йов- на, юн дән йовна гиһәд һарад ирхлә, чимк ноосн уга

чилм харнч шөргәсн бәәнә. — Кишго му йорта мөрн гер юңгад шөргә- смб, — гиһ?д уурлад цокн гихлә, мөрнь келнә: — Ах нойн баав, нарн суух үзгәс оһтр шар цоохран унсн теңгрин Шар-Гүргү отг-нутгичнь орулҗ эврәһән кеһәд, әмд бийичнь кел бәрхәр йовна, — гинә.

Мөңкин көвүн Чилдң баатр эвинь олҗ хувцлад, эрвлзсн харан унад һарна. Нарн орх үзг темцәд, чиг-үзг уга долан долан дөчн йисн хонгт гүүлгәд орксн цагтнь, өмн таласнь нарн орх үзгәснь нәрхн улан тоосн оһтрһуд хадгдсинь үзнә. Чилдң баатр санҗ йовна: «Нә, эн Шар-Гүргү мөн кевтә, чамаг чилң хариннь унһн дел деер эс авхинь айс тамин йо- ралд хатсув», — гиҗ андһарлад, эрвлзсн хариннь аминь сулдхад эвтә шүрүһәр күрг гиһәд, заңһдад йовна. Эн келсн үгинь соңсад, эрвлзсн харнь у һолыг хойр алхад, уутьхн һолыг нег алхад доладгч хонгтан Шар-Гүргүлә харһулад ирнә.

Мөңкин көвүн Чилдң баатр әәрстин хар елдңгәр Шар-Гүргүг дола- кәәм дарад оркв. Шар-Гүргү бас дола-нәәм дарад оркв, хойр күлгиа шүрүн хурднд хойр баатр өңгрлцҗ һарад, дәкн эргүләд, далыннь гер- ләр далн таваһад дарлдад: — Чи кембч? — гиҗ сурлцна. — Чилдң баатр гиҗ нама нерәддг, — гинә. — Чи кембч? — гиҗ Шар-Гүргүһәс сурна. — Орх нарнь сүүр дор орчлңгин нарн болсн, нарн суухиг цуг эзлдг оһтр шар цоохрта теңгрин көвүн Шар-Гүргү гиҗ намаг нерәддг, — гинә.

Дәкәд цааранднь келнә: —Деш болсн таңһчичнь, дөрвн зүсн малы- Ч1нь дөрәтә көл доран дегҗүлс гиҗ йовлав. Мөңкин көвүн Чилдң баатр, чамаг әмдәр кел бәрс гиҗ йовлав, — гиҗ келәд, далыннь герләр дәв- рүләд, дарад оркна. Өмнәснь Мөңкин көвүн баатр келнә: — Чамла әдл чидлтә баатрв, чамас дор болхнь эн насндан айс тамин йоралд унсув, — гиҗ келәд, бас далн тав дарад оркна, хәрү эргүләд элкн- дән халхлсн илвн болдан суһ татлдад, давсгиннь экәр дола-нәәм сиил-

74

„ лдәд авна, болв авлцҗ чадхш. Дәкн шүүрлдәд-татлдад, хойр күлгин нәәмн турун сольвлдтл татлдна. Тер кевтәи генткн хойр баатр эрвлзгсн ' хойр күлгәсн бууһад, — ээҗ-аавин һарһсн эмнг цаһан бийәр медий, — гинә.

Хоюрн бууһад, хувцан тәәләд, бухин арсн шалвран бульчң талан эвкәд, тәкнн арсн шалвран тәкм талан эвкәд, бүүрә һазрас бүкшл- дәд, дууна һазрас дуһрлдҗ ирәд таш-баш бәрлдәд, таш-таш цоклдад авлцҗ ядлцна. Элвг долан хонгт иоолдад авлцҗ ядлцна, дәкн долан хонгт ноолдад, Мөңкин көвүн Чилдң баатр арһ эн билтәл гиһәд, ар авад ачад, таша деерән дола-нәәм сегсрәд авад цокна. Дор орсн дог- шн Шар-Гүргү арслңгин сәәхн мекәр алдрад һарс гив чигн, дөләһәр дарсн Чилдң баатр мөчинь селн дарна, долан хонгт дарад, нәәмдгч хонгтан Шар-Гүргүг тавн ухаһинь тараһад, таңсл билгинь балвлад авад цокна, йисдгч өрүндән Шар-Гүргүг махинь цәкүр-цәкүрәр утлад, цандг болһнд хаяд, ташр цуглулҗ авад, модна ац болһнд өлгәд, оһгр шар цоохринь көтлҗ авад һарна.

Тнигҗ йовтлнь генткн хаалһ деер нег келкә хурсн олдна. Чилдц баатр: «Эн манд теҗәл эс болвчнь хол хаалһд йовх күүнд ундн бо- лх,» — гиҗ санад, авад һариа. Дәкн цааранднь йовҗ йовтл нег мөрн харһна: «Нә, эн нанд уна эс болвчн малд ундг мөрн болхЛ—гиһәд көт- ләд һарна. Генткн йовҗ йовтл көтлҗ йовсн мөрнь гедс гинә, келкәтә хурсн тасрҗ одна, тер кевтән Чилдң баатр: «Негнтн идҗ ундн болш уга, негнтн унҗ көлгн бол.ш уга хойр кишго юмн бәәҗт,» — гиһәд көтлҗ йовсн мөрән тәвчкәд, һарад йовна. Тиигҗ йовтл, ардаснь гент- ! кн күн дуудна. Чилдң баатр эргәд хәләхлә: девлтә шулм нүцкн шулм I хойр «чамд өгв — нанд өгв» — гилдәд керлдәд бәәнә. Тиигҗәһәд, ’ девлтәиь: — Нанд өглч аль нүцкнд өглч! — гинә.

— Девлтә чамд болл уга девл уга нүцкн шулмд өгх билүв, —гиҗ I' Чилдң баатр келнә. Нүцкн шулмнь уга болҗ одна, девлтә шулм күцәд күрч ирэд келнә: — Нә, чамаг хортн хувцндчнь орж алхар йов- ’ на,—гинә.—Нә, яһҗ һархув,—гиҗ Чилдң баатр сурна. Одак девлтә

шулм келнә: — Чамаг гертән күрхләчнь гергнчнь холас ирсн гиһәд, кир уга хувц өгх, тер хувцан өмсл уга һалд дүрчк, тегәд һархч, — гино.

Чилдң баатр хәрҗ ирнә, цевр хувц өмстхә гиһәд өгхләнь, һалд дүрчкнә. Тиигҗ бәәтл генткн девлтә шулм ирәд, иигҗ келнә:—Не, ода чамаг уусн хотчнь орҗ алхар бәәнә, — гинә. — Нә, ода яһҗ һархув, — гинә. Тиигхләнь келнә: —Түрүн келгҗ авсн ааһта хотан нохад өг, тегәд һархч, — гинә. Тер келсәрнь түрүн келгҗ авсн хотан нохадан асхад өгнә. Тиигҗ бәәтл саак девлтә шулм гүүһәд күрәд ирнә:—Одак- чнь келҗ ирв: «Күмн өөрдҗ болш уга күн бәәҗ, тендәһә гихлә бийим һал тамд шатаһад алн гилә, ода һалзу чонын амнд дүрәд алн гив, әрә гиҗ һарув,» гиҗ ирв, ода чамаг оһтрһу <гидг юмар алулн гиҗәнә, — гинә. — Нә, энүнәснь яһҗ һархмб, — гиҗ Чилдң баатр сурна. —

75

г- ]|«езәнә бәәж.. Нег орн-нутгии хаана түшмл болҗ Зара

^ГҢД^{Г К}Ү^Н бәәҗ. Хана түшмл Зара долан наста көвүтә

Ч бәәҗ. Нег дәкҗ бийинь алвтаснь хааһар хаһлгдх һу-

** рвн зүсн зарһ орҗ ирдг болна.

Негдгч зарһнь: ик удан гемтә кевтәд, шинхн чи-

< IV ж ^11ӘН орҗасн цагтнь герин өөгүр аду көөснд, тер адуна ] як Г көлин көндрлһнәс эдгҗәсн күн үкҗ одв гисн зарһ ГаЕ, болна.

I. _ Л Хойрдгчнь: нег аңһуч нуурт суусн нуһс үзчкәд,

баглрхинь күләһәд, зуухан малтад, һалан түләд суутлнь, талдан аң- Һүч тео нуһсинь хаһад авчкв гисн зарһ болна.

һурвдгчнь: нег эмгн өвгн хойрин һанцхн көвүн цергт одад хәрж ирхләнь, мел тер көвүнләнь йилһҗ авч болш уга әдл көвүн дахҗ ир- нә. Тер хойр көвүн хоюрн би тана көвүмб боллдна. Эмгн өвгн хой- рин кэвүг олх зарһ болна.

Эн һурвн зарһиг хан йилһҗ ядад, эврәннь түшмл Зарад таслтха гиҗ илгәнә. Түшмлнь тер зарһинь хаһлҗ ядад, сө болһн зовад, унтл- кевтл уга са.начрхад бәәнә.

Эцкән тиигәд зовньҗахинь медәд, Заран долан наста көвүнь: — Аав, юунд зовад саначрхад бәәнәт? — гиҗ сурна.

— Хаанд эркн һурвн берк таслх зарһ орҗ ирсиг хан нанд даалһ- ла, би түүг кеҗ ядад зовньжанав, — болна.

— Я, аав, юн гидг юмнд зовньҗахмб? Би хаһлж чадхув, — болна.

— Яһҗ хаһлнач, келлч? — болна.

— Негдгч зарһнь болхла: тер гемтә кевтсн күүнә ормд тевшлә ца- цу нук малтад, тер тевшәрнь дүүргәд ус кечкәд, деерәснь тер гемтә күүнә хучсн хучаһар бүркчкәд, кедү мөр ямаран холаһао көөсн бол- на, тер ормарнь көөхмн. Усн деер эвр-эвр гиһәд бәәсн өрм тас тусх- ла, тер күүг адунас көлтә үкҗ гихмн, — гинә.

— Хойрдгч зарһнь болхла: нуһс хаҗ авхар суусн аңһучин өлгәтэ нилх көвүһинь нуһсна суусн ормд суулһчкад, толһа деернь һалуна өндг тәвчкәд, халһхмн. Кемр тер аңһуч көвүнәннь толһад сум күргл уга өндгиг хаһад авхла, тер күн зарһан авхмн.

һурвдгч зарһнь болхла: тер әдл хойр көвүнә негнь йирин тер эмгн өвгн хойрин мөн болх. Негнь мана орн-нутгт харшлхар йовх шулм болх. Түүг иигҗ кехмн: амарнь күн багтҗ болш уга цаһан

77

I

езәнә бәәҗ. Байна, белгчин, зурхачин, зурачин, дархна, эмчин болн ширчин көвүд нииләд, ах-дү долан болна. Нег дәкҗ эдн хург хурад, иигҗ күүнд- цхәнә: «Бидн иигәд хоосн бәәһәд бәәхм биш, көдл- мш кеһәд мал-мөңг олҗ зөөх ‘кергтә, — гиҗ зөвч- ләд, долалулн бәәсн һазриннь булгин амнд неҗә- һәд бура хагхчкад,—эсрңдән эн сарин эн өдр цуһарн хәрү эн булгдан ирцхәхмн,» — гинә. Тер цагт кенэ болв чигн бура хумхарсн болхла, тер буран эзн үк-

сн болх, тер куүһән хәәҗ авх болцхана.

Тнигәд байна көвүн йовҗ йовад, эргин шуурхаһас утан һарчахиг үзәд ирнә. Өмннь көгшн эмгн өвгн хойр нег сәәхн күүктә — һурвн әмн, будаһан ууҗ сууна.

Эмгн өвгн хойр көвүг үзчкәд, теңгрин эс өгсн көвүн эврән гүүҗ ирв гилдәд, байрлдад, көвүнд буданасн өгәд, көвүн мана бол гилдәд сурлдна. Көвүн эс соңссар гертәснь һарч одна. Эмгн өвгн хойр көвүг хәәлдәд, һарад гүүцхәнә. Көвүн теднд үзгдл уга хәрү орад, хәәрцгтә бурхнаннь ард орад суучкна.

Эмгн өвгн хойр көвүһән хәәһәд эс олдхла, бурхндан мөргнә. Ко- вүн бурхна ардас: «Көвүнтн, күүкән өгхләтн тегәд танд үрн бол- хмн», — гиҗ келнә. Тегәд эмгн өвгн хойр бурхан зәрлг болҗана бол- һад, күүкән көвүнд өгх болна. Эмгн өвгн хойр һаза һархлань, көвүн бурхна ардас һарч ирәд сууна.

Эмгн өвгн хойр орҗ ирәд, көвүг үзәд, олдснднь байрлад, көвүнд күүкән өгәд, күүкн күргтәһән бәәлдәд бәәцхәнә.

Түүнә хөөн тер орн-нутгин хаана көвүнь гер авх болна.

— Зургч дахулҗ йовад, орн-нутгиннь күүкдин зургинь цокад авад ир, тегәд таассн күүкән ав, — гиҗ хан көвүндән келнә.

Хаана көвүн эн хамгиг күцәнә. Тер зургуд дотрнь байна көвүнә гер- гиг таасна. — Эн күүкиг авч өгтн, эс авч өгхләтн, би үкнәв, — гиҗ эцктән көвүнь келнә. — Үзг уга юм келдүв. Орн-нутгин хаана көвүн эргин шуурхад бәәх эмгн өвгн хойран күүк авнав гих, — гиһәд хан уурлна. Тер кевтән көвүн күч өгл уга, күүкиг буулһх болад, өвгнә күргиг хәәчлә харһулад алулчкад, гергинь авна.

Ах-дү долана ирх цаг болад, хәрү булгтан ирҗ хәләцхәнә. Байна көвүнә хатхсн бура хумхарсн бәәнә. — Не, байна көвүн яһсн болх? Белгчин көвүн, белг бәр, — гилдцхәнә. Белгчин көвүн белг бәрәд, бай-

79

езәнә бәәҗ. Бакльг гидг шовун булгин усн ундта, бурһсн модн сүүдртә бәәж..

Нег дәкҗ Бакльг аратд өндгән хаяд өгчкәд, ууляд сууна.

Тннгәд уульж. бәәтлнь, нег зурмн ирәд: — Бак. льг, Бакльг, юңгад ууляд бәәнәч? — болна.

— Нег арат ирәд, булгин усичн балһад чиләнәв, бурһсн модычи хазад чиләнәв, нег өндгән ас гив. Те- 1әд өндгән өгчкәд, һундрхад уульҗанав,—риж келнә.

— Нә, тер аратан ирхлә: «Булгин усиг балһад чиләдг ооччн әли, бурһсн модыг хазад чиләдг шүднчи әли?» гиҗ кел. — Тиигәд зурмн Бакльгт уха заачкад: — Зуг намаг келв гиҗ аратд бичә кел, — гинә.

Тиигҗ келчкәд, зурмн гүүһәд йовҗ одна.

Дарунь арат гүүҗ ирәд: — Булгин усичн балһад чиләнәв, бурһсм модычн хазад чиләнәв, бас нег өндгән ас, — гиһәд саак кевәрн әәлһ- хәр седхләнь:

— Булгин ус балһад чиләдг ооччн әли, бурһсн мод хазад чиләдг шүднчн әли? — гиҗ Бакльг сурна.

— Эн үг чамд кен зааҗ өгв? —- гиҗ арат сурна. Тиигхләнь Бак- льг әәһәд: — Зурмн, — гиһәд, келәд өгчкнә.

Арат Бакльгин үг соңсчкад: -г Чамаг, зурмн, — гиһәд зурмиг хәә- һәд һарад гүүнә.

Зөвәр гүүһәд оркхлань, өмннь- зурмн нүкнәсн толһаһан булталһ- чксн бәәнә.

Арат, яһҗ чамаг меклс гиҗ санн: — Күрң сәәхн күзүнь энлм, туу- ла сәәхн зонь ямаран гилч, — гинә.

Тиигҗ келхләнь, зурмн туула сәәхн зооһан үзүлхәр һарад гүүнә. Нүкнәси һарад гүүхләнь, арат бәрәд авчкад, идхәр седнә.

— Муңхг аң болхла минь ода идх, нәрн ухата аң болхла нәәмн то тоолад идх, — гиж зурмн келнә. Арат нәрн ухата аң болхар: —Не- гн, хойр, һурв-н, дөрвн, таңи, зурһдн, долан, нәәмн...—гиһәд, сүүлин тоодап аман аңһалһнлань, зурмн -алдрад, нүкндән гүүһәд орад одна. Арат арднь аман аңһаһад үлдв.

. - • • - р ...

81