Тэма 6. Акупацыйны рэжым

1. Ваенна-эканамічныя і палітычныя пераўтварэнні акупацыйных улад на захопленых тэрыторыях.

2. Палітыка генацыду. Карныя экспедыцыі.

3. Калабарацыя ў Беларусі.

1. Ваенна-эканамічныя і палітычныя пераўтварэнні акупацыйных улад на захопленых тэрыторыях.

На працягу чэрвеня — жніўня 1941 г. на тэрыторыі Беларусі быў усталяваны жорсткі акупацыйны рэжым. Асноўнай яго мэтай была эканамічная эксплуатацыя Бела­русі дзеля патрэб Германіі, паступовая каланізацыя яе тэрыторыі, гер­манізацыя, высяленне і ў значнай ступені знішчэнне карэннага насельніцтва. Згодна з планам «Ост», які прадугледжваў праграму акупацыйнага рэжыму, планавалася выселіць і знішчыць 75% беларусаў. Тэрыторыя Бела­ру­сі была раздзелена. Паўночна-заходнія раены Брэсцкай вобласці і Беластоцкую вобласць акупанты далучылі да Усходняй Прусіі, паўднёвыя раёны Брэсцкай, Пінскай, Палескай і Гомельскай абласцей адышлі да рейхскамісарыята «Украі­на», паўночна-заходнія раёны Вілейскай воб­ласці ўключылі ў генеральную акругу Літвы, Віцебскую, Магілёўскую, большую частку Гомельскай і ўсходнія раёны Мінскай аб­ласцей перадалі ў зону аператыўнага тылу групы армій «Цэнтр». Астатнія землі, якія складалі толькі 1/3 частку даваеннай тэрыторыі БССР, увайшлі ў склад генеральнай акругі Беларусі.

Да верасня 1941 г. тэрыторыя Беларусі была падпарадкавана вайсковай адмі­ніст­рацыі. Адміністрацыйныя задачы арміі — гэта падтрыманне парадку і бяспекі дзеля гаспадарчага выкарыстання рэгіёну франтавымі і акупацыйнымі атрадамі. Кіраваў ваеннай адміністрацыяй камандуючы тылам групы армій «Цэнтр» генерал Макс фон Шэнкендорф. Пры яго штабе дзейнічаў галоўны камандзір СС і паліцыі Эрых фон Бах, які падпарадкоўваўся Гімлеру. Яму падначальваліся айнзацгрупы, галоўнай мэтай якіх былі вынішчэнне яўрэйскага насельніцтва, савецкіх і партыйных функцыянераў, а так сама ваеннапалонных. З 1 верасня ў межах генеральнай акругі Беларусі была ўсталявана ўлада цывільнай адміністрацыі на чале з Вільгельмам фон Кубэ. Трэба адзначыць, што генеральны камісар Беларусі Вільгельм Кубэ не валодаў паўнатой улады ў сваім рэгіёне. І гэта значна ўскладніла яго становішча. Так, усе паліцэйскія органы і ўстановы СС знаходзіліся ў выключным падпарадкаванні рэйхсфюрэра Гімлера; усе інстанцыі (зондэрфюрэры, ландвіртшафтсфюрэры), адказныя за эксплуатацыю акупіраваных усходніх абшараў рэальна былі пад непасрэдным кіраўніцтвам ведамства Герынга; самастойна дзейнічалі прадстаўнікі прапа­ган­дысцкага ведамства Геббельса; не падпарадкоўваліся генеральнаму каміса­рыяту пошта і чыгункі, а так сама ваенныя камендатуры.

У правядзенні канкрэтных акупацыйных мерапрыемстваў на тэрыторыі Бе­ларусі праявіліся два падыходы, прадстаўленыя цывільнай адміністрацыяй, з ад­наго боку, і сіламі СС і паліцыі, з другога. В. Кубэ рабіў стаўку на мясцовы нацыя­нальна-патрыятычны рух, рабіў пэўныя прапагандысцкія крокі з мэтай змяншэння са­цыяльнай базы для разгортвання антыфашысцкай барацьбы і ўмацавання пазіцый, стварэння пэўнага аўтарытэту акупацыйных органаў для больш эфектыўнай эксп­лу­а­тацыі Беларусі. Са свайго боку эсэсаўскае кіраўніцтва арыентавала свае войскі вык­люч­на на жорсткае масавае вынішчэнне партызан і мірных жыхароў.

Акупацыйныя ўлады пачалі займацца народна-гаспадарчым комплексам Бе­ларусі. Каб паставіць на службу Рэйха эканоміку, на працягу ліпеня 1941 г. была праведзена рэгістрацыя працаздольнага насельніцтва ў гарадах Беларусі. Усе прад­прыемствы і ўстановы былі ўзяты пад улік і кантроль акупацыйных улад. На прад­прыемствах уводзіўся 10—12-гадзінны працоўны дзень, але ула­дальнікі мелі права неабмежавана выкарыстоўваць працу рабочых.

Разам з камандна-адміністрацыйнымі метадамі нямецкая адміністрацыя выка­рыстоўвала эканамічныя метады кіравання гаспадаркай, а менавіта таварна-грашо­выя адносіны і рыначныя механізмы. У генеральнай акрузе Беларусь стабільна дзей­ні­чала фінансава-банкаўская сістэма. Наладжвалася работа пра­мысловых прадпрыемстваў, транспар­ту, якія павінны былі працаваць на карысць нямецкіх войск.

У аграрнай палітыцы акупантаў вылучаюць тры асноўныя этапы. Першы праводзіўся з лета 1941 г. да пачатку вясны 1942 г. У гэты перыяд захавалася калгасная сістэма пад відам «абшчынных гаспадарак» і «дзяржаўных маёнткаў» (саўгасы). Пакінуты пасады старшынь, брыгадзіраў, афіцыйна не распускаліся праўленні, рэвізійныя камісіі і г.д. Але інвентар і жывёла былі абвешчаны ўласнасцю германскай дзяржавы. У Заходняй Беларусі, дзе не паспелі правесці калектывізацыю, адбыўся зварот да індывідуальнай гаспадаркі. Вярталіся маёнткі былым уладарам — панам, асаднікам, заможным сялянам. Яны лічыліся адміністратарамі, кіраўнікамі былых сваіх маёнткаў, але права маёмасці на зямлю і інвентар не мелі. Там жа ствараліся дзяржаўныя маёнткі для будучых нямецкіх каланістаў.

Другі этап (вясна 1942 г. па лета 1943 г.) пачаўся з прыняцця закону «Аб новым парадку землекарыстання» ў лютым 1942 г., які адмяняў калгасную сістэму і дэклараваў магчымасць трох пераходных формаў землекарыстання: абшчыннай гаспадаркі (замест калгасаў), земляробчых таварыстваў (капера­тывы) і індывідуальнай сялянскай гаспадаркі. Гэта было вынікам правалу аграрнай палітыкі, заснаванай на захаванні калгасаў і неабходнасцю атрымаць падтрымку сялян — бо пачынаўся масавы партызанскі рух. Так сама неабходна было забяспечыць патрэбы Германіі ў прадуктах харчавання.

У заходніх абласцях рэспублікі ўзаконьваліся аднаасобныя гаспадаркі, права маёмасці распаўсюджвалася толькі на прысядзібныя ўчасткі. На калгас­ных землях ствараліся абшчынныя гаспадаркі. Сельскагаспадарчыя работы там вяліся супольна, а ўборка ўраджаю асобна кожным дваром на надзеле (6—7 га на двор). Устанаўлівалася калектыўная адказнасць за здачу натуральнага падатку, выкананне распараджэнняў акупантаў. Абавязковыя пастаўкі, якія дасягалі памераў паловы ўраджаю дапаўняліся аперацыямі па канфіскацыі сельскагаспадарчай прадукцыі. Таму для сялян палёгкі гэтае «рэфармаванне» не прынесла.

Трэці этап (лета 1943 г. па лета 1944 г.) пачаўся з прычыны паражэння пад Сталінградам, пагаршэнне становішча ў сельскай гаспадарцы і росту партызанскага руху. 3 чэрвеня 1943 г. была абвешчана «Дэкларацыя аб сялян­скім праве ўласнасці», якая ўстанаўлівала для сялян замест «права ўладання» права прыватнай ўласнасці на зямлю. У першую чаргу зямлю атрымлівалі сяляне, якія супрацоўнічалі з акупацыйнымі ўладамі. Але з верасня 1943 г. пачалося вызваленне Беларусі і палажэнні «Дэкларацыі» сталі неактуальныя.

Распачалося выкарыстанне працоўных рэсурсаў з акупаваных тэрыторый у якасці рабочай сілы прамысловасці і сельскай гаспадаркі Германіі. Асабліва буйныя памеры гэты працэс набыў на пачатку 1943 г. На працягу 1943 і 1944 гадоў у Германію на работу штодзенна накіроўвалася ад 500 да 1000 чалавек. У выніку ў Германію было накіравана звыш 400 тыс. чалавек, з якіх шляхам прымусу прыблізна 380 тыс. чалавек.