7.Коммерциялық банкте кассалық жұмысты ұйымдастыру тәртібі. Қолма-қол ақшаларды қабылдау және беру тәртіптері.

Касса дегеніміз–арнайы түрде жабдықталған дыбыстық қондырғылармен орнатылған, оқшауланған бөлім. Ком-қ банктің кассасын жабдықтауға ұлттық банк тарапынан қатаң техникалық талаптар қойылады. Кассалық операциялар- банк клиентінен қолма-қол а.қ. қабылдау, беру, сақтау бойынша жүргізілетін банктік операц-р. Кассада қолма-қол а.қ-нанда басқа құндылықтар сақталу мүмкін. Олар чек кітапшалары ж-е есепте тұратын т.б. құжаттар болу мүмкін. Банкте клиенттерге кассалық қызмет көрсету ж-е кассалық жұмыстарды ұйымдастыру үшін келесідей касса бөлімшелері құрылу мүмкін:

- кіріс кассасы, шығыс кассасы, кіріс-шығыс кассасы, қайта есептеу кассасы, келесі касса

Кассалық операциялар бұл банк клиенттерінің қолма-қол ақшаларымен құндылықтарын қабылдау,беру,сақтау және айырбастау бойынша банктік операциялар.

Коммерциялық банктер кассалық операцияларды жүргізу үшін келесідей тәртіптерді сақтауы қажет.

1)кассалық операцияларды жүргізудің жалпы тәртібі

2)ақща-қаражаттарын банк кассасына жеткізу және сақтау

3)зақымданған банкноталарды айырбастау тәртіптері

Бнктерде клиенттерге кассалық қызметтер көрсету үшін кассалардың мынадай түрлері жұмыс істеуі мүмкін:1)кіріс кассасы 2)шығыс кассасы3)кіріс-шығыс кассасы 4)кешкі касса 5)қайта есептеу кассасы. Сонымен бірге Қазақстан Республикасының заңдылықтарына сәйкес есеп айырысу кассалық бөлімшелерін ашуға құқылы.Кассалық операцияларды жүргізу үшін 1001 активті синтетикалық шоты пайдаланылады.Кассирді жұмысқа қабылдау кезінде толық материалдық жауапкершілік туралы келісімшарт жасалады.

8) Банктің меншікті капиталы, оның элементтері мен атқаратын қызметтеріне сипаттама. Банктерде меншікті капиталы үлесі 10-20% болып келеді.Резервтік капитал-жарғылық капиталдың 15% мөлшерінде болады.Ол банк құрылғаннан кейін 2 жыл ішінде толықтыру керек.Ол табысы есебінен құрылады.

Құны төленген акциялар- жарияланған капитал

Құны төленбеген акциялар- төленбеген капитал

Банктің меншікті капиталы оның пассивінің 10-20% құрайды,бірақ ол банк қызметінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге мағызды көрсеткіш болып табылады.Банктің меншікті капиталы дегеніміз- оның экономикалық дербестігін және тұрақтылығын қамтамасыз ететін банк қорлары мен бөлінбеген табысының жиынтығы.

Банктің м.к. ұлғайту жолдарына мыналар жатады:

1. Банк пайдасы

2. Акциялар шығару

3. Құрылтайшылар және пай қосушылар санын арттыру

4. Облигациялар шығару жатады

Банктің м.к. мынадай қызметтер атқарады:

1. Қорғаныс қызметі- б-ң кап-ң шамасының банктің төлем қабілетіне ж-е тұрақтылығына тікелей байланыстығын сипаттайды.

2. Шұғыл қызметі- оперативтік қызметі жер, ғимарат, құрал-жабдықтар алуға қажетті меншікті қаражаттарды жұмылдыруды, сондай-ақ көзге көрінбейтін зияндар жағдайына байл-ы резервтер құруды сипаттайды.

3. Реттегіштік қызмет- қаржы салым иелерінің мүдделерін қамтамасыз етуден басқа банк-ң м.к. реттегіш қызметті атқарады.

4. Айналым қызметі- кез-келген банк капиталы банкроттыққа қарсы, не болмаса зияндардың орнын жабу үшін құрылмайды.

5. Резервтік қызметі- тәуекелдер тек активтік операцияларға ғана емес , сондай-ақ пассивтік операцияларға да тиісті болып келеді. Пассивтік операциялардан туындайтын тәуекелдерді болдырмау үшін банктер тартылатын қаражаттар есебінен міндетті резервтер ретінде орталық банкте резервтерін құрайды.

Жарғылық капитал есебін жүргізу кезіндегі бух.к жазбалар:

1.Жарғылық капитал көлемін ұлғайту.Дт 3002,3026 Кт 3001,3025

2.Жарғылық капитал а.қ есебінен төленген жағдайда Дт 1001 Кт 3002,3026

Резервтік капитал есебін жүргізу үшін 3510 шоты жүргізіледі.1.Резервтік капиталды қалыптастыру кезінде келесі жазба жазылады.Дт 3599 Кт 3510 2.Резервтік капитал есебінен дивидендтер төлеу кезінде Дт3510 Кт 1853

9) Банк шығыстары және оларды жіктеу. Шығыс д/з-есепті кезең ішіндегі активтердің азаюы н/е міндеттемелердің көбеюі.Банк опер-ды жүзеге асыра отырып,белгілі бір шығыстары п.б.Банк шығыстары операциондық ж/е басқару аппаратына жұмсалған шығыстар деп б/ді.Операциондық шығыстар құрамына банктің барлық шығыстарын жатқызады,ал басқару аппаратына жұмсалған шығын-банк қыхметкерлеріне еңбекақы төлеу б/ша шығындар б.тБанк шығыстары есепті кезең аралығындағы экономикалық табыстың активтердің кері ағыны немесе пайданылуы түріндегі азаюына әкелетін қарыздардың пайда болуы, бұлар меншікті капитал үлесінің иелері арасында бөлетіндерінен басқасы.Банк шығыстары есептеу әдісі бойынша теңгемен есептеледі және мыналардан тұрады:

- алынған несиелер, депозиттер, бағалы қағаздар мен форвардтық, лизингтік операциялар бойынша сыйақы төлеумен және комиссиялық төлемдермен байланысты, соның ішінде:

• клиенттердің есеп айырысу, ағымдағы және басқа да шоттары бойынша;

• кәсіпорындардың, ұйымдардың, кооперативтердің депозиттері және салымдары бойынша, азаматтардың және әскери қызметкерлердің салымдары бойынша;

Банк шығыстарының түрлері: 1)сыйақы төлеумен байланысты шығыстар 2)комиссиондық төлемдер 3)жалақы бойынша шығыстар 4)банк қызметін қамтамасыз етуге байланысты әр түрлі шығыстар (кадрларды дайындау,іс-сапар шығындары,банк штатында тіркелмеген жұмысшыларға орындаған жұмысшылары үшін төленетін ақы) 5)Негізгі құралдар мен м.е. активтер бойынша амортизациялық аударымдар 6)Банктің негізгі құралдарын жөндеу бойынша шығыстар 7)банкке қажетті бланкілерді дайындау,оларды сатып алу бойынша шығыстар 8)жарнамалау шығыстары 9)аудиторлық қызметтер үшін төленген ақы. 10)айналысқа бағалы қағаздарды шығару бойынша шығыстар 11)салықтар және басқа да міндетті төлемдер бойынша шығыстар 12)сақтандыру төлемдері бойынша шығыстары

10)Банк кірістері және оларды жіктеу. Табыс — есепті кезең аралығындағы активтер ағымы немесе өсуі немесе банк қызметінің табыс алуға бағытталған және капиталды өзгерте алатын түрлерінің нәтижесінде орын алған, жалпы қабылданған есептілік қағидаларына сәйкес өлшенген және мойындалған несиелік қарыздың азаюы нысанындағы экономикалық пайданың көбеюі. Табыс банктің өмір сүру кезі болып табылады. Банксіз табыс жоқ, табыссыз банк жоқ. Табыстың мәнін анықтау, бағалау және табысты уақытпен байланыстыру бухгалтерлік есептің негізгі мәселелері.Табыстар екі түрге бөлінеді: негізгі және негізгі емес қызмет түрлеріне байланысты.Нәтижелі шоттарды құру тәсілін, табыстар мен шығыстардың құрамын, оларды есепке алу және есептеу тәртібін Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі анықтайды және қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттары талаптарына сәйкес банкті басқару және оған салық салу үшін жеткілікті деңгейде түсінікті болуы қажет. Табыстың түрлері:1)сыйақы алумен байланысты табыстар(клиенттерге берілген несиелер бойынша ҰБ ке және басқа банктерге орналасқан депозиттер бойынша)2)банктің көрсеткен қызметтері үшін банктік төлемдер 3)акциялар және басқада бағалы қағаз дар бойынша дивидендтер,пайыздар 4)шетел валюталарын,бағалы қағаздарды сатып алу сатудан түскен түсім 5)банк активтерін сатудан түскен түсім 6)өз меншігіндегі мүліктерді жалға беруден түскен түсім 7)дәстүрлі емес банктік қызметтерден түскен түсім(факторингтік,факторингтік операциялар)

11)Банктің өзге де дебиторлық және кредиторлық қарыздарының есебі. Банктің дебиторлары және кредиторларымен жүргізілетін операциялардың есебін ж/е оған бақылау жүргізуді банктің әкімшілік-шаруашылық қызметін бақылау департаментінің жауапты б-лімшелері жүзеге асырады. Банктің өзге де дебиторлары – бұл қызметтер көрсету, тауарлар жеткізу үшін алдын-ала төлемдерді жасау нәтижесінде пайда болатын банк серіктестіктерін, басқа заңды ж/е жеке тұлғаларды айтады. Яғни банктің дебиторлық қарызы – бұл басқа заңды ж/е жеке тұлғалардың банк алдындағы қарыздары б.т. Банк деб-мен есеп айырысуды жүргізу үшін мынадай активті шоттар пайдаланылады:1850-«бакт34 өзге де дебиторлары », 1854 – «банк қызметкерлерімен есеп айырысу», 1860-«банктік қызмет бойнша өзге де дебиторлар», 1861-«кепілдемелер бойынша дебиторлар», 1867-«банктік емес қызмет бойынша өзге де дебиторлар». Осы аталған шорттар банк балансына қатысы бойынша активті шоттар б.т. Соған байланысты шоттар бойынша қалдық басқа тұлғалардың банк алдындағы қарыздарын көрсетеді.

Банктің өзге де кредиторларымен есеп айырысуды жүргізу үшін мынандай шоттар пайдаланылады: 2850- «банктің өзге де кредиторлары», 2851-«салықтар ж/е өзге де міндетті төлемдер бойынша есеп айырысу», 2854-«банк ызметкерлерімен есеп айырысу», 2856- «күрделі салымдар бойынша кредиторлар», 2860-«банктік қызмет бойынша өзге де кредиторлар», 2867 – «банктік емес қызмет бойынша өзге де кредиторлар» . Осы аталған шоттар банк балансына қатысы бойынша пассивті шоттар б.т. Сондытан осы шоттар бойынша кредиторлы қалдық банктің баса заңды тұлғалары мен жеке тұлғалары алдыңдағы қарыз сомасын көрсетеді. Осы шоттар бойынша жиі кездесетін бухг. жазбалар:1) болашақ кезең шығындарын алдын-ала төлеу(жалға алу, баспасөзге жазылу, жарнама, т.б.) – ДТ 1799 «өзге де алдын-ала төлемдер» КТ 2203,1001; 2) банктің НҚ-на ағымдық жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін алдын-ала төлемдер жасау кезінде: ДТ 1860 КТ 2203,1001;3) банк ғимараттарын күрделі жөндеуден өткізу н/е салу бойынша алдын-ала төлемдер жасалған жағдайда: ДТ 1856 КТ 2203; 4) банктің шаруашылы ажеттіліктері үшіналдын ала аванс беру кезінде: ДТ 1854 КТ 2860. Банктің негізгі кредиторлы қарыздарының бірі – банк қызметкерлері алдындағы жалақылары бойынша қарыздары. Банк ызметкерлерінің жалақыларының құрамына дивиденттер ж/е пайыз түріндегі төдленетін төлемдер сомасы кіргізілмейді.банк ызметкерлеріне жалақы есептеу кезінде мынадай бухг жазба жасалады: 1) еңбекақы есептеу ДТ 5720 «е-ақы төлеу б/ша шығындар» КТ 2854; 2) Зейнетақы қорына аударым ДТ 2854 КТ 2851; 3) Жеке табыс салығы ДТ 2854 КТ 2851;4) Әлеуметтік салық ДТ 2729 «Өзге де төлемдер» КТ 2851; 5) жалақы берілді ДТ 2854 КТ 1001; 5) ЖТС, ӘС, зейнетақы қорына аударымдарды аудару кезінде ДТ 2851 КТ 1050 «Банктің кор шоты» .

12. Төлем тапсырысымен есеп айырысу есебі. Ком/қ банктердің дәстүрлі қызметінің бірі қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру және жүргізу б.т. Қолма-қолсыз ақша арқ есеп айырысу банктен ашылған шоттар арқ жүргізіледі. Банктік шот бұл депозиттерді қабылдау, клиенттің ақша-қаражаттарын қабылдау, оларды аудару б\ша банк пен клиенттің арасындағы келісімшарттық қатынастарды көрсету әдісі. ҚР-дағы барлық заңды тұлғалар ком\қ банктен бір ағымдық шот алуға міндетті. ҚР-да қолма қолсыз ақша арқ есеп айырысудың өте көп пайдаланылатын нысаны төлем тапсырмасы б\т (75 пайыз жуық). Төлем тапсырысы– ақша жіберуші тұлғаның қызмет көрсететін банкіге тапсырыста белгіленген соманы бенфициар шотына аудару туралы тапсырысы. Төлем тапсырысты ақша жіберуші жазады да, өзінің банкіне ұсынады (мерзімі 10 күн). Төлем тапсырмасы арқ е.а кезінде құжат айналысы келесідей болады:

Жабдықтаушы

Сатып алушы

1

4 2

Жабдықтаушы\ң банкі

Сатып алушының банкі

3

1-тауарды жабдықтау; 2-төлем тапсырмасын банкке беру ж\е шоттан қаражатты шегеру; 3-жабдықтаушының банкіне қаражатты аудару ж\е алушының шотына есептеу; 4-жабдықтаушыға оның шотына қаражат түскендігін хабарлау.

1. Төлем тапсырмасымен е.а кезінде келесідей бух\к жазбалар жасалады: 1. Егер ақша қаражаттарын аударушы мен алушыға бір банк қызмет көрсетсе: Дт 2203 сатып алушы; Кт 2203 сатушы. 2. Егер 2 банкте қызмет көрсетілсе: Дт 2203 Кт 1051, 1052.

3. есеп айырысуды жүзеге асырғаны үшін банк комиссиондық төлем алады: Дт 2203; Кт 4601 «банктің аударым операциялары б\ша кқрсеткен қызметтері үшін есептелген ком\қ кірістер».

1

Төлеуші

3. Төлем талабы тапсырмасымен есеп айырысу. Ком/қ банктердің дәстүрлі қызметінің бірі қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру және жүргізу б.т. Қолма-қолсыз ақша арқ есеп айырысу банктен ашылған шоттар арқ жүргізіледі. Банктік шот бұл депозиттерді қабылдау, клиенттің ақша-қаражаттарын қабылдау, оларды аудару б\ша банк пен клиенттің арасындағы келісімшарттық қатынастарды көрсету әдісі. ҚР-дағы барлық заңды тұлғалар ком\қ банктен бір ағымдық шот алуға міндетті. Төлем-талабы тапсырмасы өте сирек қолд-н есеп айырысу нысаны. Сатушы тұлға тауарларын өткізудің басқа жолы болмаған жағдайда ғана осы нысанды қолд\ды. Бүгінгі күні оны пайд\у қолма қолсыз е.а-дың 2% құрайды. Бұл форма сатып алушылар үшін өте тиімді. Өйткені ол 3 күннің ішінде е.а-ды жүргізуде толық н\е жартылай бас тарта алады. Сонымен, төлем-талабы тапсырмасы д\з . Оның е.а. схемасы келесі түрдей болады:

бенефициар

Бенефициар банкі

Төлеушінің банкі

1

6 2 3 4

5

1-тауарды жабдықтау; 2-төлем талап-тапсырмасын сатып алушының банкіне беру; 3-есеп айырысу құжаттары төлеушіге келісім беруі үшін беріледі; 4-төлеуге келісім берген е.а. құжат\ры банкке қайтарылып, ондағы сома банкте сатып алушының шотынан шегеріледі; 5-жабд\ң банкіне қаражат аударылып, онда жабд\ң шотын есепке алынады; 6-жабдықтаушының шотына қаражат келіп түскендігін хабарлайды. Сатып алушы төлемге келісім берген жағд\да келесідей шоттар корреспонденциясы жасалады:

2. Егер сатып алушы мен сатушыға бір банк қызмет көрсетсе:

Дт 2203(сатып алушы) Кт 2203(сатушы)

3. Егер 2 банкте қызмет көрсетілсе: Дт 2203 Кт 1051, 1052

4. Корреспонденттік шотқа түскен а.қ-ры сатушының ағымдық шотына тіркелген жағд\да: Дт 1051, 1052 Кт 2203

14. Чектермен есеп айырысу есебі. Ком/қ банктердің дәстүрлі қызметінің бірі қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру және жүргізу б.т. Қолма-қолсыз ақша арқ есеп айырысу банктен ашылған шоттар арқ жүргізіледі. Банктік шот бұл депозиттерді қабылдау, клиенттің ақша-қаражаттарын қабылдау, оларды аудару б\ша банк пен клиенттің арасындағы келісімшарттық қатынастарды көрсету әдісі. ҚР-дағы барлық заңды тұлғалар ком\қ банктен бір ағымдық шот алуға міндетті.Чек банк клиентінің (чек берушінің) банкке ақша қаражатын өз шотынан алушы (чек ұстаушы) шотына аудару туралы арнайы бланкте жазылған жазбаша тапсырмасын білдіретін бағалы қағаз болып табылады.ҚР-да чек-ң екі түрі қолд/ды: 1) есеп айырысу чегі; 2) ақшалай чек – клиенттің ағымдық шотынан қолма-қол ақша алуға құқық беретін чек\ң түрі. Чек б/ша бір банкте е.а.дың тәртібі сызбамен берілген:Чектермен е.а. кезінде келесідей бух\к жазбалар жасалады:

Жабдықтаушы

Сатып алушы

3 4

1

БАНК

5 2

1-төлеуші банкке чектік кітапша беру туралы өтінішін жасап, оған қосымша т.т.сын береді;2-банк оған чектік кітапша береді және т.т.дағы соманы жеке бір шотқа аударады;3-бенеф.тауарын жөнелтеді н/е қызмет көрсетеді;4-тауарлар мен қызметтер үшін чекпен е.а.;5-бенеф.чекті банкке көрсетеді, ал банк сатып алушының шотынан чектегі соманы шегеріп, оны бенеф.шотына түсіреді.

1. Егер чек беруші мен чек ұстаушыға бір банк қызмет көрсетсе: Дт 2221 («Клиенттің арн салымдары»)

Кт 2203 (чекті алушы)

2. Әр түрлі банк қызмет көрсетсе (чек берушіде):

Дт 2221 Кт 2551 (басқа банкпен есеп айырысу)

Чек ұстаушы банкте: Дт 2551 Кт 2203

15. Есеп айырысудың аккредетивтік нысаны. Ком/қ банктердің дәстүрлі қызметінің бірі қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру және жүргізу б.т. Қолма-қолсыз ақша арқ есеп айырысу банктен ашылған шоттар арқ жүргізіледі. Банктік шот бұл депозиттерді қабылдау, клиенттің ақша-қаражаттарын қабылдау, оларды аудару б\ша банк пен клиенттің арасындағы келісімшарттық қатынастарды көрсету әдісі. ҚР-дағы барлық заңды тұлғалар ком\қ банктен бір ағымдық шот алуға міндетті. Аккредитив — банктің бір немесе бірнеше банктерге аккредитивте көрсетілген шарт негізінде қамтамасыз етілген сома шегінде жеке немесе заңды тұлғаларға клиент есебінен нұсқау бойынша тапсырысы. Аккредетив арқ. е.а. қалааралық және халықаралық е.айырысуларды жүргізу кезінде пайд\ды. Бұл нысанның артықшылығы сатушыға дер кезінде е.а.-ды жүргізу үшін қажетті ақша-қаражаттары арн. шотта сақт\ды. Аккредетивте оның қайтарылатын н\е қайтарылмайтын икемдігі көрсетуі қажет. Қайтарылатын аккредетив бұл эмитент банк бенефициарды хабардар етпестен өзгертілетін н\е жойылатын аккредетив. Қайтарылмайтын акр. бұл бенефициарды сендіретін эмитент банк-ң келісімінсіз өзгертуге жатпайтын аккредетив. Жабылған акр. бұл клиент қаржысы есебінен ашылады. Ал жабылмаған ак-в банк есебінен е.а-ға кепілдік жасалатын ак-в.

1) Банкте жабылмаған ак-вті ашу кезінде:

Дт 6005 «Жабылмаған ак\в б\ша болуы мүмкін талаптар»

Кт 6505 «Жабылмаған ак\в б\ша болуы мүмкін міндет/р»

2. Клиент қаржысы есебінен ашылатын жабылған ак\втің ашылуы кезінде: Дт 2203Кт 2855 «Құжаттық е.а\р б\ша кредиторлар»

3. Жабылмаған ак\вті орындаған кезде: Дт 6505 Кт 6005

4. Жабылған ак\вті орындау кезінде: Дт 2855 Кт 2203

16. Банкаралық корреспонденттік қатынастарды ұйымдастыру және олардың есебі. Кор\к қатынас бұл екі н\е бірнеше банк\ң арасында е.а\ды жүргізу тур келісімшарт негізінде орнатылатын қатынас. Банктер бір-бірімен е.а\ды жүргізу үшін кор\к шот ашу міндетті б\т. Кор\к шот бұл жасалған кор\к келісімшарт негізінде бір банкте екінші банктің тапсырысы ж\е қаржысы есебінен жүргізілетін е.а\ды көрсететін шот. Кор\к шот арқ е.а\ды ұйымдастырудың екі нұсқасы бар:

• Орталықтандырылған: артықшылығы-сенімді; кемшілігі-комиссиондық төлемдер.

Ұлттық банк

Ком\қ банк 1

Ком\қ банк 2

• О

  Ком\қ банк 1

  Ком\қ банк 2

  рталықтандырылмаған: артықшылығы-комиссиондық төлемдер тегін немесе минималды, кемшілігі-тәуекелділігі жоғары.

Банкаралық кор\к шот\р б\ша е.а-дың негізгі ерекшелігі ол клиенттерге қызмет көрсету ү\н құрылады. Ком\қ қатынастардың әрбір жағы өздерінде бар ақша-қаражаттары көлемінде кор\к шот\р б\ша опер\ды еркін түрде ж.а. ай сайын кор\к банк кор\к шот қалдығын бекітіп отыруы қажет. Кор\к қатынастарға түсетін банк\р бір-бірінен кор\к шоттар ашады. Олар: ЛОРО шот – бұл біздегі шот сіздің шот деген мағынаны білд\ді, яғни осы банктегі басқа банк\ң кор\к шоты (Пассивті шот). НОСТРО шот – бұл сіздегі біздің шот, яғни осы банктің басқа банктегі кор\к шоты (активті шот). Сонымен, бір банктегі НОСТРО шот екінші банктегі ЛОРО шот б\т.

Банктегі кор\к шоттар арқ е.а\ды жүргізу ү\н келесідей бух\к жазбалар жасалады:

1. Ақша қаражатын аударушы банкте: Дт 2203 Кт 1052, 1051

2. Ақша қаражаттарын алушы банкте:

Дт 2013 «Банк\ң басқа банктегі кор\к шоты» Кт 2203

3. Бір бас банк қызмет көрс\н екі филиал арасындағы е.а\ды жүргізу үшін:

Дт 1350 «Банк филиалының е.а.»

Кт 2203 «Клиенттің ағымдық шоты»

Сонымен, кор\к шоттар арқ е.а\ды жүргізу кезінде келесідей шарттар сақталуы қажет:

1. Ақша аударушының е.а. шотынан а.-қ\ры азайтылады;

2. Ақша қаражаттарын алушы кл-ң е.а. шоты ашылған ком\қ банктегі кор\к шотқа а.қ\ры аударылады;

3. ІІ ком\қ банк І банктің кор\к шотындағы а.қ\рын азайтады ж\е сол соманы ақша алушы кл\ң е.а. шотына жазады.

17. Қолма-қол ақшаны кіріс кассасына қабылдау және шығыс кассасынан беру есебі. Кассир жұмыс күнінің басында касса меңгерушісінің аванс р\де а-қ\ң белгілі бір сомасын алады ж\е жұмыс күнінің соңында оның пайдаланылғаны тур есеп береді. Кассаға а-қ\рын қаылдау үшін кіріс кассалық ордері қабылдананды. Ал басқа да құндылықтарды қабылдау кезінде баланстан тыс ордер\р қолд\ды. Кассаға а-қ\рын қабылдау кезінде келесідей шоттар корреспонденциясы ж\ды:

1. Заңды тұлғалардан қабылдау кезінде:

Дт 1001 Кт 2203 (Заңды тұлға шоты)

2. Жеке тұлғалардан қабылдау кезінде:

Дт 1001 Кт 2211, 2223 « Клиенттердің депозиттері»

3. Заңды тұлға чек кітапшасының құнын қолма қол ақша түрінде төлеген кезде: Дт 1001 Кт 4920 «Өзге де кірістер»

4. Комиссиондық кіріс: Дт 1001 Кт 4600 (комиссиондыө кіріс)

Банк кассасынан қолма-қол ақшаларды беру үшін шығыс кассалық ордерлері ж\е чек кітапшалары пайд\ды. Кассир клиенттен жеке басын куәландыратын құжаттарды талап етеді ж\е кассадан а-қ\рын санап береді. Чек кітапшасы негізінде а.қ\рын беру заңды тұлғаларға ғана қатысты. Кассада а-қ\рын беру кезінде келесідей шоттар кор\сы жасалады:

1. Заңды тұлғаларға беру кезінде: Дт 2203 Кт 1001

2. Жеке тұлғаларға беру кезінде: Дт 2211-2223 Кт 1001

3. Банк қызметкеріне кассадан жалақы беру кезінде:

Дт 2854 «Банк қызметкерімен есеп айырысу» Кт 1001

4. Несие қолма қол а.қ. түрінде берілген кезде:

Дт 1411 (қ.м), 1417(ұ.м)-Несие Кт 1001

Сонымен, банк кассирі операциондық күн аяқталғаннан кейін банк меңгерушісіне есеп береді және кассадағы а.қ-ры өткізіледі.

17. Депозитерді тарту және қайтару есебі. Депозит бұл жеке ж\е заңды тұлғалардың бос аөша қаражаттарын белгілі бір сыйақыға ком\қ банктерге салынатын салымы. Депозиттік операциялар б\ша мынандай бух\к жазбалар жасалады:

1. Қолма қол ақша түрінде депозиттер қабылданды:

Дт 1001 Кт 2211-2223

2. Клиент заңды тұлға\дан депозитерді қабылдау кезінде:

Дт 2203 Кт 2211-2223

3. Басқа банктер қызмет көрсететін клиенттерден депозиттерді қабылдау кезінде тиісті депозиттік сома кор\к шот\р арқ тиісті салымдық шоттарға түседі: Дт 1051, 1052 Кт 2211-2223

4. Депозитерді қайтару кезінде кері бух\к жазбалар жасалады:

Дт 2211-2223 Кт 1001, 2203, 1051, 1052

5. Банк тартылған депозиттерді уақытында қайтармаған жағд. олар мерзімі өткен депозиттер қатарына жатқызылады:

Дт 2211-2223 Кт 2224-2226

6. Мерзімі өткен депозиттер сомасы қайтарылған кезде:

Дт 2224-2226 Кт 1001, 2203, 1051, 1052

Ұлттық банк «Қайта қаржыландыру ставкасын» белгілейді. Ол елдегі инфляция деңгейін ескере отырып белгілейді. Банк депозиттер б\ша есептелген пайыз сомасын банк шығындарына жатқызады. Есептеу қағидасына с\с, ағымдағы айдың соңғы жұмыс күнінен кешіктірмей сол айда есептелген барлық пайыздар банк шығындарына жатқызылуы керек. Депозиттер б\ша пайыздарды есептеу 2718-2723 шоттарда жүргізіледі. Банктің сыйақы төлеуге б\ты шығындар есебін жүргізу ү\н 5-ші класс шоттары пайд\ды (5211, 5216-5226). Сонымен, депозиттік операциялар б\ша келесідей бух\к жазбалар жасалады:

1. Депозиттік шот ашылады, сол шотқа депозит сомасы салынады: Дт 1001, 2203 Кт 2211-2223

2. Депозит сомасына пайыз есептейміз ж\е оны банк шығындарына жатқызамыз: Дт 5211-5223 Кт 2718-2723

3. Есептелген сыйақы сомасын депозитке жатқызамыз:

Дт 2718-2723 Кт 2211-2223

4. Депозит сомасы есептелген сыйақы сомасымен бірге клиентке қайтарамыз: Дт 2211-2223 Кт 1001, 2203

19.Коммерциялық банктердегі несиелік операциялардың есебі. Несие – банктің қаражатын ұйымдастыру көзі және оларды салудың әр түрлі нысандарын ұсынатын, несиелік қатынастарды ұйымдастырудың әр түрлі нысандарын қарастыратын кең мағынадағы түсінік болып табылады.Несиелік операциялар дегеніміз – бұл қайтарымдылық,мерзімділік және қамтамасыз ету шарттарымен заңды және жеке тұлғаларға өз атына ақша қаражаттарын беру үшін жүргізілетін банктік операциялар болып табылады. Несие беру туралы несиелік комитеттің шешімі негізінде банктің несие бөлімі заң бөлімімен біріге отырып, несиелік келісімшарт ж\е несиені қамтамасыз ету түрі көрсетілген келісімшарттар жасайды.тклиенттің ссудалық шотын ашу ж\е жабу бух-яның бұйрығы б\ша ж.а. Несие сомасы клиентке мынандай жолдармен берілуі мүмкін: 1. Қарыз алушының ағымдық шотына аударылады; 2. Қарыз алушыға қолма-қол ақша түрінде беріледі; 3. Қарыз алушының төлем құжаттарын төлеу үшін басқа тұлғаның шотына аударылады; 4. Қарыз алушының көрсетілетін аккредетивтік көрсетілетін аккредетивтік шотына аударылады. Несиелік операциялардың есебін жүргізу үшін 1411 «Кл-ге берілген қ.мерзімді несиелер», 1417 «Кл-ге берілген ұ.м\ді несиелер» деген активті шот-р пайдаланылады. Несиені беру ж\е қайтару кезінде келесідей бух\к жазулар жасалады. 1. Несиені беру кезінде: Дт 1411, 1417 Кт 1001, 2203. 2. Басқа банк қызмет көрс\н кл-ге несие беру кезінде: Дт 1411, 1417 Кт 1051, 1052. 3. Несиелерді қайтару кезінде: Дт 1001, 2203, 1051, 1052 Кт 1411, 1417. 4. Қарыз алушы несие-ң негізгі сомасын уақытында қайтармаған жағд\да, ол сома кешіктірілген қарыз сомасына жатқызылады: Дт 1424 «банк несие\рі б\ша кл-ң мерзімі өткен қарыздары» Кт 1411, 1417. 5. Клиент белгілі бір мерзім өткеннен кейін қарыздарын өтемесе, ол б\ша резерв құрылады: Дт 5456 «Кл-ге берілген несиелер мен қаржылық лизинг б\ша жалпы резервтерге қаржы бөлу» Кт 1465 «Б-ң несиелік операциялары б\ша болған шығ-ды жабуға арн жалпы резервтер». 6. Қайтарылмаған несие сомасы провизия есебінен жабылады: Дт 1465, Кт 1424. 7. Клиент мерзімі өткен несиелерін банкке қайтарған жағд\да: Дт 1001, 2203, 5051, 5052 Кт 1424. Несие-р б\ша пайызды есептеу және оларды төлеу кезінде келесідей бух\к жазбалар жасалады: 1. Несиелер б\ша пайызды есептеу кезінде: Дт 1740 Кт 4411, 4417. 2. Есептелінген пайыз сомасы төленген кезде: Дт 1001, 2203 Кт 1740. 3. Несиелік келісімшартқа с\с пайызды төлеу ай сайын жүргізілген жағд\да, пайызды алу кезінде: Дт 1001, 2203 Кт 4411, 4417.

1.Банктің есеп саясаты. Банктегі есеп ақпараттарын пайдаланушылар.Бухгалтерлік есепті реттеудің төртінші деңгейі — банктің есеп саясаты. «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» заң бекіткендей, Қазақстанньщ бухгалтерлік есеп органдардың нормативтік актісімен, реттеуші бухгалтерлік есеп туралы заңын басшылыққа ала отырып, банктер өздерінің есеп саясатын өздері қалыптастырады. Сондай-ақ банкте қабылданған есеп саясаты жылдан жылға өзгеріссіз қолданылатындығы көрсетілген.Банктер өз ќаржы есептілігінде баптарды мойындау және өлшем үшін әр түрлі әдістерді пайдаланады. Бұл әдістерді келісу ќажетті болѓанмен, ол осы стандарттың шењберінен шыѓып кетеді. 1-«Ќаржы есептілігін ұсыну» ХБЕС-ына сәйкес келу үшін, сөйтіп, пайдаланушылардыњ соларѓа орай банктіњ ќаржы есептілігі әзірленетін негізгі ќаѓидаттарды ұѓынуына мүмкіндік беру үшін мыналар жөнінде есеп саясатын ашу ќажет болады:

(а) кірістің негізгі түрлерін мойындау

(b) инвестициялыќ баѓалы ќаѓаздар мен дилер операцияларына арналѓан баѓалы ќаѓаздарды баѓалау

(с) баланстаѓы активтер мен міндеттемелерді мойындауѓа әкелетін операциялар мен өзге де оќиѓалар және шартты міндеттемелер мен әлеуетті міндеттемелердіњ ѓана болуын туѓызатын сол операциялар мен өзге де оќиѓалар арасындаѓы айырмашылыќтар

(d) ќарыздар мен аванстар бойынша залалдарды айќындау әдісі және оларды ќайтару мүмкін емес ќарыздар мен аванстарды есептеп

(е) жалпы банкілік тәуекелдер бойынша шыѓындарды айќындау әдісі және осындай шыѓындарды есепке алу тәртібі.

Бухгалтерлік есеп шаруашылық - қаржылық қызмет пен шешім қабылдаушы адамдар арасындағы байланыстырушы буын болып табылады. Қаржылық-шаруашылық қызметін ол туралы мәліметтерді, келешекте пайдалану үшін тіркеу жолымен өлшейді, қажет уақытқа дейін сақтайды, одан кейін тиімді ақпарат алу үшін олар¬ды өңдейді және есеп беру арқылы ақпараттарды оларды шешім қабылдау үшін пайдаланушыларға береді. Шаруашылық қызметі туралы мәлімет, бухгалтерлік есеп жүйесіне кіруді білдіреді, ал шешім қабылдаушы тұлғалар үшін пайдалы ақпарат одан шығу жолы болып табылады. Жанама қаржылық мүдделігі бар пайдаланушы. Кейінгі уақытта қоғам тұтастай, үкімет қызметкерлері және қоғамдық топ тұлғалары, бухгалтерлік ақпараттарды маңызды пайдаланушылар болып табылады.Бухгалтерлік қорытынды есеп берудің мақсаты бүл есепті пайдаланушыларға кәсіпорынның мүлкі мен қаржылық жағдайы және олардың қозғалысы туралы, сондай-ақ кәсіпорынның шаруашылық қызметінің қаржылық нәтижелері туралы, әрі ақиқат ақпарат беруден тұрады. Кәсіпорын туралы ақпаратқа мүдделі жеке немесе заңды тұлғалар осы кәсіпорынның бухгалтерлік қорытынды есебін пайдаланушы болып саналады. Кәсіпорынның бухгалтерлік қорытынды есебін пайдаланушылардың барлығы бухгалтерлік есептің халықаралық стандартына сәйкес, ілгеріде айтып өткеніміздей үш топқа біріктіріледі. Бірінші топқа осы кәсіпорында қызмет атқаратын адамдар, яғни жүмысшылар мен қызметкерлер жатады. Оларды осы шаруашылықтың экономикалық тұрақтылығы мен табыстылығы туралы ақпараттар қызықтырады. Сонымен қатар, олар өздерінің жұмыс орындарының сақталуы, сондай-ақ уақытымен еңбекақы және басқа да жәрдемақы, сыйақы алу үшін мүдделі болып табылады. Қатаң бәсеке шартында кез келген кәсіпорынның өміршеңдігі оның басшысының ең негізгі міндеті, яғни пайдалы жұмыстың табыстылығы (рентабельділігі) мен активтердің өтімділігін қамтамасыз етуді қаншалықты үздік шешуіне байланысты