1.2. Беларуская мова — форма нацыянальнай культуры беларусаў

Фарміраванне і шлях беларускай мовы звязаны з гісторыяй беларускага этнасу, яго матэрыяльнай і духоўнай культурай.

Беларуская мова належыць да славянскай групы моў, якая ў сваю чаргу ўваходзіць у індаеўрапейскую моўную сям'ю. Большая частка слоў у славянскіх мовах мае агульныя карані. Разам з тым, у кожнай мове адлюстраваны своеасаблівы, непаўторны гістарычны шлях народа.

Прыкладна ў V—VII ст. н. э. пачалося рассяленне славян па землях Усходняй Еўропы. У X ст. на тэрыторыі Беларусі жылі славяне — крывічы, дрыгавічы, радзімічы, — а таксама балцкія плямёны літва і яцвягі. Можна меркаваць, што дыялекты гэтых плямёнаў у той ці іншай ступені паўплывалі на наступнае фарміраванне беларускай мовы.

Нацыянальная мова беларусаў складаецца з дзвюх формаў — літаратурнай і дыялектнай.

Літаратурная мова — гэта найвышэйшая форма развіцця нацыянальнай мовы, якая існуе не толькі ў вуснай, але і ў пісьмовай форме (у той час як дыялектная — пераважна ў вуснай). Для літаратурнай мовы характэрна ўнармаванасць, разгорнутая сістэма стыляў, багацце сродкаў выказвання, зразумеласць для ўсяго народа. Літаратурная мова выкарыстоўваецца ў мастацкіх, навуковых тэкстах, публіцыстыцы, на радыё і тэлебачанні. Нормы літаратурнай мовы засвойваюцца падчас навучання, яны замацаваны ў шматлікіх слоўніках, даведніках і падручніках.

У той жа час любая літаратурная мова ў пэўнай ступені «штучная», у яе могуць уваходзіць словы з розных гаворак, наватворы, запазычанні. Грунтуючыся ў асноўных сваіх рысах на пэўным дыялекце, літаратурная мова фарміруецца гаксама дзякуючы працы некалькіх пакаленняў яе свядомых носьбітаў — пісьменнікаў, вучоных, журналістаў, палітыкаў, — якія, працуючы са словам, адбіраюць дыялектную лексіку і выразы, арыентуюцца на пэўныя граматычныя і арфаэпічныя ўзоры і ў выніку садзейнічаюць выпрацоўцы агульнапрынятых нормаў.

У фарміраванні беларускай літаратурнай мовы важную ролю адыгралі такія пісьменнікі, як Францішак Багушэвіч, Янка Купала, Якуб Колас, Максім Багдановіч, Змітрок Бядуля, Кандрат Крапіва, Кузьма Чорны і інш.

Беларуская дыялектная мова прадстаўлена двума дыялектамі — паўночна-ўсходнім і паўднёва-заходнім, якія раздзяляе паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак, што праходзіць па лініі Ашмяны — Мінск — Бабруйск — Гомель. Асобна вылучаюцца палескія (брэсцка-пінскія) гаворкі. Беларускі дыялектны абсяг закранае не толькі тэрыторыю сучаснай Беларусі, але і некаторыя памежныя тэрыторыі Расіі, Латвіі, Літвы, Польшчы. Асновай для літаратурнай мовы сталі, у асноўным, гаворкі цэнтральнай часткі Беларусі.

1.3. Паходжанне беларускай мовы I асноўныя этапы яе развіцця

1.3.1. Старабеларуская літаратурная мова XIV—XVIII стст.

Прыкладна да XIII ст. у цэлым завяршылася засяленне сучасных беларускіх зямель славянамі і асіміляцыя мясцовага балцкага насельніцтва. Раней гэты працэс адбьгўся на поўдні (Турава-Пінскае княства) і ўсходзе (Полацкае княства) краіны, пазней — на захадзе. Функцыю літаратурнай (пісьмовай) мовы на землях тагачаснай Беларусі выконвала царкоўнаславянская, якая прыйшла з Балгарыі разам з хрысціянствам і рэлігійнымі кнігамі, а таксама развітая на яе аснове старажытнаўсходнеславянская — мова свецкага пісьменства Кіеўскай Русі. У тагачасных гарадах Беларусі пісьменства было распаўсюджана сярод насельніцтва, пра што сведчаць шматлікія надпісы на камянях і прадметах быту, знойдзеныя археолагамі ў Полацку, Гародні, Брэсце, Пінску, Мсціслаўлі, Тураве і інш.

З утварэннем Вялікага Княства Літоўскага звязана пашырэнне літаратурнай мовы, якая істотна адрознівалася ад агульнаўсходнеславянскай. Пісьменстваў Вялікім Княстве Літоўскім спачатку грунтавалася на аснове кніжных традыцый Кіеўскай Русі, але прыкладна з XIV ст. у пісьмовых помніках з'яўляецца шэраг спецыфічных беларускіх рыс, таму з гэтага часу прынята гаварыць пра фарміраванне старабеларускай літаратурнай мовы.

У XVI ст. старабеларуская мова дасягнула свайго найвышэйшага развіцця. Яна прадстаўленарознымі стылістычнымі разнавіднасцямі, многімі пісьмовымі помнікамі. Старабеларуская літаратурная мова выконвала функцыі дзяржаўнай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім, што было замацавана Статутам.

Асабліва шмат да нас дайшло помнікаў дзелавога і юрыдычнага пісьменства — законаў, дагавораў, актаў, грамат і г. д. 3 іх найбольш вядомымі з'яўляюцца Метрыка Вялікага Княства Літоўскага (XIV—XVIII стст.), Статуты Вялікага Княства Літоўскага. Перша- пачаткова Метрыка ўяўляла сабой больш за 600 тамоў дакументаў з архіва ўрадавай канцылярыі, якія да сярэдзіны XVII ст. пісаліся пераважна на старабеларускай мове. Статутам Вялікага Княства Літоўскага называецца звод законаў, поўнасцю выкладзены на пачатку XVI ст. Гэтымі законамі рэгуляваліся дзяржаўныя і грамадскія адносіны ў краіне. Статуг ВКЛ 1588 г. дзейнічаў на большай частцы тэрыторыі Беларусі аж да 1840 г.

Дзелавыя і юрыдычныя помнікі неаднародныя па сваёй мове: дакументы, складзеныя ў правінцыі, былі максімальна набліжаны да жывой народнай гаворкі, у адрозненне ад агульнадзяржаўных дакументаў, напісаных у сталіцы — Вільні. У XVI ст. у выніку актыўных міжнародных стасункаў у беларускую мову пранікае шмат запазычанняў, асабліва з польскай і лацінскай моў.

Акрамя дзелавога і юрыдычнага пісьма на Беларусі дастаткова пашыраным было летапісанне. Агульнадзяржаўныя летапісы ствараліся пры двары вялікіх князёў; у гарадах, замках, манастырах складаліся мясцовыя летапісы і хронікі. Да сённяшняга дня дайшло больш за 20 летапісных зводаў (Віленскі, Супраслеўскі, хроніка Быхаўца і інш.). Сярод мясцовых летапісаў адметным з'яўляецца, напрыклад, Баркалабаўскі, аўтар якога вельмі эмацыянальна апавядае пра падзеі на Магілёўшчыне канца XVI — пачатку XVII ст., актыўна выкарыстоўваючы пры гэтым лексіку і граматыку тагачаснай жывой народнай мовы.

Шырокім попытам сярод арыстакратыі і гараджан карысталася мастацкая літаратура, у прыватнасці, перакладныя рыцарскія аповесці і раманы — «Аповесць пра Баву», «Аповесць пра Трышчана». Актуальнай была рэлігійная літаратура. Славуты пера- кладчык і ўсходнеславянскі першадрукар Францыск Скарына пераклаў і надрукаваў у 1517—1519 гг. у Празе Біблію. Гэта было зроблена з місіянерскай і асветніцкай мэтамі, паколькі кананічная царкоўнаславянская Біблія ўжо была цяжкай для разумення большасці вернікаў. Мова Скарынавай Бібліі — своеасаблівы сінтэз царкоўнаславянскай і беларускай моў.

У XVI ст. кнігадрукаванне вельмі хутка пашыраецца ў многіх гарадах Вялікага Княства Літоўскага. Сярод знакавых выданняў таго часу — пратэстанцкі «Катэхізіс», падрыхтаваны на беларускай мове Сымонам Будным (1562), а таксама беларускамоўнае «Евангелле» Васіля Цяпінскага (каля 1580 г.).

Пачынаючы з другой паловы XVI ст., на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ўзрастае аўтарытэт польскай культуры і, адпаведна, польскай мовы, што было звязана з тагачаснай палітычнай сітуацыяй, у прыватнасці — з Люблінскай уніяй 1569 г. Вынікам гэтага стала апалячванне і акаталічванне беларускага насельніцтва і звужэнне сфер выкарыстання беларускай мовы. Значна скарацілася колькасць друкаванай літаратуры, як свепкай, так і рэлігійнай. Выкладанне ў найбольш аўтарытэтных навучальных установах — езуіцкіх калегіумах — як і іншых каталіцкіх школах, вялося па-польску і па-лацінску.

У 1696 г. пастановай Варшаўскага сейма беларуская мова была выведзена са сферы справаводства і заменена польскай мовай. Аднак беларускай мовай працягвалі яшчэ карыстацца ва ўніяцкіх школах і цэрквах. Яна заставалася сродкам вусных зносін дроб- най шляхты, рамеснікаў і сялян, а таксама мовай фальклорных твораў. Нешматлікія пісьмовыя тэксты, створаныя па-беларуску ў XVII—XVIII стст., сведчаць, што гукавы склад і граматычны лад тагачаснай беларускай мовы практычна не адрозніваліся ад фанетыкі і граматыкі сучаснай беларускай мовы. Адсутнасць легальнай магчымасці развіваць культуру беларускага народа на роднай мове адыграла сваю негатыўную ролю і перапыніла станаўленне адзіных літаратурных нормаў мовы.