- •Беларуская мова I яе месца ў сістэме агульначалавечых I нацыянальных каштоўнасцей
- •1.1. Мова I соцыум. Функцыі мовы ў грамадстве
- •1.2. Беларуская мова — форма нацыянальнай культуры беларусаў
- •1.3. Паходжанне беларускай мовы I асноўныя этапы яе развіцця
- •1.3.1. Старабеларуская літаратурная мова XIV—XVIII стст.
- •1.3.2. Новая (сучасная) беларуская мова XIX — пачатку XX ст.
- •1.3.3. Развіццё і функцыянаванне беларускай літаратурнай мовы ў XX — пачатку XXI ст.
- •Пытанні для самакантролю
- •2.1. Паняцце пра лексіку
- •Пытанні для самакантролю
- •2.2. Лексіка беларускай мовы паводле паходжання
- •2.2.1. Спрадвечна беларуская лексіка
- •2.2.2. Запазычаная лексіка
- •2.4. Лексіка беларускай мовы паводле стылістычнай афарбоўкі
- •2.5. Лексіка беларускай мовы паводле сферы выкарыстання
- •2.6. Тэрміналогія I тэрмінасістэма
- •2.7. Спецыфічныя асаблівасці тэрмінаў
- •Пытанні для самакантролю
- •2.8. Спосабы ўтварэння тэрмінаў
- •Пытанні для самакантролю
- •2.9. Тэрміназнаўства як навуковая дысцыпліна
- •Пытанні для самакантролю
- •2.10. 3 Гісторыі беларускай навуковай тэрміналогiі тэрмінаграфіі
- •2.10.1. Падрыхтоўчы перыяд (да 1920-х гг.)
- •2.10.2. Перыяд дынамічнага развіцця (1920-я гг.)
- •2.10.3. Перыяд статычнага існавання (1930-я гг.)
- •2.10.4. Перыяд стабілізацыі (1950-я гг. — наш час)
- •2.11. Тыпалог1я слоўнікаў беларускай мовы, IX прызначэнне I функцыі
- •2.12. Тыпы лінгвістычных слоўнікаў
- •Пытанні для самакантролю
- •2.13. Тэрміналагічныя слоўнікі беларускай мовы
- •Пытанні для самакантролю
- •Функцыянаванне беларускай мовы ва ўмовах білінгвізму
- •3.1. Паняцце білінгвізму. Моўная інтэрферэнцыя
- •Пытанні для самакантролю
- •3.2. Паняцце моўнай нормы
- •3.3. Арфаэпічныя нормы беларускай літаратурнай мовы
- •Пытанні для самакантролю
- •3.4. Марфалагічныя нормы беларускай літаратурнай мовы. Назоўнік
- •3.4.1. Асаблівасці скланення прозвішчаў, імёнаў і геаграфічных назваў
- •Пытанні для самакантролю
- •3.5. Прыметнік
- •Пытанні для самакантролю
- •3.6. Займеннік
- •Пытанні для самакантролю
- •3.7. Лічэбнік
- •Пытанні для самакантролю
- •3.8. Дзеяслоў
- •Пытанні для самакантролю
- •3.9. Дзеепрыметнік I дзеепрыслоўе
- •3.10. Прыслоўе
- •3.11. Сінтаксічныя асаблівасці беларускай літаратурнай мовы
- •4.1. Паняцце функцыян альнага стылю. Класіфікацыя функцыянальных стыляў
- •Пытанні для самакантролю
- •4.2. Публіцыстычны стыль I яго асноўныя асаблівасці
- •Пытанні для самакантролю
- •5.1. Асноўныя рысы навуковага стылю
- •5.2. Моўныя сродкі навуковага стылю
- •5.3. Асноўныя разнавіднасці I жанры навуковых тэкстаў
- •5.4. Кампазіцыя навуковага тэксту
- •6.1. Асноўныя рысы афіцыйна-справавога стылю
- •6.2. Моўныя сродкі афіцыйна-справавога стылю
- •6.3. Віды афіцыйна-справавых дакументаў
- •7.1. Паняцце культуры маўлення. Камунікатыўныя якасці маўлення
- •7.2. Тэхніка I выразнасць вуснага маўлення
- •7.3. Падрыхтоўка да публічнага выступлення
- •7.4. Маўленчы этыкет I культура зносін
Пытанні для самакантролю
1. Ахарактарызуйце публіцыстычны стыль: назавіце сферу яго выкарыстання, асноўныя стылеўтваральныя рысы, пералічыце падстылі і жанравыя разнавіднасці.
2. Назавіце функцыі публіцыстычнага стылю, дайце ім кароткую характарыстыку.
3. Якія асноўныя лексічныя асаблівасці публіцыстычнага стылю?
4. Назавіце марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці публіцыстычнага стылю.
Раздзел 5
НАВУКОВЫ СТЫЛЬ
Навуковы стыль — адзін з функцыянальных стыляў беларускай літаратурнай мовы, які абслугоўвае сферу навукі і набліжаецца да афіцыйна-справавога стылю аб'ектыўнасцю, акрэсленасцю і лаканічнасцю выкладу.
5.1. Асноўныя рысы навуковага стылю
Навуковы стыль адносіцца да кніжных стыляў літаратурнай мовы, для яго характэрны:
• маналагічны характар выказвання;
• строгі адбор моўных сродкаў;
• лагічная паслядоўнасць выказвання;
• сцісласць тэксту пры інфармацыйнай насычанасці зместу;
• выкарыстанне кадыфікаванай (унармаванай) літаратурнай мовы. Асноўная функцыя навуковай мовы — доказны выклад навуковай інфармацыі, дакладнае, строгае і лагічнае выказванне думкі. Гэтай функцыяй абумоўліваюцца спецыфіка навуковага стылю і яго асноўныя стылёвыя рысы: навуковая тэматыка тэкстаў, абстрактнасць і абагульненасць, аб'ектыўнасць і дакладнасць, лагічнасць і строгасць, доказнасць, насычанасць фактычнай інфармацыяй.
Навуковая тэматыка тэкстаў. Навука як своеасаблівая сфера чалавечай дзейнасці мае сваё прызначэнне: даць праўдзівую інфармацыю аб навакольным свеце. Прыналежнасць тэкстаў да навуковага стылю прадвызначае іх тэматыку: тэксты розных галін навукі раскрываюць пытанні менавіта той сферы ведаў, у рэчышчы якой праводзіцца даследаванне, тлумачэнне прычын з'яў рэчаіснасці, апісанне прадмета навуковага пазнання.
Абстрактнасць і абагульненасць навуковага выкладу абумоўлены спецыфікай навуковага пазнання. У тэкстах навуковага стылю выкарыстоўваецца абстрактная лексіка, характэрная для пэўнай галіны навукі: устойлівасць, сукупнасць, уласцівасць, станау'ленне, вымярэнне, працэс, працягласць і інш. У навуковых тэкстах слова як лексічная адзінка называе звычайна не канкрэтны, асобна ўзяты прадмет, а цэлы клас аднастайных прадметаў, з'яў, гэта значьшь, што слова выражае не прыватнае, не індывідуальнае, а агульнае, з'яўляецца паняццем — абагульненым адлюстраваннем у свядомасці чалавека рэалій навакольнага свету. У сказе Ядловец — хваёвы куст, радзей дрэва сямейства кіпарысавых (Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы) слова ядловец з'яўляецца паняццем, паколькі абазначае не канкрэтны адзінкавы прадмет (расліну), а сукупнасць прадметаў (раслін), якія адносяцца да аднаго класа. У канструкцыі Сінгарманізм — фанетычны працэс прыпадабнення наступных галосных гукаў у афіксах да галосных гукаў кораня ў асновах таго самага слова; характэрны для цюркскіх моў (Слоўник лінгвістычных тэрмінаў) практычна ўсе словы з'яўляюцца паняццямі і надаюць навуковаму тэксту абстрактнасць і абагульненасць. Абагульнена-абстрактны характар навуковага маўлення праяўляецца таксама ў адборы лексічнага матэрыялу (пераважнае ўжыванне назоўнікаў, выкарыстанне пэўных формаў дзеясловаў і інш.) і ў спецыфічных сінтаксічных канструкцыях (выкарыстанне няпэўна-асабовых сказаў, пасіўных канструкцый і інш.).
• Аб'ектыўнасць і дакладнасць навуковага выкладу праяўляецца праз выкарыстанне ў навуковых тэкстах тэрмінаў і адназначных, нявобразных слоў. Для мовы навукі не характэрна ўжыванне слоў-сінонімаў, слоў з пераносным значэннем (выключэнне склада- юць тэрміны-метафары: у фізіцы — ядро атама, у матэматыцы — вось гіпербалы, цела Архімеда, дрэва складовых, паласа крытычная, у энтамалогіі — зефір 'род матылёў сямейства блакітніц', дрывасекі 'жукі', танцоркі 'насякомыя').
Аб'ектыўнасць як спецыфічная рыса навуковага стылю праяўляецца ў выкладанні не аднаго, а некалькіх поглядаў на праблему, у засяроджанасці на прадмеце выказвання і адсутнасці суб'ектывізму пры перадачы зместу. Мэтай любога навуковага паведамлення з'яўляецца выклад навуковых ведаў і іх доказ, таму асабістыя эмоцыі немагчымыя, а роля аўтарскага «я» нязначная. Менавіта таму ў мове навуковых прац прынята замест займенніка я ўжываць асабовы займеннік мы (наш, нам) і выкарыстоўваць такія канструкцыі, як: на нашу думку..., на наш погляд..., паводле нашых назіранняў..., на думку аўтара..., аўтар лічыць... і пад.
Лагічнасць і строгасць навуковага выкладу праяўляецца ў тэкстах навуковага стылю ў выглядзе сістэмы сэнсавай сувязі як паміж асобнымі сказамі, так і паміж вялікімі часткамі навуковых тэкстаў. Інфармацыя ў навуковых тэкстах навінна падавацца паслядоўна і быць несупярэчлівай. Лагічнасць і строгасць навуковага выкладу дасягаецца шляхам выкарыстання:
• спецыяльных канструкцый тыпу трэба адзначыць, неабходна спыніцца, варта пагадзіцца, зараз звернемся, спачатку прааналізуем;
• пабочных канструкцый: па-першае, па-другое, па-трэцяе, значыць, гэта значыць, такім чынам;
• злучнікаў (злучальных слоў) і прыслоўяў: таму, пагэтаму, таксама, адсюль;
• канструкцый з прыназоўнікамі : з прычыны, у сувязі, у выніку, у адпаведнасці з;
• абагульняльнага слова пры аднародных членах: Абрады маюць шэраг жыццёва важных функцый: функцыя сацыялізацыі індывіда; інтэгруючая (з дапамогай рытуалаў калектыў перыядычна абнаўляе і сцвярджае сябе, сваё адзінства); рэпрадуктыўная (абнаўленне і падтрымка традыцый, нормаў', каштоўнасцей калектыву) і інш.;
• складаназалежных сказаў: 3 пункту погляду сучаснай філасофіі сістэма — катэгорыя, якая фарміруе анталагічнае ядро сістэмнага надыходу і абазначае аб'ект, арганізаваны ў якасці пэўнай цэласнасці, дзе энергія сувязей паміж элементамі сістэмы пераўзыходзіць энергію іх сувязей з элементамі іншых сістэм...;
• прамога парадку слоў у сказах: Сотні тысяч каменных, гліняных, металічных, касцяных, драўляных і шкляных вырабаў, зброі, твораў мастацтва, у тым ліку ўнікальных знаходак, сталі асновай экспазіцый рада музеяў краіны.
Аднак лагічнаспь і строгасць навуковага выкладу не выключае магчымасці выкарыстання ў тэкстах навуковага стылю своеасаблівай вобразнасці, эмацыянальнасці і экспрэсіі. Прызначэнне гэтых сродкаў мовы ў навуковым стылі іншае, чым у мастацкім і публіцыстычным стылях. У навуковым маўленні яны выкарыстоўваюцца з мэтай тлумачэння, канкрэтызацыі навуковых звестак, з мэтай дасягнення даступнасці выкладу інфармацыі. У адрозненне ад мастацкага маўлення ў навуковым эмацыянальнасць і экспрэсія не складаюцца ў мастацка-вобразную сістэму, не з'яўляюцца сродкамі стварэння вобразнасці. Гэта асобныя элементы, якія ўласцівыя навуковым творам палемічнай скіраванасці і якія выяўляюцца ў навукова-навучальным і навукова-папулярным падстылях. Выкарыстанне эпітэтаў, параўнанняў, метафар і інш. дазваляе зрабіць «сухі» навуковы тэкст больш зразумелым для чытача, актывізаваць яго ўвагу і развіць мысленчыя здольнасці:
...У тым самым годзе, калі пяцёра полацкіх князёў пад наглядам кіеўскіх дружыннікаў плылі цераз Чорнае мора ў Візантыю, у Тураве нарадзіўся ўсходнеславянскі красамоўца Кірыла Тураўскі. Зразумела, такое імя ён атрымаў, прымаючы пострыг, у дзяцінстве яго звалі інакш, але як — звестак не захавалася. Бацькам Кірылы быў мясцовы баярын, блізкі да княжага двара, дзе юнак і атрымаў шырокую адукацыю ад грэчаскіх святароў і кніжнікаў, якія прыехалі ў Тураў з Візантыі разам з жонкай князя. Кірыла рана пайшоў у манастыр, але манаскае жыццё не задаволіла яго. Ён прысвяціў сябе аскезе, зачыніўся ў вежы, дзе трымаў уласную бібліятэку і працаваў. 3 цягам часу Кірыла адышоў ад аскезы, пачаў падтрымліваць тураўскага князя Юрыя Яраславіча, і з пратэкцыі апошняга кіеўскі мітрапаліт пасвяціў яго ў тураўскія біскупы (К. Тарасаў. Памяць пра легенды).
Доказнасць навуковага выкладу. У тэкстах навуковага стылю ўсе палажэнні і гіпотэзы павінны быць аргументаваны і іх правільнасць павінна пацвярджацца разнастайнымі графікамі, схемамі, дыяграмамі, формуламі, тэкставымі ілюстрацыямі і цытаваннем аўтарытэтных даследчыкаў са спасылкамі на іх працы: У адпаведнасці з канцэпцыяй, прапанаванай А.В. Суперанскай, Н.У. Падольскай, Н.У. Васільевай, тэрміналогія лічыцца аўтаномным класам лексікі, паколькі «тэрміны кожнай галіны ведаў фарміруюць сваю асобую тэрміналогію і значэнне кожнага тэрміна раскрываецца цалкам толькі ў сістэме апошняй» [ОТВТ, с.18] (Беларуская матэматычная тэрміналогія: станаўленне, структура, функцыянаванне).
Насычанасць фактычнай інфармацыяй. У навуковых тэкстах шырока выкарыстоўваюцца абрэвіятуры, разнастайныя ўмоўныя скарачэнні, формулы, сімвалічныя абазначэнні: АТП — адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, ПРП — прыродна-рэсурсны патэнцыял, БАР — біялагічна-актыўныя рэчывы, ДНК, МГц, Вт, кг, Е =mc2, а2 + b2 = с2, π, ∞, ≠.
Для тэкстаў навуковага стылю ўласціва наяўнасць канкрэтнай і дакладнай фактычнай інфармацыі (лічбы, даты, уласныя назвы і інш.), што надае навуковаму выкладу дадатковую грунтоўнасць і аб'ектыўнасць: БІБЛІЯТЭКА ЖЫРОВІЦКАГА МАНАСТЫРА. Існавала пры Жыровіцкім Успенскім манастыры з 16 ст. Вядома паводле вопісаў, пачынаючы з 1731. У 1758 на ўсіх кнігах б-кі пастаўлены надпіс: «Сия книга есть з библиотеки монастыра Жировицкого чину Василия Великого 1758 Аппо подписана», былі прадстаўлены бібліятэчныя шыфры. Паводле вопісу 1800, у б-цы было 2686 кніг у 3867 тамах, а таксама 537 рукапісаў і 93 гравюры. Кнігі былі размеркаваны па 17 раздзелах. Сярод найстараж. рукапісаў б-кі — «Ізмарагд» (15 ст.), павучанні Ісаака Сірына (15 — 16 стст.), Кіева-Пячэрскі пацярык (16 ст.), Жыровіцкае евангелле (16 ст.) (Культура Беларусі: энцыклапедыя).
Пытанні для самакантролю
1. Чым абумоўліваюцца спецыфіка і стылёвыя рысы навуковага стылю?
2. Пералічыце стылёвыя рысы, уласцівыя тэкстам навуковага стылю.
3 Як вы разумееце паняцце навуковая тэматыка тэкстаў?
4. У чым заключаецца абстрактнасць і абагульненасць навуковага выкладу?
5. Што такое аб'ектыўнасць і дакладнасць навуковага выкладу? Як праяўляецца аўтарскае «я» ў тэкстах навуковага стылю?
6. Як вы разумееце паняцце лагічнасць і строгасць навуковага выкладу? Назавіце, з дапамогай якіх сродкаў дасягаецца лагічнасць і строгасць навуковага выкладу.
7. Што такое доказнасць навуковага выкладу?
8. 3 якой мэтай у навуковых тэкстах выкарыстоўваецца такая стылёвая рыса, як насычанасць фактычнай інфармацыяй?
