Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Дапаможнік.Прафесійная лексіка.docx
Скачиваний:
2
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
396 Кб
Скачать
☆

Пытанні для самакантролю

1. У чым сутнасць беларускага акання і якання?

2. На якія словы ў беларускай мове не пашыраецца аканне і яканне?

3. Як вымаўляецца ненаціскны гук [і] у пачатку слова?

4. У чым спецыфіка вымаўлення гука [г] у беларускай мове?

5. Як вымаўляюцца звонкія зычныя на канцы слова і перад глухімі?

6. Што такое асіміляцыя па звонкасці?

7. Пры якой умове адбываецца асіміляцыя па мяккасці?

8. Як вымаўляюцца свісцячыя перад шыпячымі і шыпячыя перад свісцячымі?

9. У чым сутнасць вымаўлення спалучэнняў зычных [дц|, [тц[, [дч], [тч]?

10. Як вымаўляюцца ў беларускай мове сналучэнні зычных [дс], [жс], [шс]?

11. У чым спецыфіка вымаўлення спалучэння [чн] у беларускай мове?

12. Якія фанетычныя законы дзейнічаюць у беларускай мове?

3.4. Марфалагічныя нормы беларускай літаратурнай мовы. Назоўнік

Назоўнік — самастойная часціна мовы, якая аб'ядноўвае словы са значэннем прадметнасці і мае самастойныя граматычныя катэгорыі роду, ліку і склону. Назоўнікі могуць абазначаць:

• назвы прадметаў: сшытак, стол, кніга;

• назвы асоб: настаўнік, студэнт, сястра;

• жывых істот: пчала, вавёрка, ластаўка;

• з'явы прыроды: вецер, адліга, маланка;

• апрадмечаныя дзеянні: чытанне, хадзьба, праца;

• апрадмечаньм прыметы: цеплыня, весялосць, шчасце;

• апрадмечаныя лікі: двойка, пяцёрка, сотня.

Большасць назоўнікаў беларускай мовы мае формы адзіночнага і множнага ліку, якія адрозніваюцца канчаткамі: зямля — землі, кніга — кнігі, у некаторых назоўніках — асновамі: чалавек — людзі. Для нескланяльных назоўнікаў паказчыкам формы ліку з'яўляецца канчатак дапасаванага слова: чыгуначнае дэпо — чыгуначныя дэпо, канструктарскае бюро — канструктарскія бюро. Есць назоўнікі, якія па ліках не змяняюцца: яны маюць толькі форму адзіночнага ліку (адзіночналікавыя) або множнага ліку (множналікавыя). Таму пры вызначэнні катэгорыі ліку трэба адрозніваць назоўнікі, якія маюць адзіночны і множны лік, і зборныя назоўнікі, якія маюць толькі форму адзіночнага ліку: маладыя лісты, засохлыя карані (мн. л.) — маладое лісце, засохлае карэнне (адз. л., зборныя назоўнікі).

Трэба памятаць, што існуюць назоўнікі, катэгорыя ліку якіх у беларускай і рускай мовах не супадае. Такія словы неабходна запомніць (гл. пшбліцу 6).

Табліца 6

Беларуская мова

Русский язык

Беларуская мова

Русский язык

чарніла (сіняе)

чернила (синее)

грудзі

грудь

бяліла

белила

двайняты

двойня

клопат

хлопоты

дзверы

дверь

змрок

сумерки

крупы

крупа

вотруб'е

отруби

каноплі

конопля

могілкі

кладбище

брусніцы

брусника

прыгаршчы

пригоршня

суніцы

земляника

паводзіны

поведение

маліны

малина

адносіны

отношение

журавіны

клюква

уводзіны

введение

клубніцы

клубника

уцёкі

бегство

чарніцы

черника

гародніна

овощи

садавіна

фрукты

Назоўнікі ў форме адзіночнага ліку адносяцца да аднаго з трох родаў: мужчынскага: магутны дуб, звонкі голас; жаночага: прыгожая кветка, родная сястра; ніякага: цудоўнае падарожжа, глыбокае мора. Па марфалагічных прыметах да мужчынскага роду адносяцца назоўнікі з нулявым канчаткам: сын, дзень, выпадак, а таксама невялікая група асабовых назоўнікаў з канчаткам -а (-я): бацька, дзядуля, мужчына. Да жаночага роду адносяцца назоўнікі з канчаткам -а (-я) і з нулявым канчаткам: вада, хваля, кроў, ноч. Да ніякага роду адносяцца назоўнікі з канчаткамі -а (-я), -о (-ё), -е: акно, калоссе, жыццё, назоўнікі на -мя полымя, племя, а таксама назоўнікі, якія абазначаюць назвы маладых істот: дзіця (дзіцё), кацяня (кацянё).

Ёсць шэраг назоўнікаў, якія могуць абазначаць асобу як мужчынскага, так і жаночага полу: малайчына, гарэза, ціхоня. Гэтыя назоўнікі адносяцца да агульнага роду. Пры абазначэнні асоб жаночага полу яны спалучаюцца з прыметнікамі жаночага роду і скланяюцца, як назоўнікі жаночага роду: малая ціхоня Таня, малой ціхоні Тані і г. д. Пры абазначэнні асоб мужчынскага полу гэтыя назоўнікі спалучаюцца з прыметнікамі мужчынскага роду і скланяюцца як рознаскланяльныя назоўнікі: малы ціхоня Ваня, малога ціхоні Вані, малому ціхоню Ваню і г. д.

Пры вызначэнні роду назоўнікаў цяжкасці могуць быць выкліканы дзвюма прычынамі:

• несупадзеннем назоўнікаў у катэгорыі роду ў беларускай і рускай мовах;

• іншамоўным паходжаннем нескланяльнага назоўніка. Назоўнікі, якія адрозніваюцца катэгорыяй роду ў беларускай і рускай мовах, трэба ведаць і запомніць (гл. табліцу 7).

Табліца 7

Беларуская мова

Русский язык

1

2

Мужчынскі род

Женский род

летапіс

летопись

запіс

запись

роспіс

роспись

подпіс

подпись

насып

насыпь

россып

россыпь

стэп

степь

пыл

пыль

цень

тень

гар

гарь

накіп

накипь

медаль

медаль

шаль

шаль

шынель

шинель

туфель

туфля

Мужчынскі род

Средний род

яблык

яблоко

капыт

копыто

успамін

воспоминание

Жаночы род

Мужской род

гусь

гусь

акруга

округ

прастора

простор

камода

комод

шафа

шкаф

пара

пар

Ніякі род

Мужской род

святло

свет

сцябло

стебель

жэрабя

жребий

пытанне

вопрос

Ніякі род

Женский род

брыво

бровь

жыццё

жизнь

Мужчынскі род

Женский род

боль

боль

жаль

жаль

мазоль

мозоль

продаж

продажа

прыбытак

прибыль

пачак

пачка

дроб

дробь

вокіс

окись

перакіс

перекись

рамонак

ромашка

валяр'ян

валерьяна

палын

полынь

сабака

собака

прыпынак

остановка

відэлец

вилка

Жаночы род

Средний род

какава

какао

большасць

большинство

бялізна

белье

Жаночы род

Мужской род

півоня

пион

вяргіня

георгин

таполя

тополь

шыпшына

шиповник

падлога

пол

кафля

кафель

Ніякі род

Мужской род

кацяня

котёнок

жарабя

жеребенок

шчаня

щенок

Пры вызначэнні роду нескланяльных назоўнікаў іншамоўнага паходжання (за выключэннем геаграфічных назваў) пад увагу бярэцца лексічнае значэнне слова (гл. табліцу 8).

Табліца 8

Мужчынскі род

а) назвы асоб мужчынскага полу: месье, дэндзі, канферансье, аташэ;

б) назвы жывых істот: кенгуру, поні, фламінга, шьшпанзэ, какаду

Жаночы род

назвы асоб жаночага полу: мадам, міс, лэдзі, фрэйлін

Ніякі род

неадушаўлёныя назоўнікі: бюро, метро, кафэ, кашнэ, пано, паліто

Аднак сустракаюцца нескланяльныя назоўнікі іншамоўнага паходжання, у якіх род вызначаецца па агульнай родавай назве: (вецер) сірока, тарнада, (сыр) сулугуні — мужчынскі род; (каўбаса) салямі, (капуста) кальрабі, брокалі, (рыба) івасі, (муха) цэцэ — жаночы род; (віно) шарданэ, кіндзмараулі — ніякі род.

Асноўным паказчыкам роду нескланяльнай геаграфічнай назвы таксама з'яўляецца агульны родавы назоўнік:

• мужчынскі род — (горад) Сочы, Дэлі, Хельсінкі, Токіа; (востраў) Барнэа, Гаіці, Хакайда;

• жаночы род — (дзяржава, краіна) Перу, Нікарагуа; (гара) Кіліманджара; (рака) Місісіпі, Місуры; (пустыня) Гобі;

• ніякі род — (возера) Ківу, Антарыа.

Род нескланяльных абрэвіятур вызначаецца па апорным слове: ААН (Арганізацыя Аб'яднаных Нацый) — жаночы род, БДПУ (Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт), выканкам (выканаўчы камітэт) — мужчынскі род, БелТА (Беларускае тэлеграфнае агенцтва) — ніякі род.

Калі абрэвіятура скланяецца, яе род вызначаецца па асаблівасцях скланення: ЛіМ (газета «Літаратура і мастацтва»): нумар ЛіМа, надрукавана ў ЛіМе — мужчынскі род.